Farmer

Na kakanyo ya gago bjalo ka molemi ke efe?



Instructions:

 Folio strap: Tšweletšo

Jane McPherson, molaodi wa Lenaneotlhabollo la Balemi la Grain SA 

Photos:



Selemo se se fetilego e be e le se sebotse mafelong a mantši fao go tšweletšwago lehea mono Afrika-Borwa – pula e nele ka go lekana ka nako ya maleba mme go be go na le phišo ye e nyakegago ya go mediša dibjalo gabotse. 



Go bolela nnete o ka re go be go le bonolo go tšweletša lehea lenyaga -- thekišo ya lona e a kgahliša mme batho ba bantši ba tlo hwetša dipoelo tše botse. Le ge go le bjalo, go tšweletša lehea ga go bonolo ngwaga wo mongwe le wo mongwe, mme o swanetše go ipotšiša gore na o eme kae bjalo ka molemi le gore maano a gago a go phethagatša nepo ya gago ke afe? 



Go na le batho ba bantši mono Afrika-Bowa, kudu kua Mpumalanga, Limpopo, KwaZulu-Natala le Kapa-Bohlabela, bao ba lemago mašengwana a manyane moo ba tšweletšago lehea le mabelethoro go fepa malapa a bona. Ba bantši ba balemi ba ba sa diriša diatla go phetha mešomo ya bona – ba bjala le go hlagola ka diatla. Re kganyoga go thuša balemi ba ka go kaonafatša dithekniki tša bona gore ba kgonthiše poloko ya dijo. 



Re lemogile gore baleminyane [“small scale farmers”] ba katana le mathata a a latelago:

Mmu le klimate ye e sa swanelego tšweletšo ya lehea

Go bohlokwa kudu go ela botebo bja mmu hloko tšhemong yeo go tlogo bjalwa lehea – ge botebo bo sa ye fase le gona pula e sa ne ka go lekana, lehea le ka se atlege mme go ka ba kaone go bjala sebjalo sa mohuta wo mongwe le go reka bupi bakeng sa go nyaka go itšhilela. 



Se lebale gore go lema go ja tšhelete mme re swanetše go fela re akanya ditshenyegelo le maitekelo ao a nyakegago go bona ge eba ga go na mekgwa ye mekaone ya go lema go phethagatša poelo ye kaone ka maitekelo a a fokoditšwego. Leka go kgonthiša mehuta ye mengwe ya dibjalo yeo e ka bjalwago tikologong ya gago yeo e ka go tlišetšago poelo ye kaone. 

Go lema ka moo go nepagetšego go fihla botebong bjoo bo nyakegago

Ntlha ye e bohlokwa kudu tšweletšong ya lehea – mmu o swanetše go lengwa ka tshwanelo gore medu e kgone go tsenelela go fihlela monola wo o bolokilwego mmung. Ela hloko: ge o ka dula o lema mmu go ya botebong bja go swana ka mehla, a re re 20 – 30 cm, mmu o tlo thatafala wa bopa seo se bitšwago “plough pan”, seo se šitišago medu go tsenela mmung ka tshwanelo. 

Go bjala peu ye nepagetšego le go diriša monontšha wa maleba

Go sa na le balemi bao ba ipolokelago peu ge ba bunne. Mokgwa wo ga se wo mobotse mme re hlohleletša balemi gore ba reke peu ya maemo yeo e ngwadišitšwego ngwaga wo mongwe le wo mongwe. Mehuta ye mefsa ya lehea e kaonafaditšwe kudu mme ge molemi a diriša peu ye e nepagetšego a ka kaonafatša dipoelo tša gagwe go fetiša. 



Monontšha o bohlokwa kudu – mmu ga o kgone go tšweletša mehuta yohle ya phepo ka go se kgaotše, yeo e hlokwago ke dibjalo. Ke boikarabelo bja molemi go kgonthiša gore dibjalo di hwetša phepo ye di e nyakago – ge a sa dire bjalo a ka se kgone go tiiša tšweletšo ya lehea le gona o tla be a senya mmu woo o swanetšego go bolokelwa meloko ya ka moso. 

Go laola mengwang

Taolo ya ngwang ke ye nngwe ya dintlha tšeo di sepelelanago le tšweletšo ya mabele tšeo di hlolago tahlego ya go fetiša – dibeke tše tharo tša mathomo go meleng ga sebjalo sa lehea di bohlokwa go feta. Ge o nyaka go kgonthiša poelo ye botse o swanetše go šitiša mengwang go phadišana le dibjalo tša gago lebakeng la dibeke tše tharo go ya go tše di selelago tša mathomo go meleng ga tšona. 



Baleminyane, go akaretša le bao ba lemago mašengwana a manyane, le bona ba swanetše go akanya go laola mengwang ka go diriša dikhemikhale – ditshenyegelo tše di sepelelanago le tirišo ya dikhemikhale di fetwa ke tša go hlagola ka diatla goba ka trekere. Go feta fao mengwang e ka laolwa go tloga pele ga ge e tšwelela mmung, taolo e ka swarelela lebaka mme mengwang ya mehuta ya sekabjang le ditlakalaphara e ka laolwa. Re hlohleletša baleminyane gore ba akanye go bjala peu ya lehea yeo e alafilwego ka Roundup le yeo e lwantšhago dibokophehli – o tla swanela go gašetša tšhemo gabedi gararo ka Roundup go bolaya mengwang, eupša mpholo wo o laola mengwang gabotse kudu le gona tirišo ya wona e fokotša mošomo go fetiša.  

Go laola disenyi

Ke masetlapelo go bona dikhunkhwane di fetša dibjalo tša gago tšeo o di tšweleditšego ka mphufutšo wa sefahlego sa gago. Molemi o swanetše go hlwa a hlahloba dibjalo tša gagwe ka mehla – go na le dikhemikhale tše mmalwa tšeo di ka dirišwago go laola dikhunkhwane mme di swanetše go dirišwa ka nako ya maleba. Tirišo ya lehea la mehuta ya BT e nolofaditše taolo ya sebokophehli kudu – sebjalo se se medišitšwe go ka lwantšha seboko se – ebile ga go hlokege gore o gašetše dibjalo. 



Go na le dintlha tše mmalwa tše di amanago le tšweletšo ya lehea tšeo di ka sepedišwago bokaone -- ešitago le ka moo di amago baleminyenyane. Elelwa go kgopela keletšo le thušo go badiredi ba Lenaneotlhabollo la Balemi la Grain SA goba go kgwebo ya agri ya kgauswi, le go Kgoro ya Temo – botšiša ka ga mekgwa ye mekaone ye e ka dirišwago legatong la ye e tlwaelegilego ya go phetha mošomo wo o itšego. 



Go ba molemikgwebo

Go ba molemikgwebo go nyakega tšwelopele – o ka se kgone go šoma ka diatla fela ge o akanya go ba molemikgwebo. Mengwageng ya go swana le wo o fetilego o ka be o kgonne go lefela mokontraka, eupša maikemišetšo a rena ke gore ge o nyaka go ba molemikgwebo o swanetše go ithekela didirišwa tša gago. 



Didirišwa tše di nyakegago di sepelelana le bogolo bja mašemo ao o tlogo a lema, eupša ka kakaretšo o tlo hloka tše di latelago: 

Trekere ye e šomago gabotse.

Sedirišwa sa go phetha temotheo [“primary tillage”], go swana le sephatšammu [“ripper”] goba mogoma.

Didirišwa tša go phetha temo ya bobedi [“secondary tillage”], go swana le sehlagodi, “Kongskilde” goba “Vibroflex”.

Plantere -- ye e lebanego, ye e šomago gabotse, ye e kgonago go beakanywa [“calibrated”] gore e ntšhe bokaakang bjo bo nyakegago bja peu le monontšha. 

Segašetši – se se lebanego, se se šomago gabotse, se se kgonago go beakanywa gore se gašetše bokaakang bjo bo nepagetšego bja khemikhale. 



Molemi a ka diriša mokontraka go phetha ye mengwe ya mešomo ye, eupša elelwa gore nako ya mošomo wo mongwe le wo mongwe e bohlokwa kudu le gore mokontraka ka tlwaelo o swanetše go thuša balemi ba mmalwa bao ba nyakago go diriša didirišwa tša gagwe ka nako e tee. Molemi a ka se holege ge a ka bjala dibjalo tša gagwe morago ga nako ka ge mokontraka a be a sa kgone go mo thuša ka nako ya maleba. Tšweletšo ya dibjalo ke mošomo wo o jago tšhelete le gona wa kgonagalo ya godimo ya kotsi [“high risk”] mme ge o nyaka go iphetoša molemikgwebo o swanetše go dira se sengwe le se sengwe ka nepagalo le gona ka nako ya maleba. 



Bohlokwa bja segašetši ga bo fetwe – tirišo ya dikhemikhale ke mokgwa wo o laolago mengwang ka pela le gona ka moo go kgontšhago go phala mekgwa ye mengwe, ebile o ja tšhelete ye nnyane ge o bapišwa le mekgwa ye mengwe. Theko ya tisele e gapeletša molemi go šoma ka moo go kgontšhago le gona ka nepagalo go feta nako ye e fetilego – go laola mengwang ka dikhemikhale le go fokotša go lema e tlo ba mekgwa ya ka moso. 



Gopodišiša nepo ya go lema ga gago – ge o nyaka go ba molemikgwebo o tla swanela go akanya leano le lebotse leo le ka go thušago go reka ditrekere le didirišwa tša maleba gore o kgone go laola mešomo ya gago ya temo ka botlalo. 



