Livestock (Maize)							Sesotho sa Leboa
Godiša poelo ya gago ka go rua diruiwa
Instructions:
Folio strap: Koketšamohola
Byline: Taodišwana ye e ngwadilwe ke Jane McPherson le Willie Kotzé 
Photo:	Cow pictures
Hlogwana ya 1: Tshwantšho ye e bontšha dikarolo tša tselatšhilego ya kgomo. 
Hlogwana ya 2: Mogodu le dikagare tša wona.
Hlogwana ya 3: Seswantšho se se bontšha bokagare bja mogodu (rumen wall) ka bokgauswi. 
Hlogwana ya 4: Bokagare bja legokgo/sentlwane (reticulum wall).
Hlogwana ya 5: Tebelelo ya tlhalenama ye e menaganego ya bokagare bja lehwele/ lesothwana (omasum wall). 
Bjalo ka moo re tsebago gabotse bolemi ke kgwebo mme gore kgwebo e tšwele pele e swanetše go hlagiša poelo. Mengwageng e se mekae ye e fetilego go thomile go ba boima kudu go hlagiša poelo ka go tšweletša lehea. 
Ditshenyegelo mabapi le dinyakwapšalo (inputs) di namelela godimo ka go se kgaotše mme thekišo ya mabele ga e sepelelane le tšona le ganyane. Matšatšing a lehono batšweletši ba leka se sengwe le se sengwe go godiša poelo ya tšweletšolehea. Go na le mekgwa ya go fapafapana ya go phethagatša se, mme wo mongwe ke wa go akaretša diruiwa medirong ya bolemi. 
Bontši bja batšweletši bo na le diruiwa, e lego dikgomo, dinku le/goba dipudi. Diruiwa tše di kgona go fula phulong ye ka tlwaelo e di phedišago gabotse sehleng sa selemo, eupša gantši phulo ya marega yona e a hlaela. Ge o nyaka go ba morui wa diruiwa o swanetše go ikemišetša, ntle le pelaelo, go tšweletša furu; o ka kgona go rua diruiwa fela ge o kgona go di fudiša ka moo go kgotsofatšago. 
Gore o kgone go rua diruiwa ka moo go kgotsofatšago go bohlokwa gore o kwešiše tiro ya tselatšhilego ya seotli. Ka boripana re ka re go na le mehuta ye mebedi ya ditselatšhilego diruiweng: wa mathomo ke wa mpa e tee go swana le ya kolobe, pere (le batho); wa bobedi ke wa diotli tša go swana le dikgomo, dinku, dipudi (le dijabjang tše dingwe). Seotli se na le dimpa tše nne, mme ye nngwe le ye nngwe e na le mohola wo o itšego. 
Letšatšing la ka mehla kgomo e hlwa diiri tše seswai e fula (go ja digwaši (roughage), diiri tše seswai e robetše le diiri tše seswai gape e otla. Morago ga ge kgomo e futše bjang e nwa meetse mme ya dula e iketlile gore tšhilego e thome. Bjang bjo kgomo e bo metšago ge e fula ga e bo hlahune gabotse, ka fao ka morago e bo bušetša ganong go bo hlahuna bokaone le go bo hlakanya gabotse le mare (ao a lego bohlokwa mabapi le tšhilego). Tšhilaganyo ye ya bjang ka meno e nolofatša mošomo wa diphedinyana (micro organisms) tše di bo jago (ntlha ye re tla boela go yona ka morago taodišwaneng ye). 
Tselatšhilego ya seotli
Go thoma kahlaahlo ya rena, a re lebeleleng tselatšhilego ya seotli.
Molomo 
Molomo ke fao tshepelo ya tšhilego e thomago ka ge dijo di swanetše go tsena ka wona. Molomo o akaretša mohlagare, meno (ao a tšwelelago morago ga ge e tswetšwe), leleme le dithaka tša mare. Bogolo (mengwaga) bja seotli bo ka kgonthišwa ka go lebelela meno a sona ka ge meno a a itšego a tšwelela ka bogolo bjo bo itšego. 
Mometšo 
Mometšo ke lethopo leo le kgokaganyago molomo le mpa ya mathomo (ye e bitšwago mogodu). 
Mogodu 
Mogodu goba mpa ya mathomo o šoma bjalo ka pitša ye kgolo ya pedišo (fermentation vat). Ga go na moya (oksitšene) ka mogodung, seo ka Seisemane se bitšwago maemo a “anaerobic”. Mogodu o swara dijo le digwaši (materiale ya mohuta wa bjang) tšeo kgomo e di jago mme boteng bja wona e ka ba dilitara tše 100 - 120. Letšatši le letšatši kgomo ye e godilego e swanetše go ja materiale (dijo) ye e omilego ye e ka bago dikilogramo tše 10 le go nwa meetse a e ka bago dilitara tše 50. Dikagare tša mogodu di dula di šišinywa ka go se kgaotše. 
Mogodu le dikagare tša wona
Ka mogodung go na le dimaekropo (diphedinyana tše nyenyane) tšeo di hlahlamollago digwaši gore di be ka sebopego seo se nolofatšago tšhilego. Ka ntle ga dipakteria le diprotosoa (diphedinyana) tša ka mogodung, kgomo e ka se kgone go šila sejo sefe le sefe. Dipakteria tša ka mogodung di šila digwaši go bopa diesiti tša makhura tše di tšhabago (volatile fatty acids), tše di bopago diproteine le dimatlafatši (divitamine). 
Diphedinyana tša ka mogodung di ja mehuta ye e itšego fela ya digwaši; go na le diphedinyana tša go fapana tšeo di sepelelanago le difuru (dijo) tša go fapana. Ke ka lebaka le dijo tša ka mehla tša kgomo di sa swanelego go fetolwa gabonolo; e sa le ka lona lebaka le diphetolo tše di nyakegago di swanetšego go phethagatšwa ka magato. Ge sejo sa kgomo se fetolwa, diphedinyana tše di fapanago di swanetše go tswalwa ka bofsa (breed up) go ka ja sejo se sefsa se, mme se se tšea matšatši a e ka bago a mararo. 
Legokgo/sentlwane 
Legokgo goba sentlwane ke mpa ya bobedi ya seotli. Legokgo le bopa kgokaganyo gare ga mogodu (mpa ya mathomo) le lehwele/lesothwana (mpa ya boraro fao meetse a hupšago). Legokgo gape le šoma bjalo ka sefu seo se tanyago dilo tšeo di sa šilegego tšeo kgomo e ka bego e di meditše, go swana le motato goba leswika, bjalobjalo. 
Lehwele/lesothwana
Lehwele goba lesothwana ke mpa ya boraro yeo e bopilwego ka tlhalenama ye ntši ye e menaganego (folded tissue). Mohola wo mogolo wa lona ke go mona meetse. 
Mpa ya bone (abomasum/melkpens)
Mpa ya bone le ya bofelo ke fao dijo tšeo di hlahunnwego leboelela di hlahlamollwago ke diensime tša tšhilego go di fetolela sebopegong seo di ka monwago ke mala a manyane. 
Mala a manyane
Mala a manyane ke fao monego e diragalago. Ke kgato ya mafelelo yeo ka yona dijo di tsenago moelengmadi gore di rwalelwe dithong tša go fapafapana tša kgomo go phetha mošomo wa tšona wo o itšego. 
Kakaretšo
Go ya ka kahlaahlo ye bonolo ya ka godimo o kgona go lemoga ka fao go lego bohlokwa ka gona gore o leše diruiwa tša gago ka tshwanelo. Nepo ya go rua diruiwa ke go rekiša ditšweletšwa tša tšona (go swana le maswi, boya bja dinku goba boya bja masaeboko (mohair), goba go rekiša bana ba tšona (mamane, dikwanyana, diputšane), goba go ja nama ya tšona. Ge diruiwa di fepša gabotse le gona di hlokomelwa ka tshwanelo, di tla go tšwela mohola ka go godiša poelo ya polasa ya gago. 
