KGORO YA THUTO YA GAUTENG DITLHAHLOBO TŠA MAREMATLOU SEPEDI LELEME LA GAE
FEB / MAR 2006 MAEMO A A PHAGAMEGO (Lephephe la pele) NAKO: Diiri tše 2½ Meputso: 100
DITAELO:
Tlhahlobo ye e na le dikarolo tše THARO e lego A, B le C.
Hlokomela seo o swanetšego go se dira karolong ye nngwe le ye nngwe.
Itswalanye le dipotšišo pele o ka di araba.
Šomiša polelo ya maleba ye e hlwekilego.
Tatelano ya dikarabo e swane le ya dipotšišo.
Karabo ya potšišoye nngwe le ye nngweethongwe letlakaleng la yona.
KAROLO YA A
TEKATLHAOLOGANYO POTŠIŠO 1
Bala ditemana tšeo di latelago ka šedi gore o tle o kgone go araba dipotšišo.
NAKANA YA MOKHURE
Beke morago ga fao ka leba gae. Ka hwetša Papa a ntšhitše mokhino wo mokaaka a nthabetše. Ka se tsebe gore nka ba botša eng ge Papa a re: "Re šadile re go kgopelela sego sa meetse, ngwanaka."
Papa, go ka se kgonege."
Go ka se kgonege eng?"
Ke hweditše mosadi Gauteng."
Potsa! O ka se e leke yeo taba, Pholo. Magadi ga a bušwe."
Gape nna ge ke ratana le Selina ke be ke sa re ke tlo mo nyala. Ga ke mo rate."
Ke mang yoo a rilego o a mo rata?"
Ke mang yoo a rilego motho o nyala yoo a mo ratago?
Selina ke ngwetši ya lapa le. O ka se tlo re tlišetša mathumaša ao re sa tsebego gore a gwaša a etšwa kae. Mosadi wa gae o lokile ka gore o na le matsogo le tlhompho. E
bile ga a tšhabe go belega. Ke yola o šetše a go belegetše bana ba bahlano pele o mo nyala."
Fela nna ke nyakago nyala mosadi wa go rutega, Papa.
Nagana gabotse, ngwanaka."
Ke ile ka inagana gabotse gomme kgwedi morago ga fao, ke ge ke ngwalela batswadi ba ka gore ke tlo ba tlela le ngwetši ya dikoti marameng. Ya be nke Papa a ka gafa.
Ke kwa gore kuagae o be a thula maboto ka hlogo, a re go na le yoo a loilego morwagwe. Motho a le šupa le le mo a re ka lapeng la gagwe ga se boralokelo bja dipudi. Ka re mmapelo o ja serati.
Go se gwa ya kae, ke ge ba re ke tliše ngwetši e bonwe. Ra re ka nako ya bofelo bja beke ye nngwe, ra re pote! Letšatšing la ge re tla sepela, Mmina a hlwa a hlakantšha mabenkele a Gauteng ka mokaanyakana lediaparo gore a se lebelelege bjalo ka mokgekolo. A le dipotsotso ngwana, melomo o tloga o e bona gore ke ya serutegi,e hlalefile! Ka tsebagore masoganaa kua gae a go hlwela mpampa a ilo ntholela dikefa. Go fihleng ga renamma o ile a fetša lebaka le letelele a eme bjalo ka moloi a swaregile, a kgotsa yoo go thwego ke ngwetši ya gagwe.
Makoti wagona a sa fetše go bolela eka ke seyalemoya. Ke lekile go mo kgala gore a itshware ka ge leleme le letelele ka bogadi le sa nyakege, fela Mmina o ka re motho a be a longwa ke leleme. Etse mmotu le wona šoo thwantšhwa letšatši ka moka.
Aowa, ba be ba etetšwe!
Ya re ka nako ya difihlilo, ka re go batswadi ba ka:
Yo ke yena makoti wa lena."
Ke morwedi wa mang yena yo?" a realo Papa yoo e bego nke bjale pefelo e fokotšegile. Mojasagagwe. Ba agile kua Protea North Soweto." "Ba Mojasagagwe yola wa go ratha tladi, wa kua Moletši?" "Ga ke tsebe, Mma," gwa ikarabela Mmina eka o hlabegile pelong. "Bjale o a šoma? Ke ra ka gore manala ke a matelele." Gwa hlasela Papa. "Na Pholo ga a go botša gore o tla batswading ba gagwe?"
Ge Mma a realo, Mmina a thwantšha mmotuka mokgwana woo o ilego wa laetša o ferola Mma dibete. "O mpoditše, Papa, goba o be a mpotša maaka ga le batswadi ba gagwe?" "Ke ra ka gore meaparwana ya gago ga se ya go ya bathong ngwanaka"
Fao ke ile ka mo fetola ka re: "Ao, na ke phošo ge motho a apere tša selemo?" Ke be ke šetše ke tlapetšwe ke dipotšišo tša bona tša go lapiša.
Sefetole Papago abolela, Pholo." Ke Mma a kgalema ka bogale. Goba le wena o
makokwana a bommammati! Na ba re thuto e hlaswa mekgwana ya ditšhila?
Mohlomongwe o a rereša o rutegile, ka gore šoo o ntšheditše dirotswana ka ntle."
Ke ile ka leka go tšeiša mehlamu yeo phefo gore re fediše tshele yeo e bego e thoma go agelela. Ditema di ile tša gana go hlakana ge Mmina thoma go sekiša megokgo.
Na mosadi yo Pholo a ikgethetšego yena ke mang, le gona gagabo ke kae? 
Pheteletšo
Kgegeo
Tshwantšhanyo 1 x 3 = 
Na kgopolo ya gore batswadi ba Pholo ba mo ntšhetše magadi ntle le go rerišana leyena odumelelana gobao ganana le yona? Šitlela kgopolo ya gago ka mabaka a MABEDI a go kwagala. 
Feleletšadiema tšeo be o laetšegore mo temeng ye o e badilego ka fa godimo di gatelela taba efe?
Ngwana llela nakana ... 
MmagoPholo o re: Na thuto e hlaswa mekgwana ya ditšhila? Re nyetlele mekgwana ye MENE ye e ka bago ya ditšhilayeo Mmina a latofatšwago ka yona. 1 x 4 = 
Pholo le tatagwe ba fapana ka dikgopolo mabapi kgetho ya mosadi. Re alele kgopolo ya:
Pholo 
Go ya ka wena, o be o tla eletša Pholo go nyala Selina goba Mmina? Šitlela kgetho ya gago ka mabaka a MABEDI. 
Tsopola go tšwa ditemaneng tša ka godimo, dikafoko tšeo di laetšago:
go sega go nyala go befelwa kudu 1 x 3 = 
PALOMOKA YA KAROLO YA A: [30]
KAROLO YA B
KAKARETŠO POTŠIŠO 2 Go ya ka thuto ye ngaka Ramatsapola a e filego Mokgadifela, na go rengwa ke hlogo go ka hlolwa ke eng? Ngwala dintlha tše TSHELA tšeodi tšwelelago poledišanong ye.
Ngaka Ramatsapola o lebile phapošing ya gagwe ya go alafela moo go nago le balwetši ba mmalwa. Yo a lego ka phapošing ya go hlahlobela ke Mokgadifela.
Mokgadifela: Ke rengwakehlogo ye e sa folego,le ge ke enwa dipilisi tša hlogo tša mehutahuta, ga e fole.
Ngaka Ramatsapola: Go rengwa ke hlogo go ka hlolwa ke go gobala hlogong. Hlogo ya mohuta wo e go swara lebaka la go feta matšatši a mahlano, o ba le phišo ya godimo mmeleng, mohlomong polelo eba bothata go wena goba o lebala ka mokgwa woo e sego wa tlwaelo. O dirile gabotse wa phakišetša go tla ngakeng. O a tseba gore ke eng Mokgadifela, go rengwa ke hlogo go go tseneletšego bo bitšwa Migrane ka sejahlapi. Hlogo ya mohuta wo e ka swara batho go tloga mengwageng ye mehlano go ya go ye masomehlano.
Go rengwa ke hlogo ka morago ga mengwaga ye masomehlanoe ka ba taetšo ya malwetši ao e ka bago thlobaboroko bjalo ka go hwa lehlakore (Stroke). Goba tikologong yeo e hlolago kgatelelo ya monagano ye re atišago go e bitša seterese, e ka hlola go rengwa ke hlogo ya migrane. Bolwetši bja go rengwa ke hlogo bo ka tlišwa ke mehuta ye mengwe ya dijo. Go bohlokwa gore motho a hlokomele gore ke dijo dife tšeo a rego go di ja, a hlaselwe ke hlogo. Dijo tša go swana le dinkgwa tšeo di bedišitšwego bjalo ka pizza le tše dingwe, dipanana, teye goba kofi le dinotšididi ge di nwewa ka bontši di ka hlola go rengwa ke hlogo. Gape le dišomišwa tša kagae bjalo ka bohandiandy, javele, dinkgiša monate leditlolo tša meriri di ka hlolagorengwa ke hlogo. Ge o rengwa ke hlogo e ka ba taetšo ya mehutahuta ya malwetši a go swana le mpshikela, mokhuhlwane, le kgonagalo ya phetelo ka bjokong goba kankere. Se segolo seo ngaka e swanetšego go se dira ke go lekago nyakišiša seo se hlolago go rengwa ke hlogo gomme a go fe dihlare tša maleba. Sa molwetši ke go tšea dihlare tšeo go ya ka moo a laetšwego ka gona.
Mokgadifela: Ke a leboga ngaka ka go mpha thuto yeo e tseneletšego ka ga go rengwa ke hlogo.
KAROLO YA C
THUTAPOLELO POTŠIŠO 3
Lepogo yo a fihlilego lefelong la go rekiša nama ge letšatši le hlaba, o re ga a kwešišeleleme la mong wa leselaga.
Ngwala sekafoko seo se hlaolago Lepogo. (Thabehlaodi) 
Ngwala sekafoko seo se laetšago nako yeo Lepogo a fihlilego ka yona. (Thabehlathi ya nako) 
Go rekiša (ledirani) nama. 
O kwešiša leleme (lefetile) 
POTŠIŠO 4
Bala temana ye e latelago ka šedi gomme o ngwalolle mafoko ao a ngwadilwego ka boso, o lebantšhe le lengwe le le lengwe le seema sa maleba go tšwa go tše di filwego ka fa fase. 
Ruri ke nnete gore ge motho a nyaka selo o swanetše go ithagaraga go fihlelela a se hwetša. Batswadi ba Radipudi bona ba be ba re ga go tefo ya go fela o roma ngwana wa gago. Radipudi o rile go tenwa ke bokgope, a tsebiša batswadi gore o nyaka go nyala gaLediga. Le ge batswadi ba be ba sa rate lapa leo, ba ile ba ikhomotša ka gore ge motho a gana dikeletšo tša bona, ba tlamo tlogelaa itsentšha mathateng. Ke nnete ba ile ba mo tlogela morago ga gore kgetho ya gagwe e mo tlabe, batswadi ba mo swarela ba reodirile phošo bjalo ka mang le mang. Ngwanabo Radipudi o rilego thulwa kekoloi tšatši lela batswdi ba gagwe ba sego, a hloka motho yo a ka mo išago sepetlele le ge koloi ya tatagwe e be e šetše e bitšwa ambulantshe motsaneng woo.
Diema šedi:
Makhura a ngwana ke go rongwa
Ngwana phoša dira ga a bolawe
Ngwana yo a sa llego o hwela tharing
Ngwana maganagobotšwa o wetše dikomeng a re koma ke tšešo
Ngwana o llelwa tlala, ga a llelwe phefo
Ngwana ga a tswalwe ke mogopo.
Kgetha diema tše tlhano go tšwa go tšeo o di filwegokagodimo gommeohlame mafoko a go kwagala ka tšona go laetša ge o di kwešiša. 
POTŠIŠO 5
Mokgadifela le Selaelo ba be ba ekga morogo serapaneng mmeba tloga bao bolaile. "Mosadi yola a ka go tšola diaparo ka leleme, wa šala oponoka" a realo Mokgadifela a eletša Selaelo. Mogwera! Gwa makala Selaelo, a thwantšha mmotu modumo wa ntshe ophuleletšaditsebe bjalo ka mosebe. Naa ga se wena malobanyana mo o bego o nkganetša ge ke re mosadi yo ke motho ka ge ba bangwe ba hlokwa. O tshwenya kudu ge a khoše, ka gore o goeletša mahlapa go fihlelela megalatšhika e ngongorega.
Laetša gore mafoko ao a ntshofaditšwego le lengwe le le lengwe le tšweletša mohuta ofe wa sekapolelo. 
Itlhamele mafoko ao mo go ona o šomišago mehuta ya dikapolelo tše di tšweleditšwego ke mafoko ao antshofaditšwego temaneng ya ka godimo. 
POTŠIŠO 6
Bala temana ye ka šedi, gomme o fetole dipotšišo:
Monna wa mmele (bonnyane bja lenyatšo) wa go nyatšega yo a aperego hempe yekhubedu (mmala wo o sego wa tsenelela) e be e le motho yo a laolago kgwele ya maoto maabane. O file sebapadi se se thibago dino ka matsogo kgweleng ya maoto karata ye khiwibidu.Kgarebe (taetšo ya lerato) ya monna yoo, ye o ka rego ga e ye ntlwaneng ye go ithušetšwago ka gona, e thopa (lefetile) sefoka. Tsotsi eile ya ba betha ka leleme ya napa ya tsena ka monga wa seloko. Morago ga sebakanyana tsotsi e tlile e gapa (tirwa) ke maphodisa.
Ngwala mantšu ao a ntshofaditšwego go ya ka fao a swanetšego go ba ka gona o latela tlhalošo ye e filwego ka mašakaneng. 
Phetla
Ngwala lentšu le TEE sebakeng sa ao a thaletšwego go tšwa temaneng ya ka godimo.
POTŠIŠO 7
Bala temana ye ka šedi gore o tle o arabe dipotšišo tše di tlogo latela:
Ge (di goroga/ digoroga) o (di fe / dife) meetse pele o dihlahlela. Naa ke dikgomo di fe - dife tšeo ba tlogo nyala ka tšona? O se ke / seke wa ithuta go baletšana le badišana.
Ngwalolla temana ya ka godimo o kgetha lentšu la maleba ka mašakaneng go laetša ge o tseba mopeleto wo o nepagetšego wa mantšu a. 
Bala temana ye ka šedi gomme o fetole dipotšišo:
Legopo o bolaya kgomo ka lešaka ka ge e rarame. Yena o thuša ke monna yo a sa kwego leleme la gagwe. Monna yoo o ile a ba bolaya la pitšana ka go utswa nama morago ga go fiwa magopelo. Barwa ba Lepogo ba ile ba kgetha go ja leleme ka ge ba le rata. GapeMosadi waLepogoo bolaya mabele ngwaga ka ngwaga. Fela baagišane ba lla ka gore mosadi wa Lepogo o na le leleme le letelele.
Mantšu ao a ntshofaditšwego a na le mopeleto wo o fošagetšego. Ngwala mopeleto wa nnete go dira gore temana e kwagale. 1 x 4 = 
bolaya lelemeTlhalošo ya mantšu a le e šutišitšwe. Efa tlhalošo ye e tšweletšwago ke mantšu a, makgeng a mararo mo temaneng ya ka godimo. 6 x 1 = 
PALOMOKA YA KAROLO YA C: [60]
PALOMOKA: 100
BOFELO
