Factors (Maize)										Sepedi



Dintlha tšeo di huetšago batšweletši bao ba hlobologago

	

Instructions:

Folio strap: Lenaneotlhabollo la Balemi 

Byline: Jane McPherson, molaodi wa Lenaneotlhabollo la Balemi la Grain SA 



Dinyakišišo tšeo di dirilwego ke bahlankedi ba Lenaneotlhabollo la Balemi di hlaotše le go utolla dintlha tše di fapafapanago tšeo di thatafatšago maitekelo a batšweletši a go iphetoša batšweletšikgwebo ba lehea. 



Mathata a a latelago ke a bohlokwa gare ga ao a hlaotšwego: 



Maemo a ditrekere le didirišwa tšeo di šomišwago ke batšweletši ba bantši bao ba hlabologago a fokola kudu mme ba hloka tšhelete ya go a kaonafatša – poelo ya tšweletšomabele ke ye nnyane mme batšweletši bao ba hlabologago gantši ga ba boelwe ke selo. 

Batšweletši ba bantši ba hlakišwa ke ditlhamo tša sebjalebjale – mohlala: Kgoro ya Temo e file dihlopha tše dingwe tša batšweletši kua Mpumalanga ditrekere le didirišwa tša sebjalebjale tšeo ba palelwago ke go di šomiša goba go di beakanya (calibrate). 

Batšweletši ba bantši ba hloka ditlhamo tše di nyakegago, go swana le digašetši tša mohuta wa “boom”, ka fao ga ba kgone go laola mengwang le disenyi ka dikhemikhale. Ga go na mekgatlo yeo e dumelago go thuša batšweletši go reka ditlhamo tša temo tšeo di dirišitšwego, mme tše mpsha tšona di tura go fetiša, ka moo batšweletši ba bantši ba sa kgonego go di reka. 

Gonabjale tswalo (interest rates) ya tšhelete ye e adingwago e godimo kudu mme ge tshenyegelo ye e hlakanywa le ditshenyegelo tša godimo tša tšweletšo, go ba molaleng gore tšweletšo ya mabele ga e sa hola batšweletši mafelong a mantši. 

Go na le batšweletši ba bantši bao ba amogetšego naga, go ya ka lenaneo la go abela naga ka bofsa (redistribution), yeo e sa swanelego tšweletšo ya dibjalo – batšweletši ba ba fišegela go tšweletša dibjalo, eupša ga re kgone go ba hlohleletša go bjala lehea mmung wa botebo bja fase ga 700 mm – lebaka ke gore kgonagalo ya go folotša ga lona ke ye kgolo kudu. 

Bothata bjo bongwe bjoo bo swanetšego go elwa hloko ke boikemelamolaong (legal entities) bjoo bo fokolago mabapi le kabelo ya naga, le/goba lenaneo le le fokolago la pušo leo le tšweletšego ka baka la go abela naga ka bofsa. Gantši naga e ile ya fiwa Trasete yeo e bopilwego ke bahodi (beneficiaries) le babolokedi (trustees) (gantši ba be ba feta 30). Mathomong go be go gopolwa gore bohle ba tla thuša go phetha mešomo ya polasa, eupša ka go ya ga nako go ile gwa ba molaleng gore taba ye e thomile go thatafala go ya pele mme gonabjale go šetše bahodi ba se kae bao ba šomago polaseng, bao maemo a bona a sego a bolokega. 

Bothata bjo bogolo go batšweletši ba bantši ke go hwetša thušo ya tšhelete mabapi le tšweletšo (production credit), mme go a thabiša go hwetša ditharollo, go swana le morero wa maitekelo (pilot project) woo re o hlakanetšego le Kgoro ya Temo ya Freistata le OVK go thušana le batšweletši ba ba itšego bao re ba hlaotšego – OVK e thušitše batšweletši ka go ba adima tšhelete yohle yeo e bego e nyakega go bjala dibjalo tša bona ka nako, mme Kgoro ya Temo e thušitše ka go bušetša seripagare (50%) sa ditshenyegelo tšeo go OVK go hafola sekoloto sa batšweletši bao. Maitekelo a a sepetše gabotse mme motšweletši yo mongwe le yo mongwe o ile a kgona go bušetša kadimo ya gagwe le go ba le poelo, eupša mola re re re katološa lenaneo le bjalo ka ge go kwanwe, Kgoro ya Temo ya re ga e na tekanyetšo (budget) mabapi le morero wo! 

Ge batšweletši ba atlega kgopelong ya bona ya dikadimo, mekgatlo ya tšhelete ga e fišegele go ba thuša ka tšhelete ya go lokiša le go hlokomela metšhene ya bona – ntle le ditlhamo tše di šomago gabotse ba ka se ke ba ba balemikgwebo. 

Tikologong ya Bronkhorstspruit, le tikologong ya Lichtenburg lebakeng la kgauswana, ba AFGRI ba lemela batšweletši bao ba hlabologago – ba diriša bakontraka ba bagolo ba bašweu go phetha mešomo ya temo, mme mafelelong a sehla batšweletši ba fiwa kabelo ya seo se šetšego (AFGRI e goga ditshenyegelo tša pšalo gammogo le seripagare (50%) sa dipoelo). Pelaelo ya rena mabapi le taba ye ke gore: 

Batšweletši ga ba ithute go lema ka ge ba sa rutwe bokgoni. 

Batšweletši bao ba lekago go kgatha tema ga ba amogele moputso (reward) – go bonala e ke naga yohle e lengwa ka go hlakanelwa mme batšweletši ba fiwa kabelo ka go lekanyetša (pro-rata share) go ya ka bogolo bja naga, e sego go ya ka poelo yeo e bilego gona mašemong a bona. 

Ge poelo ya tirišo ye e ka boela fase re holofela gore AFGRI e tla tlogela go lemela batšweletši ba mme ba tla šala ba le mathateng a magolo ka ge ba ka se kgone go tšwela pele ka bobona. 

Theko ya godimo ya monontšha e dira gore batšweletši ba se diriše bokaakang bjoo bo nyakegago – se se hlola phokotšo ya dipoelo le ge e ka ba poelomorago ya maemo a nagatemo. 

Trasete ya Lehea (Maize Trust) e hlomile lenaneothušo le lebotse kudu mabapi le tefelo ya go tšhela kalaka, temotheo, tlhahlo (mentoring) le inšorense ya ditshenyegelo tša pšalo (input insurance). Le ge go le bjalo, thušo ye e hwetšagala fela ka dikgwebo tša agri (agribusinesses). Gantši motšweletši ga se leloko la kgwebo ya agri goba ga a kgone go hwetša kadimo ka thušo ya kgwebo ya agri, goba ka nako ye nngwe ga go na kgwebo ya agri tikologong ya gagwe (go swana le mafelong a Kapa-Bohlabela) – se se ra gore motšweletši ga a kgone go amogela thušo yeo e fiwago ke “Maize Trust”. 

Tirelo ye e tšweletšwago ke Dikgoro tša Temo ga se ya maemo a a nyakegago – balemiši gantši ga ba na tsebo ye e swanetšego le gona ba bantši ga ba fišegele go thuša batšweletši. 

Tsenelo ya nagatemo ke bothata diprofenseng tše dingwe – kudu go tšeo di se nago le nagakopanelo, go swana le kua Freistata. Kgoro ya Ditaba tša Naga ga e šome ka moo go kgontšhago – e gana go reka naga ya maemo a godimo ka theko ye e swanelago, mme ge e reka naga ga e hlokomele gore batšweletši ba fiwe ditlhamo tšeo di nyakegago go e lema –motšweletši ga a hloke naga fela. 







