Land (Maize)									Sesotho sa Leboa

Na naga nka e hwetša bjang?

Instructions: 

Folio strap: Kabagano ya naga

Byline: Jane McPherson, molaodi wa Lenaneotlhabollo la Batšweletši la Grain SA



Kgopelo ye batho ba e lebišago go rena gantši ke ye : “Ke nyaka naga. Na o ka nthuša?” Karabo ya mathomo ke: “Aowa”. Rena ba Lenaneotlhabollo la Balemi la Grain SA ga re a amega mošomong wa go thuša batho go hwetša naga. 

Ge nkabe re be re tlamegile go dira bjalo, re be re ka se be le nako ya go phetha mešomo ye mengwe ka ge go na le batho ba bantši bao ba kganyogago naga le go ba batšweletši. Go ya ka lenaneo la rena re thuša batho bao ba šetšego ba na le naga le gona ba kgonago go tsenela ditlhamo tšeo ba ka di dirišago. 

Morago ga ngwaga wa 1994, Kgoro ye mpsha ya Ditaba tša Naga e ile ya thoma lenaneo la mpshafatšo ya naga ka tirišo ya mananeo a a fapafapanago. Taodišwaneng ye re tlo bolela fela ka mpshafatšo ya naga ka mokgwa wa kabagano (land reform through redistribution), e sego ka mmako le pušetšo ya naga (land claims and restitution). Elelwa gore lenaneo la rena le nyaka go tiiša batšweletšikgwebo bao ba maatlafaditšwego, mme ka fao nepo ya rena ke go kgontšha tšweletšo ya dibjalo ka go thuša batšweletši ba bafsa bakeng sa go thuša bao ba nyakago naga ka mabaka a mangwe. 

Thušo ya go hwetša Naga ya Boikagelo (Settlement Land Acquisition Grant (SLAG)) 

Lenaneo la mathomo la Kgoro ya Ditaba tša Naga e be e le la Thušo ya go hwetša Naga ya Boikagelo (SLAG). Lenaneo le le be le sepelelana gabotse le kago ya dintlo ka moo lapa le lengwe le le lengwe le le bego le lebanwe ke thušo ya R15 000. Maswabi ke gore ga go na polasa yeo e rekišwago ka R15 000, ka fao batho bao ba bego ba rata go reka polasa ba ile ba swanela go bopa dihlopha gore ba reke polasa mmogo. 

Go na le mabaka a mmalwa ao a dirilego gore lenaneo le le folotše: 

Tlhopho ya batho e hlola phapang ge ba se na nepo e tee; 

Bahodišwa (beneficiaries) ba bangwe ba be ba na le ditetelo tše di sa kgonegego mabapi le temo ka go gopola gore temo ke mokgwa wa ka pela wa go huma le go hwetša lethabo;

Bahodišwa ba be ba hloka boitemogelo mabapi le temo le taolo. Ge motho a kile a šoma polaseng ga se gore o hlamegile go ba motšweletši yo a ka ikemelago;

Bahodišwa ba be ba sa thušwe ka tšhelete ya go phethagatša mešomo (working capital) le ge e ka ba go hlabolla infrastraktšha;

Kgoro ya Temo e be e sa thuše goba e be e thuša ganyane fela polaseng ka boyona (on-farm support);

Go be go hlokega thutantšho ye e lebanego goba e be e le ye nnyane fela;

Bahodišwa ba be ba se na kgahlego le phišego ka go swana mabapi le go phethagatša temo ka katlego;

Go be go se na dilekanyo mabapi le kgetho (selection criteria) ya bahodišwa; le

Bahodišwa ba be ba sa tlamega go dula polaseng.



Kabagano ka bofsa ya Naga malebana le Tlhabollo ya Temo (Land Redistribution for Agricultural Development (LRAD)) 

Kgoro ya Ditaba tša Naga e ile ya lemoga gore lenaneo la ka godimo le be le sa šome ka tshwanelo mme la tlošwa ka pela, gwa bewa lenaneo la LRAD. Lenaneo le le be le phala la SLAG ka gobane:

Lona le be le theilwe godimo ga thušo go motho (e sego thušo go lelapa), seo se ilego sa ra gore maloko a mmalwa a lelapa, ao a bego a na le mengwaga ya go feta 18, a be a ka fiwa thušo yeo; 

Thušo ye e be e se ka fase ga R20 000 (ye e fetago ya R 15 000 ya SLAG); 

Motho yo a bego a ka diriša tšhelete ya gagwe (own equity) o be a ka okeletšwa thušo (ya go se fete R100 000 ge yena a ntšha R400 000). Ye e be e le tsela ya go goga batho bao ba bego ba šetše ba na le tšhelete ye e itšego (ye ka tlwaelo ba e hweditšego ka kgwebo efe kapa efe). 



A mantši a mananeo a le ona a ile a folotša ka mabaka a a latelago: 

Bahodišwa ba be ba sa dula ba hlohleletšwa go bopa dihlopha ka ge thušo go motho o tee (individual grant) e be e sa lekane theko ya polasa; 

Ditetelo tša bahodišwa gantši e be e sa le tšeo di sa kgonegego;

Bahodišwa ba be ba hloka boitemogelo mabapi le temo le taolo goba ba be ba na le bjo bonyane fela; 

Bahodišwa ba be ba sa thušwe ka tšhelete ya go phethagatša mešomo (working capital) le ge e ka ba go hlabolla infrastraktšha;

Kgoro ya Temo e be e sa thuše goba e be e thuša ganyane fela polaseng ka boyona (on-farm support);

Go be go hlokega thutantšho ye e lebanego goba e be e le ye nnyane fela;

Bahodišwa ba be ba se na kgahlego le phišego ka go swana mabapi le go phethagatša temo ka katlego;

Maswabi ke gore dilekanyo mabapi le kgetho ya bahodišwa di be di sa hlokega; le 

Bahodišwa ba be ba sa tlamega go dula polaseng. 



Lenaneo la go hwetša Naga ka go bontšha Bokgoni (Proactive Land Acquisition Scheme (PLAS)) 

Ge Kgoro ya Ditaba tša Naga e lemoga gore lenaneo la ka godimo ga le šome ka tshwanelo, e ile ya leka lenaneo le lengwe gape – PLAS. Motheo wa lenaneo le e be e le go fa bahodišwa bao ba bego ba na le kgahlego sebaka sa go kgodiša ba Kgoro gore ba na le bokgoni, pele ga ge ba fiwa polasa. 



Lenaneo la PLAS le šoma motheong wa gore Mmušo o reka polasa ka nepo ya go e abagana ka bofsa (redistribution). Polasa ye e a tsebišwa mme bao ba nago le kgahlego ba swanetše go tšweletša mabaka ao a ka kgodišago Kgoro gore ba swanetše go fiwa sebaka sa go lema. Lebaka la tirišo (period of tenure) e be e tlo ba mengwaga ye meraro, mme morago ga fao “mohlokomedi” wa polasa yeo a ka reka naga yeo ge a kgodišitše ba Kgoro gore a ka ba mongnaga wa nnete; goba “mohlokomedi” a ka tlošwa gwa bewa yo mongwe; goba go ka bewa motho yo mongwe yo a kganyogago go ba motšweletši. Lenaneo le la mpshafatšo ya naga le hlotše mathata a mangwe. A mantši a ona a swana le a pele, eupša go na le a mangwe a mafsa: 

Ditetelo tša bahodišwa gantši e sa le tšeo di sa kgonegego;

Bahodišwa ba be ba sa tlamega go dula polaseng;

Bahodišwa ba be ba hloka boitemogelo mabapi le temo le taolo goba ba be ba na le bjo bonyane fela; 

Le gonabjale dilekanyo mabapi le kgetho ya bahodišwa di sa hlokega; 

Bahodišwa ga ba thušwe ka tšhelete ya go phethagatša mešomo (working capital) le ge e ka ba go hlabolla infrastraktšha;

Kgoro ya Temo ga e thuše goba e thuša ganyane fela polaseng ka boyona (on-farm support);

Go hlokega thutantšho ye e lebanego goba ke ye nnyane fela;

Bahlokomedi ba amogela boikarabelo bja go laola polasa mola gantši ba se na tsebo le ye nnyane mabapi le ditiro tša polaseng. Ga ba na boitemogelo mabapi le diruiwa, tšweletšo ya dibjalo, le ge e ka ba tirišometšhene polaseng, mme ba lebanwe ke go palelwa ka botlalo;

Mo gongwe maemo a ditrekere le ditlhamo tša polaseng a fokola kudu goba didirišwa tše di senyegile. Ka go hloka tsebo le boitemogelo le tšhelete ya go lokiša didirišwa, mohlokomedi ga a kgone go diriša ditlhamo; 

Lehlakoreng la go tšweletša dibjalo, ditshenyegelo malebana le tšweletšo godimo ga hektare e ka ba R5000. Ge motšweletši a nyaka go bjala dihektare tše 200 (lefelo leo e sego le legolo malebana le tšweletšokgwebo), go nyakega peo ya milione e tee ya diranta go bjala dibjalo tšeo fela (palo ye ga e akaretše tšhelete ye e nyakegago go sebisa le go lokiša ditrekere le didirišwa). Motšweletši ga se mong wa naga le gona gantši ga a na boitemogelo bja temo bja pele ga fao. Se se ra gore ga a kgone go kgopela kadimo mabapi le tšweletšo. Ntle le kadimo motšweletši yo o tla hlaka kudu go hwetša milione ya diranta yeo e nyakegago go bjala dihektare tše 200 tšeo; 

A re re motšweletši ka nnete o na le tšhelete yeo ya go lokiša ditrekere le didirišwa le go bjala dibjalo. Na e ka ba bohlale go senya tšhelete ya gago godimo ga naga le metšhene yeo e sego ya gago?; 

Polaseng ya go tšweletša dibjalo go na le mehutahuta ya didirišwa – mogoma, mogoma wa dipapetlasediko, sephatšammu (ripper), ege ya dipapetlasediko (disc harrow), mogomatšhisele, sehlagodi, sehlagoditikologi (rotovator), go bolela di se kae fela. Ntle le boitemogelo bjo bo lebanego, motšweletši a ka se tsebe le ge e le phapano gare ga didirišwa tše le gona a ka se ke a tseba go di beakanya ka tshwanelo goba ka moo di dirišwago ka nepagalo; le

Temana ye nngwe ya kontraka ya mohlokomedi le Kgoro ya Ditaba tša Naga e bega gore mohlokomedi wa naga ga a dumelelwe go hirišetša (sublease) motšweletšikgwebo karolo ya naga yeo, goba go kwana le motšweletši yo mongwe go abelana tšweletšo (share-cropping). Ge a sa fiwe kadimo ya tšweletšo le gona a sa dumelelwe go dirišana le motšweletši yo mongwe, na motšweletši yo o ile go ithuta bjang le go thoma go tšweletša ka botlalo ka boyena? 



Go ya ka kahlaahlo ya ka godimo go molaleng gore maitekelo a rena mabapi le mpshafatšo ya naga a lebanwe ke ditlhohlo tše kgolo. Mathata a mantši a be a sa letelwe mme maitekelo a go mpshafatša temo a dirilwe ka maikemišetšo a mabotse. 



Mono Afrika-Borwa re na le histori ye e nyamišago le gona ye e swabišago. Le go le bjalo nnete ke nnete. Lebakeng la mmušo wo o fetilego temo e be e le diatleng tša Babašweu, mme ka lebaka le re swanetše go hlohleletša batšweletšikgwebo (commercial farming sector) go re thuša maitekelong a rena a go mpshafatša temo. 



Mpshafatšo ye e atlegilego ya naga e theilwe godimo ga dilo tše mmalwa tše di sepelelanago: 

Temo e swanetše go tswala poelo (e sego go swana le tšweletšo ya mabele gonabjale); 

Bahodišwa ba swanetše go kgethwa le go rutantšhwa; 

Tšhelete (kepetlele) ye e lekanego e swanetše go hwetšagala go thekga tšweletšo le tlhabollo ya infrastraktšha; 

Mekgatlo ya diphahlo (commodity organisations) e swanetše go ikamantšha le tlhabollo ya batšweletši karolong ya yona; le

Maitekelo a mmušo a swanetše go lomagantšhwa mme nako e swanetše go ba ye e nepagetšego. 



Merero ye e foloditšego

Ka baka la maikemišetšo le mananeo a pele go na le merero (diprotšeke) ye mmalwa ye e foloditšego. E foloditše ka mabaka a go fapafapana (bjalo ka ge go boletšwe ka godimo). Re kwešiša ka botlalo ge Kgoro ye mpsha ya Tlhabollo ya Magae le Mpshafatšo ya Naga e rata go tsošološa merero yeo le go bušetša naga yeo tšweletšong ya dibjalo pele ga ge e thoma merero ye mefsa. 



Ge tsošološo ya merero ye e swanetše go atlega, go bohlokwa kudu gore lebaka la pholotšo le kwešišwe – mme bothata bjo bongwe le bjo bongwe bo tla ba le lebaka la lona la moswananoši (unique). Go bonolo kudu go no re morero o foloditše ka baka la tlhokego ya tšhelete. Ee, gantši tlhokego ya tšhelete e be e le bjo bongwe bja mathata, eupša go no bea tšhelete gape morerong wo o itšego, go ka se rarolle selo, ebile ka tlwaelo go hlolega phapang ka bofsa ka ge bahodišwa bao ba ilego ba lahlegelwa ke kgahlego mme ba tloga, ba tla boa ka go tshepa gore ba tla hwetša tšhelete morerong woo o tsošolotšwego. 



Re swanetše go: 

Lekanya lebaka la nnete la pholotšo;

Hlaola bahodišwa bao ba ineetšego ka phišego le gona ba sa ratago go lema; 

Thuša fela bahodišwa bao ba dumelago go dula polaseng. Bolemi ga se mohuta wa kgwebo woo o ka o sepedišago bjalo ka motšwaoswere. Batšweletši bao ba atlegilego ba phela polaseng mme ba diriša nako ya bona yohle go hlokomedišiša bolemi. 

Diriša batho ba ba nago le boitemogelo bja nnete go lekanya polasa le go thuša bahodišwa ka leano la tirišo go thomiša tšweletšo polaseng; le

Tsenya bahodišwa lenaneong la thutantšho le tlhabollo ya bokgoni leo le laolwago ke mokgatlo wa diphahlo (commodity organisation) goba yunione ya batšweletši ba gae, e le go kgokaganya batšweletši ba bafsa le kgwebo (commercial sector) go tloga mathomong. 



Ge re nyaka go kgontšha phetošo ya temo mono Afrika-Borwa, re swanetše go swarana ka diatla, go ithuta go tshepana, go kopanya temo le go e bea madulong a yona a tokelo bjalo ka kokwane ya ekonomi ya rena ya dipolaseng. 

