

CONTENTS



















PREFACE  ______________________________    P. 2



FOREWORD   ____________________________    P. 4







THE GUIDE



ENGLISH	6



AFRIKAANS	40



ISINDEBELE	75



ISIXHOSA	111



ISIZULU	145



SEPEDI	181



SESOTHO	215



SETSWANA	251



SISWATI	288



TSHIVENDA	324



XITSONGA	360





PART 6 - PUBLIC BODIES  FROM  WHOM  YOU  CAN



ACCESS  RECORDS   ______________________     P. 394











ISBN Number: 0-620-33617-X













































The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 1



PREFACE







Section 32(1) of the Constitution of the Republic of South Africa Act 108 of 1996 (the Constitution), provides that everyone has the right of access to records or/and information held by the state and any information held by another person and that is required for the exercise or protection of any rights. This section affirms the fundamental right of access to information and seeks to promote a culture of transparency and accountability in the private and public sector.



Section 32(2) of the Constitution provides for the enactment of a national legislation to give effect to this fundamental right. The Promotion of Access to



Information Act 2 of 2000 (PAIA) is the national legislation contemplated in section 32(2) of the Constitution.



Section 10 of PAIA provides that the South African Human Rights Commission must compile simple and easily comprehensible guidelines on how to use the Promotion of Access to Information Act.



The Commission is proud to present this; the first publication of the Guide in compliance with its mandate in terms section 10 of PAIA. The narrative part of the Guide is published in all 11 official languages beginning with English and thereafter arranged in alphabetical order. While every effort has been made to ensure the accuracy of the information and data in the Guide, mobility of officials and change of addresses by public bodies may well have affected the currency of some of the information.



Due to the fact that some private bodies (private bodies other than public companies in terms of section 20 of the Companies Act) have been temporarily exempted from publishing section 51 manuals we have not included the contact details of the private bodies in this first publication of the Guide. An electronic version of the Guide will be kept on the website of the South African Human Rights Commission, www.sahrc.org.za and will be updated monthly to keep the public abreast of developments and changes regarding the contact details of information officers of public bodies and general information on PAIA.



The Commission is committed to monitoring, promoting and ensuring the implementation of the right of access to information. PAIA is a legislative milestone in the light of the pre 1994 political environment of secrecy and human rights violations that characterised the system of government. The unique horizontal application of the Bill of Rights in the Constitution makes South Africa’s freedom of information legislation unique in the world, in that PAIA is the only freedom of information legislation that permits access to records held by private bodies. We commend the drafters of PAIA for this futuristic unique feature of PAIA especially in the light of the considerable power that multinational companies wield in the global arena today, particularly the negative impact of some of their activities on fundamental human rights in some regions - especially the third world regions.



PAIA was significantly assented to during the first decade of democracy in South Africa. In recognition of this fact and in line with the national ten year celebration of democracy, the South African Human Rights Commission hosted the Second International Conference of Information Commissioners in Cape Town on 2 and 3 February 2004 which was attended by information commissioners from more that 25 countries from across the world. We were proud to share our experiences with old and







page 2 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000



newcomers in the information regime. It was worth noting that access to information regimes were fast gaining momentum around the world. Countries such as Mexico, Pakistan and the United Kingdom that previously did not have access to information legislation now have such legislation. Mexico (which is the host of the 3rd International Conference of Information Commissioners in February 2005) adopted its Federal Transparency and Access to Public Government Information Law in 2002; Pakistan adopted its Freedom of Information Ordinance 2002 in October 2002 while the United Kingdom approved its Freedom of Information Act 2000 in November 2000.



This Guide is an important tool in the enjoyment of the constitutional right of access to information in our country, and it has been compiled with a deep sense of pride. We thus record our sincere thanks to the members of the Promotion of Access to Information Act Unit (PAIA Unit) within the Research and Documentation Department of the Commission who made it possible for this Guide to be compiled. These members are: Adv. Mothusi Lepheana (Manager of the Unit) for his contribution, guidance and motivation, Ms. Bernadette Kotelo for her invaluable administrative support, and the Research Team; Mr. Mziwodumo Rubushe, Mr. Kgositoi Aubrey Sedupane and Ms. Sakuntala Veersamy for their invaluable contribution to the compilation of the Guide. We also wish to thank Ms. Clare Wyllie, the Commission’s Publications Officer for her support. Thanks also to Dr Leon Wessels (Commissioner responsible for the right of access to information and Chairperson of the PAIA Committee in the Commission) for his guidance to the PAIA Unit and PAIA Committee. We thank Ms. Lindiwe Mokate (CEO and Information Officer of the Commission) for her contribution, guidance and support in the compilation of this Guide.



We hope that the Guide will provide assistance and will benefit all the people of South Africa, as well as both its public and private bodies.















Narandran Jody Kollapen



Chairperson



























































The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 3



FOREWORD







It is with joy to present to the nation the first edition of the Section 10 Guide in terms of the Promotion of Access to Information Act No 2 of 2000 (PAIA). This Guide is the first on the African continent and the access to information right, as provided in our Constitution, is the only one in the world that applies to both public and private bodies. This Guide has also been translated into all the 11 official languages of the Republic of South Africa for easy access by all the people of our beautiful country.



To move from a deeply inculcated culture of secrecy and bureaucracy to a culture of transparency and accountability is a mammoth challenge. The



prejudice against responsive and open governance is certainly not confined to the previous order. The current hostile and ignorant responses received by the Commission in respect of PAIA are proof of this observation.



It is of critical importance that the citizens be informed about PAIA and how the right of access to information can work for their benefit. Participation in democratic processes can only be effective if it is informed participation. Many of the tragedies in South African history could have been prevented had there been an access to information regime in operation. It is however important that PAIA reaches far beyond the traditional political civil rights and that it adds a new dimension to public debate on every day issues that citizens have to face.



Public and private bodies must understand that their responsibilities under PAIA are not intended to be a costly burden but an essential mechanism to ensure good governance and the transformation of our society. The right, as well as the other entrenched rights should not only be approached in an adversarial manner but rather used as a vehicle to change our society and an opportunity to deal with the vestiges of apartheid.



PAIA is central to the transformation of our society. The rule of law and the democratic constitutional state will perish if there is not open and accountable government. The importance and magnitude of the Commission’s constitutional role to monitor and report annually on the realization of socio- economic rights is matched by its obligation under PAIA.



I would be failing in my duty if I don’t express my special thanks to the PAIA Unit for the countless hours they have given towards the compilation of this Guide. You have through this Guide contributed towards healing the wounds of the past and enhancing our new democracy. We will rejoice if ordinary citizens of our country use this Guide and thereby give more meaning to their freedoms for which they have fought so hard.



Yours sincerely









Dr Leon Wessels



Commissioner responsible for the Promotion of Access to Information Act South African Human Rights Commission







page 4 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000















































MS. LINDIWE MOKATE



Chief Executive Officer of the



South African Human Rights



Commission and Information Officer































































THE PROMOTION  OF ACCESS  TO INFORMATION ACT UNIT  OF  THE



SOUTH AFRICAN HUMAN RIGHTS COMMISSION



Left to right: Adv. Mothusi Lepheana (Manager), Ms. Sakuntala Veersamy (Re- searcher), Mr. Kgositoi Aubrey Sedupane (Researcher), Ms. Bernadette Kotelo (former Administrative Secretary), Mr. Mziwodumo Rubushe (Researcher)













The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 5









Sepedi







LENANEO LA DITENG









SERIPA 1



MAREO  AO  A BOHLOKWA

183

1.

KE  KA  LEBAKA  LA  ENG  RE  SWANETŠE   RE  FIHLELELE  TSHEDIMOŠO ?

187



Matseno



187



1.1

Molaotheo

187



1.2

Hlatlošo ya Tumelelo ya Molao wa Tshedimošo

187



1.3

Melawana

187



1.4

Khomišene ya Afrika Borwa ya Ditokelo tša Batho

188







SERIPA 2



2.

TUMELELO  YA  TSHEDIMOŠO

190



2.1

Methopo ya tshedimošo

190





2.1.1

Tšhupetšo

190





2.1.2

Senthara ya phatlalatšo  ya tšhupetšo

190



2.2

Dimanyuale

191





2.2.1

Ditho tša  poraebete

191





2.2.2

Ditho tša  setšhaba

192



2.3

Ditsebišo tša Ditho tša Poraebete le tša Setšhaba

193





2.3.1

Tsebišo ya  karolo 15

194





2.3.2

Tsebišo ya  karolo 52

194







SERIPA 3



3.      KA  MOO  O  KA  DIRAGO  KGOPELO  YA  TUMELELO  YA  TSHEDIMOŠO

195



3.1

Mokgwa wa go kgopela

195



3.2

Tshenyagelelo ya dikgopelo - Setho sa Setšhaba

196





3.2.1

Ditho tša  setšhaba

196





3.2.2

Ditho tša  porabete

198



3.3

Thušo yeo e lego gona go tšwa go mohlankedi wa tshedimošo wa







setho sa setšhaba

199



3.4

Ditokišo tša molao

200





3.4.1

Ditho tša  setšhaba

200





3.4.2

Ditho tša  poraebete

203





3.4.3Sephetho sa dikgopelo go lekgotla

203







SERIPA 4



4.      GE  TUMELELO  YA  REKOTO  E  KA  GANETŠWA

204



4.1

Maatla a kganetšo ya tumelelo ya rekoto a setho sa setšhaba

204



4.2

Maatla a kganetšo ya phihelelo ya rekoto a setho sa poraebete

209





The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 181

Sepedi









LENANEO LA DITENG







SERIPA 5



5.

TSHEDIMOŠO    KA  KAKARETŠO

212



5.1

Ditokišo go Molao

212



5.2

Ditokišo go Melawana

212



5.3

Ditsebišo tša mmušo

212



5.4

Dipego

214





SERIPA 6





6.      MOO  O  FIHLELELAGO  DIREKOTO_________________________________ 394





































































































page 182 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000

Sepedi





MAREO  A BOHLOKWA



Ditlhalošo le ditlhathollo tše di latelago di dirišwa go hlaloša mareo a go fapana ao a dirišitšwego ka gare ga Molao. Di kgomareditšwe fa go thuša ka tlhalošo yeo e swanetšwego gore e kgomaretšwe go mantšu a ka gare ga Molao le ka gare ga Tšhupetšo ye.



“tefo ya tumelelo” e šupa tefo yeo e laeleditšwego mehola ya tšweletšo ya bobedi le ya go nyaka le go rulaganya, gape le ya nako yeo e hlokagalago mo diiring tšeo di beetšwego go nyaka le go rulaganya rekoto yeo e tla phatlalatšwago;



“lekgotla” le šupa –



Lekgotla la Molaotheo leo le dirago go ya ka karolo 167 (6) (a) ya Molaotheo wa Repabliki ya Afrika borwa, 1996; goba 



(i) Lekgotla la Godimo goba lekgotla le lengwe la go swana le le ka maemo;goba 



Lekgotla la Maseterata, e ka ba ka kakaretšo goba go ya ka sehlopha seo se itšego sa dikakanyo go ya ka PAIA, leo le kgethilwego ke Tona; ka tsebišo ka gare ga Kuranta ya Mmušo gape le le ka tlase ga taolo ya maseterata goba maseterata e mongwe ya hlophileng ka nhleng ya tsebišo 91A, yoo lefelo leo le laolwago ke yena – 



go šetšwe go tšerwe sephetho sa mohlankedi wa tshedimošo goba mohlankedi wa maleba wa setho sa setšhaba goba hlogo ya setho sa poraebete; 



Setho sa setšhaba goba setho sa poraebete seo se amegago se na le maloka a sona a godimo a tshepedišo goba kgwebo; goba 



Mokgopedi goba setho sa boraro seo se amegago ke modudi wa tlwaelo; 



“Tšhupetšo” e šupa puku yeo e tšweleditšwego ke Khomišene ya Ditokelo tša Batho go ya ka k10 ya Hlatlošo ya Phihlelelo ya Molao wa Tshedimošo, Wa 2 wa 2000, meholeng ya go thuša motho yo a ratago go diriša tokelo efe goba efe go ya ka Molao;



“hlogo” ya, goba go tswalana le, setho sa poraebete e šupa –



mo mabakeng a motho wa tlhago, gore motho wa tlhago goba motho yoo a dumeletšwego ke motho yoo wa tlhago; 



mo mabakeng a tirišanommogo, modirišani ofe goba ofe wa tirišanommogo goba motho ofe goba ofe yoo a dumeletšwego ke tirišanommogo; 



mo mabakeng a motho wa molao – 



mohlankedi mogolo phethiši goba mohlankedi wa go lekana le yena wa molao goba motho ofe goba ofe yoo a dumeletšwego ke mohlankedi yoo; goba 

motho yoo a dirago legatong la mošomo woo goba motho ofe goba ofe yoo a dumeletšwego ke motho yoo a dirago legatong la mohlankedi yoo; 



“Khomišene ya Ditokelo tša Batho”   e šupa Khomišene ya Afrika Borwa ya Ditokelo tša Batho;



“mohlankedi wa tshedimošo”  wa, goba malebana le setho sa setšhaba e šupa –



mo maabakeng a kgoro ya bosetšhaba, kamogelo ya profense goba setho sa thulaganyo – 







The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 183

Sepedi





seo se laeditšwego ka go Kholumo 1 ya Šetulu 3 go Molao wa Tirelo ya Bosetšhaba, 1994 (Tsebišo Ya 103 ya 1994), e šupa mohlankedi yoo a swerego poso yeo e lego ka tlase ga kgetho yeo e laeditšwego ka go Kholumo 2 ya Šetulu yeo e boletšwego ya 1 goba 3 yeo e fapanago le kgoro ya maleba ya bosetšhaba, kamogelo ya profense goba setho sa sehlopha goba motho yo a dirago mošomo woo; 



Seo se sa laetšwago, se šupa Molaodi-Kakaretšo, hlogo, molaodi phethiši goba mohlankedi wa maemo a go lekana le ao, ka go latelana, wa kgoro yeo ya bosetšhaba, kamogelo ya profense goba sehlopha sa thulaganyo ka go latelana goba motho eo a tshwareletsego; 



mo mabakeng a masepala, e šupa molaodi wa masepala yo a thwetšwego go ya ka karolo 82 ya Mmušo wa Selegae: Molao wa Dibopego tša Masepala, 1998 (Molao, Wa 117 wa 1998) goba motho yo a dirago mošomo woo; goba 



mo mabakeng a setho sefe goba sefe sa setho sa setšhaba, e šupa mohlankedi mogolo phethiši, wa setho seo sa setšhaba goba motho yoo a dirago mošomo woo; 



“Tonakgolo” e šupa Tonakgolo ya Khuduthamaga yoo a nago le maikarabelo a tshepedišo ya toka;



“mohlankedi” malebana le setho sa setšhaba goba setho sa poraebete o šupa –



motho ofe goba ofe mo mošomong (sa ruri goba motšwaoswere le lebaka ka moka goba lebakanyaana) wa setšhaba goba setho sa poraebete, go ya le ka moo go tla bego go le ka gona, go akaretšwa hlogo ya setho, ka maemo a gagwe a bjalo; goba 



leloko la setho sa setšhaba goba sa poraebete, mo maemong a gagwe a bjalo; 



“motho” e šupa motho wa tlhago goba wa molao;



“mokgopedi wa bong” e šupa mokgopedi yoo a nyakago tumelelo ya rekoto yeo e nago le tshedimošo ya bong malebana le mokgopedi;



“setho sa poraebete” e šupa –



motho wa tlhago yoo a rwalago goba a rwelego kgwebo efe goba efe goba profešene, eupša mo maemong a bjalo fela; 



tirišanommogo yeo e rwalago goba e rwelego kgwebo efe goba efe goba profešene; goba 



motho ofe goba ofe wa peleng goba wa gona bjale wa molao; eupša go sa akaretšwe setho sa setšhaba; 



“setho sa setšhaba”  e šupa –



kgoro efe goba efe ya naga goba kamogelo ya mmušo wa bosetšhaba goba profense goba masepala ofe goba ofe ka gare ga ntiko ya selegare; goba 



tšhomelo efe goba efe goba instithušene ge – 



go dirišwa maatla goba go dira tiro go ya ka Molaotheo goba molaotheo wa profense; goba 



go diriša maatla a setšhaba goba go dira mošomo wa setšhaba go ya ka peomolao ye nngwe; 













page 184 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000

Sepedi





“rekoto” ya, goba ya go tswalana le, setho sa setšhaba goba sa poraebete, e šupa tshedimošo efe goba efe yeo e rekotilwego –



go sa kgathalege ka sebopego goba mediamo; 



ka tshwaro goba ka tlase ga taolo ya setho seo sa setšhaba goba sa poraebete ka go latelana; le 



e ka ba e hlotšwe goba e sa hlolwa ke setho sa setšhaba goba sa poraebete, ka go latelana; 



“mohlankedi wa maleba” ka go amana le:



setho sa setšhaba seo se laeditšwego ka go temana (a) ya tlhalošo ya "setho sa setšhaba" ka go tikologo ya mmušo wa setšhaba, e šupa – 



ka go Ofisi ya Presidente, motho yoo a laeditšwego ka go ngwalwa ke Presidente; goba 



ka go Tona yo a nago le maikarabelo a setho seo sa setšhaba goba motho yoo a laeditšwego ka go ngwalwa ke Tona; 



setho sa setšhaba seo se laeditšwego ka go temana (a) ya tlhalošo ya "setho sa setšhaba" ka go tikologo ya mmušo wa profense, e šupa - 



ka go Ofisi ya Tonakgolo, motho yoo a laeditšwego ka go nwalwa ke Tonakgolo; 



goba



ka go lebaka lefe goba lefe, leloko la Khansele ya Phethiši leo le nago le maikarabelo a setho seo sa setšhaba goba motho yo a laeditšwego ka go ngwalwa ke leloko leo; goba 



masepala, e šupa – 



ramotse; 



mmoledi; goba 



motho yo mongwe le yo mongwe, yo a laeditšwego ka go ngwalwa ke Khansele ya Masepala ya masepala woo; 



“mokgopedi wa tumelelo” ka go tswalana le:



setho sa setšhaba, e šupa kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho sa setšhaba go ya ka karolo ya karolo 11 ya PAIA; 



setho sa poraebete, se šupa kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho sa poraebete go ya ka karolo 50 ya PAIA; 



“mokgopedi” ka go tswalana le –



setho sa setšhaba, se šupa – 



motho ofe goba ofe (ka ntle le setho sa setšhaba seo se laeditšwego ka go temana (a) goba (b) (i) ya tlhalošo ya "setho sa setšhaba", goba mohlankedi godimo ga 

fao) yo a dirago kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho seo sa setšhaba; goba



motho yo a dirago legatong la motho yoo a laeditšwego ka go temana (i); 



setho sa poraebete se šupa – 



motho ofe goba ofe, go akaretšwa, eupša go sa kgaoletšwe go, setho sa setšhaba goba mohlankedi, o a dirago kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho seo sa 

poraebete; goba



(ii)      motho yo a dirago legatong la motho yo a laeditšwego ka go temana (i);









The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 185

Sepedi





“leloko la boraro” ka go tswalana le kgopelo ya tumelelo –



rekoto ya setho sa setšhaba, e šupa motho ofe goba ofe (go akaretšwa, eupša go sa kgaoletšwe go, mmušo wa naga e šele, lekgotla la bosetšhabatšhaba goba setho sa mmušo woo goba lekgotla leo) ka ntle le – 



mokgopedi yo a amegago; le 



setho sa setšhaba goba 



rekoto ya setho sa poraebete, e šupa motho ofe goba ofe (go akaretšwa, eupša go sa kgaoletšwe go, setho sa setšhaba) ka ntle le mokgopedi, eupša go hola karolo 34 le 63 tša PAIA, tšhupetšo go "motho" ka go ditemana (a) le (b) di swanetšwe di tšewe bjalo ka tšhupetšo go "motho wa tlhago"; 



“matšatši a go šoma” a šupa matšatši afe goba afe ka ntle le Mekibelo, Disontaga goba matšatši a boikhutšo, go ya le ka moo a hlalošitšwego ka go Molao wa Matšatši a Setšhaba a Boikhutšo, 1994 (Molao, wa 36 wa 1994).



Ka go Tšhupetšo ye, mantšu ao a tsentšhago sehlopha sefe goba sefe a tla akaretšwa dihlopha tše dingwe tše pedi, gomme botee bo tla akaretša bontši, ka ntle le ge diteng di laetša ka tsela ye nngwe.































































































page 186 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000

Sepedi





SERIPA 1



1.	KE  KA  LEBAKA  LA  ENG  TUMELELO  GO  TSHEDIMOŠO ?



MATSENO



Karolo 32(1)(a) ya Molaotheo wa Molao wa Repabliki ya Afrika Borwa, wa 108 wa 1996 (mo o bitšwa "Molaotheo") o fana ka gore motho yo mongwe le yo mongwe o na le tokelo ya tumelelo ya tshedimošo efe goba efe yeo e swerwego ke naga le tshedimošo efe goba efe yeo e swerwego ke motho yo mongwe yeo e nyakegago go tirišo goba tšhireletšo ya ditokelo dife goba dife.



Molaotheo 



Molaotheo o bolela gore Afrika Borwa ke naga ya go ipuša gape ya demokrasi yeo e hlomilwego godimo ga tšwetšopele ya ditokelo tša batho le tshepetšo yeo e nago le maikarabelo gape yeo e tšwelelago nyanyeng bjalo ka tše dingwe tša mehola ya yona. Tshepetšo ya mmušo wa Afrika Borwa pele ga 27 Aporele 1994 magareng ga tše dingwe, e tšweletše ka setšo sa sephiri gape seo se se nago maikarabelo bobedi go ditho tša setšhaba le tša poraebete tšeo di ilego tša lebiša go tšhomišompe ya maatla le ditokelo tša batho. Ke ka lebaka le gore, Molaokakanywa wa Ditokelo ka gare ga Molaotheo, o fana ka tokelo ya tumelelo ya tshedimošo yeo e swerwego ke naga, le tshedimošo efe goba efe yeo e swerwego ke motho yo mongwe yeo e nyakegago go tirišo goba tšhireletšo ya ditokelo dife goba dife. Karolo 32(2) ya Molaotheo e fana gape ka tirišo ya peomolao ya bosetšhaba yeo e tla fanago ka tirišo ya toka ye, ka go hlompha, go šireletša, go hlatloša le go phethagatša toka ye. 



Hlatlošo ya Tumelelo go Molao wa Tshedimošo 



Hlatlošo ya Tumelelo go Molao wa Tshedimošo, wa 2 wa 2000 (mo o bitšwa "PAIA", goba "Molao" ka go šielana) ke peomolao ya bosetšhaba yeo e dirišetšwago go fana ka tirišo ya tokelo ya molaotheo ya tumelelo ya tshedimošo. PAIA e thomilwe go dirišwa ka la 9 Matšhe 2001, ka ntle le dikarolo 10, 14, 15 le 51, tšeo di thomilego go dirišwa ka la 15 Febereware 2002. 



Melawana 



Go ya ka Karolo 92 ya PAIA, Tona ka tsebišo ka gare ga Kuranta ya Mmušo, a ka dira melawana magareng ya ye mengwe malebana le taba efe goba efe yeo e nyakegago goba e dumelelwago ke PAIA gore e laetšwe, taba efe goba efe yeo e amanago le ditšhelete tšeo di lefelwago le tsebišo yeo e nyakwago ke Molao. 



Tše di latelago ke lenaneo le tlhalošo ye kopana ya Ditsebišo tša Mmušo tšeo di nago le Melawana yeo e dirilwego go ya ka Karolo 92 ya PAIA. 



1.3.1	Tsebišo ya Mmušo: Ya R. 1244



Tšatšikgwedi:  22   Setemere 2003



Taba: Tokišo go Melawana yeo e phatlaladitšwego ke Tsebišo ya Mmušo ya R187 go ya ka hwetšagalo ya dimanyuale ka ditho tša setšhaba le





The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 187

Sepedi





hwetšagalo ya dimanyuale ka ditho tša poraebete. Go ya ka melawana yeo e lokišitšwego, mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba o swanetše gore ka pela ka morago ga ge manyuale o rulagantšwe, a dire gore go be le khopi ya manyuale yeo e tla hwetšagalago ka ye nngwe le ye nngwe ya dipolelo tše tharo tša mmušo go Khomišene ya Afrika Borwa ya Ditokelo tša Batho, ofisi ye nngwe le ye nngwe ya setho seo sa setšhaba, gomme a dire gore manyuale o hwetšagale wepsaeteng, ge e ba e gona, ya setho sa setšhaba. Mohlankedi wa tshedimošo a ka phatlalatša manyuale ka dipolelo tše tharo tša mmušo ka gare ga Kuranta ya Mmušo.



Ka pela ka morago ga ge manyuale o beakantšwe ke setho sa poraebete, hlogo ya setho sa poraebete e swanetše e dire khopi ya manyuale gore e hwetšagale go Khomišene ya Afrika Borwa ya Ditokelo tša Batho, go setho seo se laolago setho seo sa poraebete e lego leloko go sona, ge e ba go a hlokagala, go swanetšwe go dirwe gore manyuale o hwetšagale go wepsaete ge e ba e gona, ya setho sa poraebete gomme hlogo ya setho sa poraebete e swanetše e phatlalatše manyuale ka gare ga Kuranta ya Mmušo.



1.3.2	Tsebišo ya Mmušo: Ya R. 187



Tšatšikgwedi:  15   Febereware 2002



Taba: Melawana ya 187 ya 15 Febereware 2002 yeo e hlomilwego go ya ka karolo 92 ya PAIA e fana ka mekgwatshepetšo yeo e nago le Tšhupetšo ya karolo 10, hwetšagalo ya dimanyuale tša ditho tša setšhaba le tša poraebete, ditšhelete tša kgopelo le tša tšweletšo go ya ka ditho tša setšhaba le tša poraebete, le diforomo tša kgopelo.



1.3.3	Tsebišo ya Mmušo: Ya No. R. 223



Tšatšikgwedi:  9   Matšhe 2001



Taba: Tsebišo e na le Melawana yeo e hlomilwego go ya ka karolo 92 ya PAIA yeo e amanago le ditšhelete tšeo di lefelelwago direkoto tša ditho tša setšhaba le tša ditho tša poraebete.



Khomišene ya Afrika Borwa ya Ditokelo tša Batho 



Khomišene ya Afrika Borwa ya Ditokelo tša Batho ("Khomišene") ke instithušene ya bosetšhaba, yeo e nago le maikarabelo a go hlatloša tlhompho ya ditokelo tša batho le setšo sa ditokelo tša batho, go hlatloša tšhireletšo, tšwetšopele le katlego ya ditokelo tša batho, gape le go lekodiša le go ela temogo ya ditokelo tša batho ba Repabliki. 



Mohola le maikarabelo a Khomišene ya Afrika Borwa ya Ditokelo tša Batho go ya ka PAIA 



Bjalo ka instithušene ya bosetšhaba yeo e nago le maikarabelo a go šireletša, go hlatloša le go lekodiša boithabišo bja ditokelo tša batho, Khomišene e tlamegile gore e thuše mo go kgonegago motho ofe goba ofe yoo a ratago go diriša tokelo go ya ka PAIA. 













page 188 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000

Sepedi





Tše di latelago  ke mešomo le ditaelo tša Khomišene: 



Go dira gore khopi ya Tšhupetšo e hwetšagale setšhabeng; 



Go fihla mo e lego gore methopo ya matlotlo le ye mengwe e a hwetšagala, tšweletšo le tshepedišo ya mananeo a thuto go hlohleletša kwešišo ya PAIA go setšhaba, kudukudu go ruta ditšhaba tšeo di hutsafetšego ka ga PAIA le go e diriša gape le go diriša ditokelo tša bona go ya ka moo; 



Go fihla mo e lego gore methopo ya matlotlo le ye mengwe e a hwetšagala, go hlohleletša ditho tša setšhaba le tša poraebete go tšea karolo ka go mananeo a, gape le go sepediša mananeo a bona a thuto ka ga kwešišo ya PAIA; 



Go hlahla bahlankedi le bathusi ba bahlankedi ba tshedimošo ba ditho tša setšhaba; 



Go dira ditšhišinyo go ditho tša setšhaba le tša poraebete gore ba fetoše tsela yeo ba sepedišago PAIA ka gona, ka moo Khomišene e naganago gore e ka eletša ka gona; 



Go lebelela le go amogela direkoto go tšwa go ditho tša setšhaba le tša poraebete ka ga mathata ao ba bilego le ona ge ba rulaganya PAIA; 



Go hwetša keletšo go tšwa go le go boledišana, goba go amogela le go šetša ditšhišinyo le ditshwaotshwao tšeo di tšwago go setho sefe goba sefe seo e lego sa setšhaba goba sa poraebete, mohlankedi wa mohuta woo wa setho goba leloko la setšhaba tswalanong ya mešomo ya Khomišene go ya ka PAIA; 



Go amogela dipego go tšwa go ditho tša setšhaba malebana le tlhomo ya PAIA; 



Go beakanya le go romela pego go Palamente ngwaga ka ngwaga ka ga boithabišo bja tokelo ya tumelelo ya tshedimošo ya Repabliki le tlhomo ya PAIA ka kakaretšo; 



Go ya le ka moo go laeditšwego ka godimo, Khomišene e tlamega go thuša motho ofe goba ofe yo a ratago go diriša tokelo yeo e laeditšwego ka go PAIA. 





















































The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 189

Sepedi





SERIPA 2



2.	TUMELELO  GO  TSHEDIMOŠO



PAIA e fa maAfrika Borwa ka moka tokelo ya go ba le tumelelo go direkoto tšeo di swerwego ke naga, diinstithušene tša mmušo le ditho tša poraebete.



Tše di latelago ke ditebo tšeo PAIA e nyakago go di fihlelela:



Go netefatša gore naga e tšea karolo ka go hlatloša setšo sa ditokelo tša batho le toka ya leago; 



Go hlohleletša go lokologa le go hlama mekgwatirišo ya boithaopo le molao goba mekgwatshepetšo yeo e kgontšhago tokelo ya tumelelo go tshedimošo ka mokgwa wa ka pela, wa gose bitša tšhelete ye ntši gape wa go se nyake maatla a mantši ka mo go ka kgonegago ka gona; le 



Go hlatloša ponagatšo, maikarabelo le taolo yeo e atlegago ya ditho ka moka tša setšhaba le tša poraebete, ka go matlafatša le go ruta motho yo mongwe le yo mongwe, go kwešiša ditokelo tša bona go ya ka PAIA gore ba kgone go diriša ditokelo tša bona ka go tswalana le ditho tša setšhaba le tša poraebete, go kwešiša mešomo le tshepedišo ya ditho tša setšhaba, le go 



Lekola ka katlego, le go tšea karolo ka go tšea sephetho sa ditho tša setšhaba seo se amago ditokelo tša bona. 



Methopo ya tshedimošo 



Buka ye ke Tšhupetšo ya ka moo o ka dirišago PAIA ka ga. E go fa tshedimošo ka moka yeo o e hlokago go hwetša tumelelo ya direkoto dife goba dife. E go fa gape dintlha tša boikopanyo tša dikgoro tša mmušo le diinstithušene tšeo di swarago direkoto tša naga. 



2.1.1  Tšhupetšo 



Tšhupetšo ye e tšweleditše ke Khomišene ka tebo ya go go thuša ka tumelelo go direkoto le go diriša tokelo ya gago go tshedimošo. Kaonafatšo ya Tšhupetšo ye e tla gatišwa mo mengwageng ye 2 go tšwa go phatlalatšo ya khopi ye.



2.1.2Disenthara tšeo di phatlalatšago Tšhupetšo



Tšhupetšo e hwetšagala ka dipolelo ka moka tša mmušo mahala go tlhahlobo ya setšhaba mo dinakong tša mošomo mafelong a go fapana ao a laetšwago ka mo tlase. O lefela fela ge o nyaka go dira dikhopi. Tshelete e e swanetšego go patelwa go letlakala le lengwe le le lengwe la bogolo bja A4 goba seripa sa lona ne R0,60c.



Dikhopi tša Tšhupetšo di hwetšagala mafelong ao a latelago:



Ofising ya hlogo ya kgoro ya bosetšhaba yeo e nago le maikarabelo a kgokagano ya mmušo, Dikgokagano tša Mmušo le Ditirelo tša Tshedimošo (GCIS); 

Mo mafelong ao a latelago a poloko ya molao go ya ka moo e hlalošitšwego ka go karolo 6 ya Molao wa Poloko ya Molao ya 1997 (Molao wa 54 wa 1997): 





page 190 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000

Sepedi





Bokgobapuku bja Palamente, Cape Town; 



Bokgobapuku bja Afrika Borwa, Cape Town; 



Bokgobapuku bja Setšhaba sa Natala, Pietermaritzburg; 



Bokgobapuku bja Naga ka Tshwane; 



Ditirelo tša Bokgobapuku bja Toropokgolo, Bloemfontein; 



Divideo tša Difilimi tša Bosetšhaba le Makgobadingwalo tša Modumo, Tshwane 



Bokgobapuku bofe goba bofe goba instithušene yeo e laeditšwego ke Tona ka Toka le Tšwetšopele ya Molaotheo meholeng ya dihlopha tše dingwe tšeo di laeditšwego tša ditokumente, le 



Instithušene ye nngwe le ye nngwe ya thuto ya maemo a godimo yeo e hlomilwego ke goba ka tlase ga molao ofe goba ofe. 



Mongwe le mongwe a ka kgopela go ba le khopi ya Tšhupetšo. Dikhopi tša Tšhupetšo di hwetšagala ka dipolelo ka moka tša mmušo diofising tše di latelago:



Ofisi ya bahlankedi ba tshedimošo ba ditho tša setšhaba; 



Diofising ka moka tša ditho tša setšhaba; 



Diofising tša Maseterata ka moka; 



Diofising ka moka tša Kgoro ya Toka le Tšwetšopele ya Molaotheo; 



Diofisi ka moka tša poso; 



Ka gare ga Kuranta ya Mmušo. 



Tšhupetšo e hwetšagala gape diofising ka moka le wepsaeteng ya Khomišene ya Afrika Borwa ya Ditokelo tša Batho (www.sahrc.org.ša).



Dimanyuale 



Dimanyuale ke dipuku goba ditokumente ka sebopego sefe goba sefe tšeo di tšweleditšwego ke ditho ka moka tša setšhaba gammogo le ditho tša poraebete. Dimanyuale di na le tshedimošo ya ka moo o ka dirišago PAIA go tumelelo ya direkoto tša ditho tša setšhaba le tša poraebete, mohlala, khamphani ye nngwe goba kgoro ya mmušo. Ge e ba o nyaka go tseba ka direkoto tšeo di swerwego ke setho sa setšhaba goba setho sa poraebete o ka kgopela manyuale wa bona wa tshedimošo. 



Dimanyuale tša tshedimošo   ya setho sa poraebete 



Ditho ka moka tša poraebete tša Repabliki di hlokega go rulaganya manyuale go ya ka karolo 51 ya PAIA. 



Ka moo o ka hwetšago tumelelo go manyuale wa setho sa poraebete 



Ditho ka moka tša poraebete di hlokega go dira gore khopi ya manyuale wa tshedimošo e hwetšagale mafelong ao a latelago: Khomišene ya Ditshwanelo tsa Botho ya Afrika-Borwa; le mo dikantorong tsa setheo sa poraefete; go setho sa taolo seo setho seo sa poraebete e lego leloko go sona, ge go hlokagala, wepsaeteng, ge e ba e gona, ya setho sa poraebete. Hlogo ya setho sa poraebete e ka phatlalatša manyuale ka gare ga Kuranta ya Mmušo. Maikemišetšo a disenthara tša go fapana tša phatlalatšo ke go kgontšha motho ofe goba ofe go hwetša tumelelo go manyuale wa setho sa poraebete. 





The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 191

Sepedi





Diteng tša  dimanyuale tša tshedimošo 



Dimanyuale tša tshedimošo di swanetše di be le tshedimošo yeo e latelago: 



Aterese ya poso le ya mmila, nomoro ya mogala le ya fekese le, ge e ba e gona, aterese ya e-meile ya hlogo ya setho sa poraebete; 



Tlhalošo ya Tšhupetšo yeo e rulagantšwego ke Khomišene ya Afrika Borwa ya Ditokelo tša Batho le ka moo o ka dumelelwago go yona; 

Tsebišo ya morago, ge e ba e gona, malebana le dihlopha tša direkoto tša setho sa poraebete tšeo di lego gona ka ntle le gore motho a kgopele tumelelo go ya ka PAIA; 



Tlhalošo ya direkoto tšeo setho sa poraebete se di swarago ka go latelana le peomolao ye nngwe le ye nngwe; 



Tshedimošo yeo e feleletšego ya go go thuša go dira kgopelo ya tumelelo ya rekoto yeo e swerwego ke setho sa poraebete; 



Tlhalošo ya ditaba tšeo setho sa poraebete se swerego rekoto ya tšona, le dihlopha tša direkoto tšeo di swerwego malebana le taba ye nngwe le ye nngwe; 



Go mabaka a polokego, tshepedišo le matlotlo, Tona a ka, ka kgopelo gape ka tsebišo ka gare ga Kuranta ya Mmušo lokolla setho sefe goba sefe sa poraebete goba sehlopha sa ditho tša setšhaba go rulaganya manyuale wa lebaka leo Tona a naganago gore le ka lokela. 



Ka tsela ye Tona o lokolotše dikhamphani ka moka tša poraebete go rulaganya manyuale wa go tloga ka 1 Setemere 2003 go fihla ka 31 Agosetose 2005. 



Ditho tša setšhaba 



Ditho tša setšhaba ka moka di swanetše di be le dimanyuale tša tshedimošo go ya ka karolo 14 ya PAIA, go go thuša ka ga ka moo o ka kgopelago tumelelo go direkoto tša ditho tša setšhaba. Dimanyuale tša ditho tša setšhaba di swanetšwe di phatlalatšwe ka dipolelo tše 3 tša mmušo. Dimanyuale tša tshedimošo di swanetše di be le tshedimošo yeo e latelago malebana le ditho tša setšhaba: 



•       Sebopego le mešomo ya setho sa setšhaba; 



•       Aterese  ya  poso  le  ya  mmila,  nomoro  ya  mogala  le  ya  fekese  le,  ge  e  ba  e 



gona, aterese ya e-meile ya mohlankedi wa tshedimošo wa setho, gape le tša motlatša mohlankedi wa tshedimošo yo mongwe le yo mongwe wa setho sa setšhaba;



Tlhalošo ya Tšhupetšo yeo e rulagantšwego ke Khomišene ya Afrika Borwa ya Ditokelo tša Batho le ka moo o ka dumelelwago go yona; 



Tshedimošo ka botlalo ya go thuša ka go kgontšha tumelelo go rekoto yeo e swerwego ke setho sa setšhaba. Setho sa setšhaba se swanetše se hlaloše ditaba tšeo se swerego direkoto tša tšona, le dihlopha tša direkoto tšeo di swerego taba ye nngwe le ye nngwe; 



Tshedimošo ye nngwe e hwetšagala ntle le gore motho a dire kgopelo ya yona. Manyuale wa setho sa setšhaba o swanetše o laetše tshedimošo ye, yeo e lego gore e hwetšagala ntle le kgopelo; 







page 192 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000

Sepedi





Tlhalošo ya ditirelo tšeo di hwetšagalago go maloko a setšhaba go tšwa go setho sa setšhaba, le ka moo o ka hwetšago tumelelo go ditirelo tšeo; 



Tlhalošo ya peakanyo efe goba efe goba neelo go motho goba kgokagano, e dira dikemelo goba go tšea karolo goba hlohleletšo ya go bopa pholisi; goba tirišo ya maatla goba tiro ya mediro ka setho sa setšhaba; 



Tiro yeo o ka e dirago ge e ba mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba o gana go go fa tumelelo go tshedimošo. 



Mo go hlokagalago, dimanyuale tša tshedimošo di swanetše di kaonafatšwe ngwaga ka ngwaga.



Ka moo o ka hwetšago tumelelo go manyuale wa setho sa setšhaba 



Ditho ka moka tša setšhaba di tlamegile go dira gore manyuale o hwetšagale go wena ka tsela yeo e latelago: 



Ka go dira khopi gore e hwetšagale kantorong ye nngwe le ye nngwe ya setho seo sa setšhaba mo dinakong tša mošomo; 



Ka go dira gore manyuale o hwetšagale godimo ga wepsaete, ge e ba e gona, ya setho sa setšhaba; 



Ka go dira gore o hwetšagale kwa Khomišeneng ya Afrika Borwa ya Ditokelo tša Batho; 



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba a ka phatlalatša manyuale ka dipolelo tše tharo tša mmušo ka gare ga Kuranta ya Mmušo.



Ditsebišo tša Ditho tša Poraebete le tša Setšhaba 



Ditho tša setšhaba di swanetše di be le lenaneo la tshedimošo leo le hwetšagalago ka ntle le gore o dire kgopelo ka molao. Lenaneo le le bitšwa tsebišo ya karolo 15 goba tsebišo ya kutollo ya boithaopo. Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba o swanetše gore a tšweletše tsebišo ya kutollo ya boithaopo go setho sa setšhaba gomme a e phatlalatše ka gare ga Kuranta ya Mmušo. Tsebišo ya kutollo ya boithaopo e swanetšwe e kaonafatšwe ngwaga wo mongwe le wo mongwe. 



Hlogo ya setho sa poraebete a ka re ka boithaopo goba ka motheo wa lebaka a tšweletša 



lenaneo la tshedimošo leo le tla hwetšagalago go tšwa go setho sa poraebete ka ntle le gore o dire kgopelo ka molao. Lenaneo le le bitšwa tsebišo ya karolo 52 goba tsebišo ya kutollo ya boithaopo. Ka morago ga go rulaganya tsebišo, hlogo ya setho sa poraebete e ka e fetišetša go Tona ya Toka le Tšwetšopele ya Molaotheo yoo a tlago tšea sephetho sa gore e ka phatlalatšwa ka gare ga Kuranta ya Mmušo goba aowa. 



Tsebišo ya kutollo ya boithaopo e thuša maloko a setšhaba go fapantšha magareng ga direkoto le tshedimošo yeo e hwetšagalago ka ntle le kgopelo, le direkoto tšeo di swanetšwego gore di kgopelwe ka molao. Tsebišo e tla thuša gape bobedi bja ditho tša setšhaba le tša poraebete ka gore maloko a setšhaba a ka se dire dikgopelo tša direkoto goba tshedimošo, tšeo di tla bago gona ka ntle le kgopelo bjalo ka dipego tša ngwaga ka ngwaga, diphatlalatšo le direkoto dife goba dife goba tshedimošo ka ga setho sa poraebete seo se šetšego se le ka go karolo ya setšhaba. 







The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 193

Sepedi





Tsebišo ya karolo 15 (tsebišo ya   kutollo ya boithaopo - ka setho sa setšhaba) 



Tsebišo ya kutollo ya boithaopo e na le dihlopha tša direkoto le tlhalošo ya direkoto tšeo di le go gona ka ntle le kgopelo go: 



Tlhahlobo go ya ka peomolao efe goba efe ka ntle le PAIA; 



Reka goba go kopolla go tšwa go setho sa setšhaba; le 



Go tšwa go setho sa setšhaba mahala. 



Tsebišo ya kutollo ya boithaopo ya setho sa setšhaba e swanetše e hlaloše ka moo o ka dumelelwago go direkoto tšeo di utolotšwego ka boithaopo le tšeo di hwetšagalago ka ntle le kgopelo.



Ela tlhloko: Mohlankedi wa tshedimošo a ka phumola seripa sefe goba sefe sa rekoto yeo e laeditšwego ka gare ga tsebišo ya kutollo ya boithaopo ge e ba o dumela gore e wela ka tlase ga tshedimošo, yeo ka go kgopelwa, e ka goba e swanetšwego go ganetšwa go ya ka mabakatheo a kganetšo ya tumelelo ya direkoto.



Tsebišo ya karolo 52 (tsebišo   ya kutollo ya boithaopo - setho sa poraebete) 



Dihlopha tša direkoto tšeo di hwetšagalago ntle le kgopelo di swanetše di be le tlhalošo ya direkoto tšeo di hwetšagalago: 



Go hlahlobja go ya ka peomolao ka ntle le ya PAIA; 



Go rekwa goba go kopollwa go tšwa go setho sa setšhaba; le 



Go tšwa go setho sa setšhaba mahala. 



Hlogo ya setho sa poraebete e ka phumola seripa sefe goba sefe sa rekoto, seo se kgopeletšwego tumelelo, se ka goba se swanetše se ganetšwe go ya ka mabakatheo a kganetšo ya tumelelo go direkoto.



Hlogo ya setho sa poraebete e swanetše e hlaloše ka moo go ka dumelelwago direkoto tše bjalo tšeo di utollwago ka boithaopo le tšeo di hwetšagalago ka ntle le kgopelo.



Ge go le maleba, Tona o swanetše gore ka motheo wa mabaka, ka tsebišo ka gare ga Kuranta ya Mmušo a phatlalatše tlhalošo efe goba efe ya direkoto tšeo di rometšwego gape tšeo di kaonafaditšwego.



Tefelo yeo e lefelwago, ge e ba e gona, go fihlelela tumelo ya rekoto yeo e utolotšwego ka boithaopo le yeo e hwetšagalago ka ntle le kgopelo ke tefelo yeo e laeditšwego go dirišetšwa tšweletšogape.



























page 194 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000

Sepedi





SERIPA 3



3.	KA  MOO  O  KA  DIRAGO  KGOPELO  YA  TUMELELO  GO  TSHEDIMOŠO



Kgopelo ya tumelelo go rekoto e dirwa ka go tlatša foromo ya kgopelo yeo e bitšwago Foromo A ya ditho tša setšhaba le Foromo C ya ditho tša poraebete. Khopi ya diforomo tše e kgomareditšwe ka mo morago ga Tšhupetšo ye. Diforomo tša kgopelo di swanetše di tlatšwe gomme di romelwe go mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba goba hlogo ya setho sa poraebete woo tumelelo ya rekoto e hwetšwago go yena. Mohlankedi wa tshedimošo ya setho sa setšhaba goba hlogo wa setho sa poraebete e swanetše e fetole go kgopelo mo matšatšing a 30. Diforomo di hwetšagala go diofisi le wepsaete ya Khomišene ya Afrika Borwa ya ditokelo tša Batho go www.sahrc.org.za.



Tsela ya kgopelo 



Mokgopedi o na le tokelo ya tumelelo go rekoto ya setho sa setšhaba goba setho sa poraebete gomme o swanetšwe a fiwe tumelelo go rekoto ya setho sa setšhaba goba sa poraebete ge e ba mokgopedi o latela dinyakwa tša mokgwatshepetšo tše di latelago: 



Gore kgopelo e dirwa godimo ga foromo ya kgopelo go mohlankedi wa tshedimošo goba hlogo ya setho sa poraebete; 



Gore foromo yeo e tladitšwego e a fekisiwa goba e romelwa ka e-meile goba ya sepetšwa ka seatla go mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba goba hlogo ya setho sa poraebete yeo e amegago; 



Gore tumelelo go rekoto yeo e kgopetšwego ga e ganetšwe go ya ka mabakatheo afe goba afe a kganetšo ka tlase ga PAIA. 



Ka moo o tlatšago foromo ya kgopelo ka gona - ditho tša setšhaba le tša poraebete 



Kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho sa setšhaba le sa poraebete e dirwa, ka go tlatša foromo yeo e bitšwago foromo ya kgopelo. Kgopelo e swanetšwe e dirwe go mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba goba hlogo ya setho sa poraebete go aterese ya gagwe, nomoro ya gagwe ya fekese goba aterese ya gagwe ya e-meile. 



Mo go foromo ya kgopelo, mokgopedi o swanetše a fane ka tshedimošo ye e latelago: 



Ditlabelo tšeo di nyakegago tša go kgontšha mohlankedi wa setho sa setšhaba goba hlogo ya setho sa poraebete go laetša mokgopedi; 



Ditlabelo tšeo di nyakegago tša go kgontšha mohlankedi wa setho sa setšhaba goba hlogo ya setho sa poraebete go laetša rekoto, go akaretšwa nomoro ya tšhupetšo, ge e ba e a tsebega go mokgopedi. Ge e ba sekgoba ka gare ga foromo ya kgopelo ga se gona, mokgopedi a ka tšwela pele mo lehlakoreng la ka thoko gomme a kgomaretša go foromo ya kgopelo, mokgopedi o swanetše a saene dikgomaretšwa ka moka ga tšona; 



Laetša gabotse sebopego sa tumelelo goba tlhago ya rekoto ya ka moo rekoto e swanetšwego go fiwa ka gona; 







The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 195

Sepedi





Polelo yeo e kaonetšwago yeo ka yona rekoto e swanetšwego gore e fiwe go ya ka setho sa setšhaba; 



Aterese ya poso le nomoro ya fekese ya mokgopedi wa Repabliki; 



Laetša tsela yeo mokgopedi a ratago go sedimošwa ka ga sephetho godimo ga kgopelo; 



Ge e ba kgopelo e dirwa legatong la motho yo mongwe, go romela bohlatse bja boleng bjoo mokgopedi a dirago kgopelo ka bjona; 



Go ya ka setho sa poraebete; mokgopedi o swanetše gore a laetše tokelo yeo e swanetšwego go dirišwa goba go šireletšwa le gore ke ka lebaka la eng rekoto yeo e kgopelwago e nyakega go tirišo goba tšhireletšo ya tokelo ye bjalo. 



Ela tlhoko: Bakgopedi bao ba sa kgonego go bala le go ngwala ba ka dira dikgopelo ka molomo go mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba yoo a swanetšego gore a tlaletše mokgopedi foromo ya kgopelo.



Ke mang yo a ka dirago kgopelo ya tumelelo go rekoto 



Mokgopedi a ka dira kgopelo ya tumelelo go direkoto tša setho sa setšhaba goba sa poraebete. Tokelo ya mokgopedi ya tumelelo go rekoto ya setho sa setšhaba goba sa poraebete e akaretša tokelo ya tumelelo go rekoto yeo e nago le tshedimošo ya mong ka ga mokgopedi, goba motho yoo kgopelo e dirwago legatong la gagwe. 



Setho sa setšhaba se ka dira kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho sa poraebete go diriša goba go šireletša ditokelo dife goba dife ka ntle le ditokelo tša sona, ge fela e dirišwa go ya ka kgahlego ya setšhaba. 



Tefelo ya dikgopelo - setho sa setšhaba 



Ge o dira kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho sa setšhaba, mohlankedi wa tshedimošo o tla go tsebiša ka lengwalo ka ga ditefelo tša tumelelo ya rekoto yeo o e nyakago, pele a ka šoma ka kgopelo. Ka go lehlakore la mokgopedi wa mong, tefelo ya kgopelo ga e lefšwe. Le ge go le bjalo, mokgopedi wa mong o swanetše a lefele tumelelo yeo e laeditšwego le ditefelo tša tšweletšo. 



Ditefelo tšeo di laeditšwego go   ya ka ditho tša setšhaba 



Tše di latelago ke karogantšho ya ditefelo tša tumelelo ya direkoto tša setho sa setšhaba go ya ka moo go laeditšwego ka gare ga Melawana. 



Seripa II sa Tsebišo 187 ka gare ga Kuranta ya Mmušo ka la 15 Febereware 2002: 



Tefelo ya khopi ya manyuale go ya ka moo go laeditšwego ka go Molawana 5(c) ke R0,60 go khopi ye nngwe le ye nngwe ya letlakala la bogolo bja A4 goba seripa sa lona. 



Ditefelo tša setšweletšwa sa bobedi tšeo di laeditšwego ka go Molawana 7 (1) ke tše di latelago: 









page 196 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000







Sepedi







R

(a)

Go khopi ye nngwe le ye nngwe ya letlakala la bogolo bja





A4 goba seripa sa lona

0,60

(b)      Go khopi ye nngwe le ye nngwe yeo e gatitšišwego ya





letlakala la bogolo bja A4 goba seripa sa lona seo se lego





godimo ga khomphuthara goba ka sebopego seo se ka balwago



samotšhene wa elektroniki

0,40

(c)

Go khopi yeo e lego ka sebopego sa go balwa ka





Khomphuthara godimo ga-





(i)

disiki ya stifi

5,00



(ii)

disiki ya khompate

40,00

(d)

(i)

Go kgatišo ya diswantšho tša pono, tša letlakala la







bogolo bja A4 goba seripa sa lona

22,00



(ii)

Go khopi ya diswantšho tša pono

60,00

(e)

(i)

Go kgatišo ya rekoto ya theeletšo, go letlakala la bogolo





bja A4 goba seripa sa lona

12,00



(ii)

Go khopi ya rekoto ya theeletšo

17,00



Tefelo ya kgopelo yeo e lefelwago ke mokgopedi yo mongwe le yo mongwe, ka ntle le mokgopedi wa mong, yeo e laeditšwego ka go Molawana 7(2) ke R35, 00. 



Ditefelo tša tumelelo tšeo di lefelwago ke mokgopedi tšeo di laeditšwego ka go Molawana 7(3) di ka mo go latelago: 











R

(1)

(a)

Go khopi ye nngwe le ye nngwe ya letlakala la bogolo







bja A4 goba seripa sa lona

0,60



(b)      Go khopi ye nngwe le ye nngwe yeo e gatišitšwego ya







letlakala la bogolo bja A4 goba seripa sa lona seo se lego





godimo ga khomphuthara goba ka sebopego seo se ka







balwago sa motšhene wa elektroniki

0,40



(c)

Go khopi yeo e lego ka sebopego sa go balwa ka







khomphuthara godimo ga -







(i)

tisiki ya stifi

5,00





(ii)

tisiki ya khompate

40,00



(d)

(i)

Go kgatišo ya diswantšho tša pono, tša letlakala la









bogolo bja A4 goba seripa sa lona

22,00





(ii)

Go khopi ya diswantšho tša pono

60,00



(e)

(i)

Go kgatišo ya rekoto ya theeletšo, ya letlakala la









bogolo bja A4 goba seripa sa lona

12,00





(ii)

Go khopi ya rekoto ya theeletšo

17,00



Go nyaka le go beakanya rekoto ya kutollo, ke R15, 00 iri ye nngwe le ye nngwe goba seripa sa iri, ka ntle le iri ya mathomo, yeo e nyakegago go dira nyako le peakanyo ye bjalo. 



Meholeng ya karolo 22(2) ya Molao, tše di latelago di a dirišwa: 



Diiri tše tshela bjalo ka diiri tšeo di swanetšwego go fetwa pele go ka lefelwa tšhelete ya peeletšo; le 







The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 197

Sepedi





Tee tharong ya tefelo ya tumelelo e lefelwa ke mokgopedi bjalo ka peeletšo. 



Tefelo ya poso e lefelwa ge e ba khopi e swanetšwe gore e romelwe ka poso go mokgopedi. 



Ge e ba mohlankedi wa tshedimošo o dumela gore nyako le peakanyo ya rekoto di nyaka nako ya go feta diiri tše tshela, mohlankedi wa tshedimošo a ka dira tsebišo ya go nyaka gore mokgopedi (ka ntle le mokgopedi wa mong) a lefele peeletšo ya tee tharong ya tefelo ya tumelelo.



Ditefelo tša dikgopelo - ditho tša poraebete 



Hlogo ya setho sa poraebete yeo kgopelo e dirwago go yena o tla go tsebiša ka lengwalo gore o lefele ditefelo tšeo tsa kgopelo di laeditšwego, ge e ba di gona, pele a ka šoma ka kgopelo ya gago. Ge e ba o nyaka tumelelo go direkoto tša tshedimošo ya gago, ga go hlokagale gore o lefele tefelo ya kgopelo. 



Tše di latelago ke karogantšho ya sebopego sa ditefelo go go hola ka go laetša tsela yeo ditefelo tšeo di amanago le kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho sa poraebete di hlakantšhwago ka gona. 



Seripa III sa Melawana 187 ka gare ga Kuranta ya Mmušo ka la 15 Febereware 2002: 



Tefelo ya khopi go ya ka moo go laeditšwego ka go molawana  9(2)(c) ke R1, 



go khopi ye nngwe le ye nngwe ya letlakala la bogolo bja A4 goba seripa sa lona. 



Ditefelo tša kgatišo ya khopi go ya le ka moo go laeditšwego ka go molawana 



(1) di ka tsela ye e latelago: 









R

(a)

Go khopi ye nngwe le ye nngwe ya letlakala la bogolo bja





A4 goba seripa sa lona

1,10

(b)      Go khopi ye nngwe le ye nngwe yeo e gatišitšwego ya





letlakala la bogolo bja A4 goba seripa sa lona godimo





ga khomphuthara goba ka sebopego seo se ka balwago





sa motšhene wa elektroniki

0, 75

(c)

Go khopi ya sebopego sa go balwa ka khomphuthara godimo ga -



(i)

tisiki ya stifi

7, 50



(ii)

tisiki ya khompate

70,00

(d)

(i)

Go kgatišo ya diswantšho tša pono, go letlakala la







bogolo bja A4 goba seripa sa lona

40,00



(ii)

Go khopi ya diswantšho tša pono

60,00

(e)

(i)

Go kgatišo ya rekoto ya theeletšo, go letlakala la







bogolo bja letlakala la A4 goba seripa sa lona

20,00



(ii)

Go khopi ya rekoto ya theeletšo

30,00



Tefelo ya kgopelo yeo e lefelwago ke mokgopedi, ka ntle le mokgopedi wa mong, go ya le ka moo go laeditšwego ka go Molawana 11 (2) ke R50, 00. 



page 198 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000

Sepedi





Tefelo ya tumelelo yeo e lefelwago ke mokgopedi go ya ka mo go laeditšwego ka go Molawana 11 (3) e ka tsela yeo e latelago: 









R

(1)

(a)

Go khopi ye nngwe le ye nngwe ya letlakala la bogolo bja





A4 goba seripa sa lona

1,10



Go khopi ye nngwe le ye nngwe yeo e gatišitšwego ya letlakala la bogolo bja A4 goba seripa sa lona godimo 





ga khomphuthara goba sebopego seo se ka balwago





sa motšhene wo eletroniki

0, 75

(c)

Go khopi ya sebopego sa go balwa ka khomphuthara godimo



ga -







(i)

tisiki ya stifi

7, 50



(ii)

tisiki ya khompate

70,00

(d)

(i)

Go kgatišo ya diswantšho tša pono, go letlakala la







bogolo bja A4 goba seripa sa lona

40,00



(ii)

Go khopi ya diswantšho tša pono

60,00

(e)

(i)

Go kgatišo ya rekoto ya theeletšo, go letlakala la







bogolo bja letlakala la A4 goba seripa sa lona

20,00



(ii)

Go khopi ya rekoto ya theeletšo

30,00



Go nyaka le go beakanya rekoto ya kutollo, ke R30, 00, iri ye nngwe le ye nngwe goba seripa sa iri seo se hlokagalago go nyaka le go beakanya ga mohuta woo. 



Meholeng ya karolo 54(2) ya Molao, tše di latelago di a dirišwa: 



Diiri tše tshela bjalo ka diiri tšeo di swanetšwego go fetwa pele go ka lefelwa tšhelete ya peeletšo; le 



Tee tharong ya tefelo ya tumelelo e lefelwa ke mokgopedi bjalo ka peeletšo. 



Tefelo ya poso e lefelwa ge e ba khopi e swanetšwe gore e romelwe ka poso go mokgopedi 



Thušo yeo e hwetšagalago go mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba 



Ge mokgopedi a tsebiša mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba gore o rata go dira kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho seo sa setšhaba goba sa setho se sengwe sa setšhaba, mohlankedi wa tshedimošo o swanetše a fane ka thušo ya mohuta woo, ntle le tefišo, ka ge go hlokagala, go kgontšha mokgopedi go tlatša foromo yeo e laeditšwego. 



Moo kgopelo ya tumelelo e sa sepelelanego le dineo tša PAIA, mohlankedi wa tshedimošo a ka se ganetše kgopelo ka mabaka ka go se sepelelane ga mohuta woo, ka ntle le ge mohlankedi wa tshedimošo a tsebišitše mokgopedi ka go mo ngwalela ka ga maikamišetšo a go ganetša kgopelo, gotee le mabaka a maikemišetšo a go ganetša kgopelo gape le gore, mohlankedi wa tshedimošo goba mohlankedi wa mmušo o tla fana ka thušo go mokgopedi gore kgopelo e dirwe ka foromo ye bjalo, moo go ka se sa bago le mabakatheo a kganetšo. 



Mo go kgonegago, mohlankedi wa tshedimošo o swanetše a fe gape mokgopedi tshedimošo yeo e kgopelwago (yeo tumelelo e ka fiwago goba ya ganetšwa) ka ga thušo efe goba efe yeo e swerwego ke setho sa setšhaba, gape yeo e lego malebana le kgopelo. 





The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 199

Sepedi





Mohlankedi wa tshedimošo o swanetše a fe mokgopedi sebaka sa go ka kgonthišiša goba go lokiša kgopelo, gore e sepelelane le dinyakwa tša foromo ya dikgopelo. 

Ge e ba ka morago ga gore mohlankedi wa tshedimošo a amogela kgopelo ya tumelelo, go lemogwa gore kgopelo e swanetšwe go ba e diretšwe setho se sengwe sa setšhaba, mohlankedi wa tshedimošo o swanetše a fane ka thušo yeo e hlokegago go kgontšha motho gore a dire kgopelo go mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba sa maleba; goba o swanetše a fetišetše kgopelo yeo go mohlankedi wa tshedimošo wa maleba, go tla ya le gore ke e fe yeo e ka dirwago ntle le matsapa. 



Ge e ba kgopelo ya tumelelo e dirilwe go mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba gomme rekoto ga e maloka goba ga e ka tlase ga taolo ya setho seo, eupša ka tlase ga taolo ya setho se sengwe sa setšhaba; goba moo taba ya rekoto yeo e kgopetšwego e batamelana le mešomo ya setho se sengwe sa setšhaba, mohlankedi wa tshedimošo o swanetše gore mo matšatšing a 14 ka morago ga go amogela kgopelo, a e romele go mohlankedi wa tshedimošo wa maleba wa setho seo se sengwe sa setšhaba. Mohlankedi wa tshedimošo o swanetše a tsebiše mokgopedi ka se ka go mo ngwalela. 



Mohlankedi wa tshedimošo o swanetše a fetole kgopelo ya tumelelo mo matšatšing a 30, ka morago ga go amogela kgopelo. Mohlankedi wa tshedimošo a ka oketša sebaka sa matšatši a 30, ka matšatši a mangwe a 30, ge e ba o file mokgopedi tsebišo ya koketšo ka go mo ngwalela. Mohlankedi wa tshedimošo a ka oketša fela nako ye gatee, gape ka tlase ga mabaka ao a itšego, a go swana le a; kgopelo e le ya direkoto tše ntši, hlokego ya go boledišana le dikarolo tša setho sa setšhaba goba setho se sengwe sa setšhaba, goba mokgopedi a file tumelelo ya koketšo ka go ngwala. 



Mohlankedi wa tshedimošo o swanetše a tšee sephetho sa gore o fana ka tumelelo go kgopelo, gomme o swanetše a fe tsebišo go mokgopedi ka ga sephetho se. 

Ge e ba tumelelo go kgopelo e a fiwa, mokgopedi o swanetše a fiwe tsebišo yeo e laetšago tefelo ya tumelelo (ge e ba e a nyakega) yeo e swanetšwego gore e lefelwe, le tsela yeo tumelelo e tla fiwago ka yona. Tsebišo e swanetše e laetše gape gore mokgopedi a ka laetša ngongorego ka ya gare goba kgopelo le lekgotla, kgahlanong le tefelo ya tumelelo goba foromo ya tumelelo tšeo di filwego. Tsebišo e swanetše e laetše gape mokgwatshepetšo le sebaka sa go tšweletša ngongorego ya ka gare goba kgopelo go lekgotla. 



Ge e ba kgopelo ya tumelelo e a ganetšwa, tsebišo e swanetše e laetše mabaka a go kwagala a kganetšo, go akaretšwa le dineo tša PAIA tšeo mabaka a theilwego go tšona. Tsebišo e swanetše e tsebiše gape gore mokgopedi a ka tšweletša ngongorego ka gare goba a dira kgopelo go lekgotla, go ya le ka moo a nyakago, kgahlanong le kganetšo ya kgopelo, gomme e swanetše e laetše mokgwatshepetšo le sebaka, sa go tšweletša ngongorego ya ka gare goba kgopelo, go ya le ka moo go tla bego go le ka gona. 



Ditokišo tša molao 



O na le tokelo ya go tšea magato a molao ge e ba mohlankedi wa tshedimošo wa sethošhaba goba hlogo ya setho sa poraebete o go ganetša ka tumelelo go rekoto yeo o e kgopetšego, gomme o latetše dinyakwa ka moka tša Molao ge o dira kgopelo. 



3.4.1  Ditho tša setšhaba 



Molao o fana ka neo go mokgwatshepetšo wa ngongorego ya ka gare, yeo e swanetšwego gore e ahlaahlwe pele e ka fetišetšwa go lekgotla. Mokgwatshepetšo



page 200 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000

Sepedi





wa ngongorego ya ka gare o dirišwa go dikgoro tša bosetšhaba le tša profense le mebasepala fela; ditho tše dingwe ka moka tša setšhaba ga di na sebopego le/goba mokgwatshepetšo wa ngongorego ya ka gare.



Ke manga a ka tšweletšago ngongorego ya ka gare? 



Ge e ba kgopelo ya gago ya tumelelo go rekoto ya setho sa setšhaba e ganeditšwe ka lebaka lefe goba lefe, o na le tokelo ya go tšweletša 



ngongorego ya ka gare go mohlankedi wa mmušo wa maleba ka go tlatša 



Foromo B. 



Leloko la boraro le ka tšweletša ngongorego ya ka gare le mohlankedi wa maleba, kgahlanong le sephetho seo se tšerwego ke mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba, go fa tumelelo ya kgopelo. 



Ke neng moo o ka tšweletšago ngongorego ya ka gare 



Tše di latelago ke mabakatheo ao mokgopedi a ka tšweletšago ngongorego godimo ga ona le mohlankedi wa maleba, kgahlanong le sephetho seo se tšerwego ke mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba: 



Ge mokgopedi a sa kgotsofale ka ditefelo tšeo di nyakegago go lefelwa go ya ka kgopelo, 



Ge mokgopedi a sa kgotsofale ka koketšo ya nako yeo kgopelo e šongwago ka yona; Molao o laetša gore mohlankedi wa tshedimošo a ka oketša nako ya matšatši a 30 gatee fela ka matšatši a mangwe a 30 ge e ba mohlomongwe kgopelo e le ya direkoto tše ntši le gona ge e ba mokgopedi o fa tumelelo ya koketšo yeo. 



Ge e ba tsela ya tumelelo yeo direkoto di filwego ka yona ga e sepelelane le tsela ye nngwe yeo mokgopedi a bego a e kaonetša; gomme mokgopedi a ka kgotsofatšwa ke gore rekoto e fiwe ka tsela yeo yena a e kaonetšago ka ntle le go šunyašunya le tshepedišo ya setho sa setšhaba seo se amegago; goba poloko ya rekoto goba go se latele tokelo ya go kopolla yeo e lego ya naga goba ya setho sa setšhaba seo se amegago. 



Mokgwa wa go tšweletša ngongorego ya ka gare 



Mokgopedi a ka tšweletša ngongorego ya ka gare ka go tlatša foromo yeo e bitšwago Foromo B mo matšatšing a 60 go tloga ka letšatši leo kgopelo e ganeditšwego ka lona. Ge e ba kgopelo e dirilwe go kgoro ya mmušo ya bosetšhaba, o tšweletša ngongorego go Tona ya kgoro yeo. 



Ge e ba kgopelo e dirilwe go kgoro ya profense, o tšweletša ngongorego go Leloko la Khansele ya Phethiši ya kgoro. Ge e ba kgopelo e dirilwe go masepala, o tšweletša ngongorego go ramotse wa masepala, goba go mmoledi goba motho yo mongwe le yo mongwe yoo a kgethilwego ke Khansele ya Phethiši ya masepala woo. Foromo ya ngongorego e romelwa go mohlankedi wa tshedimošo yoo a 







The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 201

Sepedi





ganeditšego kgopelo; yoo e lego gore o swanetše a e romele go mohlankedi wa maleba.



Ge e ba tsebišo go leloko la boraro e a nyakega (mo ke moo kutollo ya tshedimošo e tla amago kutollo yeo e sa hlokagalego ya tshedimošo ya mong ka ga leloko la boraro, direkoto tše dingwe tša Ditirelo tša Metšhelo ya Afrika Borwa (SARS), tshedimošo ya sephiri ya leloko la boraro, tshedimošo yeo e itšego ya kgwebo ya leloko la boraro, le tshedimošo ya nyakišišo ya leloko la boraro, goba ya setho sa setšhaba), gona ngongorego ya ka gare e swanetšwe e tšweletšwe ka tsela yeo e laeditšwego mo matšatšing a 30 ka morago ga ge tsebišo e filwe mohlankedi wa tshedimošo ka ga sephetho seo go ngongoregwago ka sona, goba ge e ba tsebišo go mohlankedi wa tshedimošo ga e hlokagale, gona matšatši a 30 ka morago ga ge sephetho se tšerwe. 



Mokgopedi o swanetše iše foromo ya ngongorego ya ka gare goba a e romele go mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba go aterese ya gagwe, nomoro ya fekese goba aterese ya e-meile. 



Ngongorego ya ka gare e swanetše e laetše taba ya ngongorego ya ka gare, laetše mabaka gomme e ka ba le tshedimošo ye nngwe ya maleba yeo e tsebegago go mohlankedi wa tshedimošo. 



Ge e ba mokgopedi o rata go tsebišwa ka ga sephetho sa ngongorego ya ka gare ka tsela ye nngwe, godimo ga phetolo ya lengwalo yeo a tla e hwetšago, o swanetše a laetše tsela yeo ye nngwe, gomme a fane ka ditlabelo tše di hlokegago tša tsela yeo. 



Ngongorego ya ka gare yeo e tšweleditšwego e swanetše e laetše aterese ya poso goba nomoro ya fekese ya mokgopedi. 



Go diragala eng ge e ba ngongorego e tšweletšwa ka morago ga nako yeo e laeditšwego? 



Ge e ba go na le lebaka le le kaone leo le bontšhwago, mohlankedi wa maleba o swanetše gore a dumelele ngongorego ya ka gare yeo e tšweleditšwego ka morago ga nako; go ra gore ka morago ga sebaka seo se dumeletšwego go ka tšweletšwa ngongorego ya ka gare. 



Moo mohlankedi wa maleba a ganetšago tšweletšo ya ka morago ga nako ya ngongorego ya ka gare, o swanetše a fe tsebišo ya sephetho seo go motho yoo a tšweleditšego ngongorego. 



Ditefelo tšeo di laeditšwego tša dingongorego tša ka gare 



Mokgopedi yoo a tšweletšago ngongorego ya ka gare o swanetše a lefele tefelo ya ngongorego yeo e laeditšwego, ge e ba e a hlokagala. Ge e ba tefelo ya mohuta woo e swanetšwe e lefelwe, sephetho sa ngongorego ya ka gare se ka fegwa, go fihlela tefelo e lefelwa. 



Kgopelo go lekgotla kgahlanong le sephetho sa mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba goba mohlankedi wa maleba 



Moo mokgopedi a sa atlegago ka go tšweletša ngongorego go mohlankedi wa maleba, goba o kgopišitšwe ke sephetho sa mohlankedi wa maleba 



page 202 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000

Sepedi





go ganetša tšweletšo ya ka morago ga nako ya ngongorego ya ka gare, goba o kgopišitšwe ke sephetho sa mohlankedi wa tshedimošo go ganetša tumelelo ya kgopelo, goba o kgopišitšwe ke sephetho sa mohlankedi wa tshedimošo go ya ka karolo 22 malebana le ditefelo, karolo 26 (1) malebana le koketšo ya nako ya go šoma ka kgopelo goba karolo 29 malebana le tumelelo le diforomo tša tumelelo, mokgopedi a ka re mo matšatšing a 30, ka tsela ya kgopelo, a dira kgopelo go lekgotla go hwetša kimollo ya maleba.



Ela tlhoko: Mokgopedi goba leloko la boraro a ka dira kgopelo go lekgotla ya kimollo ya maleba ge fela ba dirišitše mekgwatshepetšo ka moka ya ngongorego ya ka gare gomme ba se ba atlega kgahlanong le sephetho sa mohlankedi wa tshedimošo.



Ditho tša poraebete 



Moo mokgopedi goba leloko la boraro ba kgopišitšwego ke sephetho sa hlogo ya setho sa poraebete sa go ganetša tumelelo ya kgopelo, goba ke sephetho seo se tšerwego go ya ka karolo 54 malebana le ditefo tšeo di lefelwago gammogo le malebana le tumelelo go direkoto tša poraebete, karolo 57(1) malebana le koketšo ya nako ya go šoma ka kgopelo, goba karolo 60 malebana le foromo ya tumelelo, mokgopedi a ka re mo matšatšing a 30, ka tsela ya go dira kgopelo, a dira kgopelo go lekgotla, go hwetša kimollo ya maleba. Lekgotla le tla lebelela kgopelo gomme la tšea sephetho sa gore ka nnete hlogo ya setho sa poraebete o swanetše a go fe tshedimošo yeo o e kgopetšego goba aowa. 



Ela tlhoko: Ge Boto ya Melao ya Makgotla e šetše e tšweleditše melao le mekgwatshepetšo ya tumelelo go tshedimošo, ditumelelo ka moka tša ditaba tša tshedimošo di tla theeletšwa ka go Lekgotla la Maseterata bjalo ka lekgotla la teko ya pele (karolo 79 ya PAIA). 



Sephetho sa dikgopelo go lekgotla 



Theeletšo ya lekgotla le kgopelo go ya ka PAIA di ka fana ka taelo efe goba efe yeo e lego ye bonolo gape ya go lekana go akaretša ditaelo tše dingwe; 



Go kgonthiša, go lokiša goba go beela ka thoko sephetho seo e lego tabakgolo ya kgopelo; 



Go nyaka gore mohlankedi wa tshedimošo goba mohlankedi wa maleba wa setho sa setšhaba goba hlogo ya setho sa poraebete, go tšea magato a bjalo, goba go emiša go tšea magato a bjalo, go ya ka moo lekgotla le bonago go hlokega mo nakong yeo e laeditšwego ka go taelo ya lekgotla; 



Go fa kiletšo, sebakana goba kimollo yeo e itšego, taelo goba putseletšo; 



Go fa taelo go ya ka ditshenyagelelo. 





















The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 203

Sepedi





SERIPA 4



4.	MOO  TUMELELO  YA  TSHEDIMOŠO   E  KA  GANETŠWAGO



PAIA e lekanetša tokelo ya molaotheo ya mokgopedi go tshedimošo kgahlanong le tokelo ya mohlankedi wa tshedimošo goba hlogo ya setho sa poraebete ya go ganetša tumelelo go tshedimošo, ge e ba go fana ka tshedimošo go ka kweša setho sa setšhaba goba sa poraebete seo go bolelwago ka sona bohloko go ye nngwe ya mabakatheo ao a filwego ka mo tlase.



Mabakatheo ao ka go ona tumelelo go rekoto ya setho sa setšhaba e ka ganetšwago 



Tshedimošo yeo e lego ka go karolo ye e amana le mabakatheo ao setho sa setšhaba se nago le ona go ganetša tumelelo ya direkoto tša sona. Tshedimošo e lebane le go fa mokgopedi mabaka a go kwagala a gore ke ka lebaka la eng kgopelo e ka ganetšwa ke setho sa setšhaba. Lenaneo ke kakaretšo ya mabakatheo ao a lego ka go Seripa 2, Tema 4 ya PAIA, gomme ga e ka mokgwa wo e feleletšego ka gona. 



Tšhir eletšo ya molao go sephiri sa leloko la boraro leo e lego motho wa tlhago 



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba o swanetše a ganetše kgopelo ya tumelelo ya rekoto ya setho seo sa setšhaba, ge e ba kutullo e tla ama kutullo yeo e sa nyakegego ya tshedimošo ya mong ka ga leloko la boraro, go akaretšwa motho yo a hlokofetšego. 



Le ge go le bjalo, rekoto e ka se ganetšwe ge e ba e na le tshedimošo: 



ka ga motho yo o tlhatsetšego ka go ngwala go kutollo ya tshedimošo; 



yeo e filwego setho sa setšhaba ke mong yoo e amanago le yena, gomme motho yoo a tsebišitšwe ke setho sa setšhaba pele e ka utullwa, gore tshedimošo ke ya sehlopha sa tshedimošo yeo e ka bego e šetšego e bile gona setšhabeng; 

yeo e šetšego e le gona setšhabeng; 



yeo e amanago le maphelo a motho a mmele le a monagano, goba go phela gabotse, yoo a lego ka tlase ga tlhokomelo ya mokgopedi, gape yo a lego ka tlase ga mengwaga ye 18 goba a sa kgone go kwešiša tlhago ya kgopelo, godimo ga moo e le gore go fiwa ga tumelelo go tla ba kgahlegong ya motho wa go ikemela ka boyena; 



ka ga motho yo a hlokofetšego gape mokgopedi e le moloko wa kgauswi wa motho yoo, goba o dira kgopelo a na le tumelelo ya go ngwalwa go tšwa go moloko wa kgauswi wa motho yoo; 



ka ga motho wa go ikemela ka boyena yo e lego goba a kilego a ba mohlankedi wa setho sa setšhaba, gomme tshedimošo e amana le maemo goba mešomo ya motho. 



4.1.2 Tšhireletšo ya molao ya direkoto tše dingwe tša Tirelo ya Metšhelo ya Afrika Borwa



Mohlankedi wa tshedimošo o swanetše a ganetše ka kgopelo ya tumelelo go rekoto ya Tirelo ya Metšhelo ya Afrika Borwa (SARS), ge e ba e na le tshedimošo yeo e hweditšwego goba e swerwego ke SARS meholeng ya go matlafatša peomolao yeo e amanago le kgoboketšo ya motšhelo go ya ka Molao wa Tirelo ya Metšhelo





page 204 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000

Sepedi





ya Afrika Borwa, Wa 32 wa 1997; ka ntle le ge rekoto yeo e kgopetšwego e na le tshedimošo ka ga mokgopedi goba motho yoo kgopelo e dirwago godimo ga gagwe, moo rekoto e ka ganetšwago.



4.1.3  Tšhireletšo ya molao ya tshedimošo ya   kgwebo ya leloko la boraro



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba o swanetše a ganetše kgopelo ya tumelelo go rekoto ge e ba e na le:



Diphiri tša kgwebo tša leloko la boraro; 



Tshedimošo ya matlotlo, kgwebo ya saenthifiki goba theknikhale ka ntle le diphiri tša kgwebo tša leloko la boraro, moo kutollo go tloga fao e ka tsenyago dikgahlego tša kgwebo goba tša matlotlo tša leloko leo la boraro kotsing; 



Tshedimošo yeo e filwego ke leloko la boraro ka boitshepo, gomme ge e utolotšwe e ka lebelelwa e ka bea leloko la boraro kotsing ka kontraka goba ditherišano tše dingwe; goba ya šitiša leloko la boraro phadišanong ya kgwebo. 



Le ge go le bjalo, rekoto e ka se ganetšwe ge e ba e na le tshedimošo:



Yeo e šetšego e le gona setšhabeng; 



Ka ga leloko la boraro leo le filego tumelelo ka go ngwala, gore e lokollwe go mokgopedi 



Ka ga dipoelo tša setšweletšwa sefe goba sefe goba teko ya tikologo (e sego teko ya pele goba dinyakišišo tšeo di diretšwego go tšweletša mekgwa ya go leka) goba nyakišišo ye nngwe yeo e dirilwego ke goba legatong la leloko la boraro; moo kutollo ka morago ga moo e tlago utolla polokego ya setšhaba goba goba kotsing ga tikologo. 



Tšhireletšo ya molao ya tshedimošo ye nngwe ya sephiri, le tšhireletšo ya tshedimošo ye nngwe ya sephiri ya leloko la boraro 



Mohlankedi wa tshedimošo o swanetše a ganetše kgopelo ya tumelelo ya rekoto ya setho seo sa setšhaba, ge e ba kutollo ka morago ga moo e tla amana le go se šetše boitshepo bjoo bo lebanego le leloko la boraro go ya ka tumelelo. 



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba a ka ganetša kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho seo, ge e ba rekoto e na le tshedimošo yeo e filwego ka boitshepo bja sephiri ke leloko la boraro, gomme ge e utolotšwe, e ka thibela neelo ya ka moso ya tshedimošo ya go swana le ye goba tshedimošo go tšwa go mothopo wa go swana gomme e le kgahlegong ya setšhaba gore tshedimošo go tšwa go mothopo o tee e swanetšwe e tšwele pele go fiwa. 



Le ge go le bjalo, rekoto e ka ganetšwa ge e ba e na le tshedimošo: 



Yeo e šetšego e le gona setšhabeng; 



Ka ga leloko la boraro leo le amegago gomme leloko la boraro le šetše le file tumelelo ka go ngwala, ya gore e utollwe go mokgopedi. 



Tšhireletšo ya molao ya polokego ya batho, le tšhireletšo ya thoto 



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba o swanetše a ganetše kgopelo ya tumelelo ya rekoto ya setho seo, ge e ba kutollo e ka lebelelwa e ka senya polokego 



The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 205

Sepedi





ya motho. Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba a ka ganetša kgopelo ya tumelelo ya rekoto ya setho seo, ge e ba kutollo e ka šitiša goba ya senya:



Polokego ya moago, sebopego, goba tshepedišo, go akaretšwa khomphuthara goba tshepedišo ya kgokagano, dinamelwa goba thoto ye nngwe le ye nngwe; 



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba a ka ganetša kgopelo ya tumelelo ya rekoto ya setho seo, ge e ba kutollo yeo e ka rata go senya mekgwa, ditshepedišo, dipeakanyo goba mokgwatshepetšo wa tšhireletšo ya:



Motho yo a lego ka tlase ga sekimi sa tšhireletšo ya dihlatse; 



Polokego ya setšhaba, goba karolo efe goba efe ya setšhaba; 



Polokego ya moago, sebopego, goba tshepedišo, go akaretšwa khomphuthara goba tshepedišo ya kgokgagano, dinamelwa goba thoto ye nngwe le ye nngwe. 



Tšhireletšo ya molao ya didokete tša maphodisa tšeo di lego ditshepedišong tša peile, le tšhireletšo ya matlafatšo ya molao le ditshepedišo tša molao 



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba a ka ganetša kgopelo ya tumelelo ya rekoto ya setho, ge e ba tumelelo ya rekoto yeo e ganetšwa go ya ka karolo 60 (14) ya Molao wa Mokgwatshepetšo wa Bosenyi, wa 51 wa 1977. Mohlankedi wa tshedimošo o na le mabakatheo a go gana go ya ka karolo 39 (1)(b) ya PAIA. 



Tšhir eletšo ya molao ya rekoto yeo e nago le maloka a tšweletšo ka go ditshepedišo tša molao 



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba o swanetše gore a ganetše kgopelo ya tumelelo ya rekoto ya setho sa setšhaba ge e ba rekoto e na le maloka a tšweletšo ka go ditshepedišo tša molao, ka ntle le ge maloka ao a sa šetšwe. 



Tšhireletšo, polokego le   dikamano tša bosetšhabatšhaba tša Repabliki 



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba a ka ganetša tumelelo ya rekoto ya setho seo, ge e ba kutollo e ka hlola tshenyo go: 



Tšhireletšo ya Repabliki; 



Polokego ya Repabliki; 



Dikamano tša bosetšhabatšhaba tša Repabliki. 



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba a ka ganetša kgopelo ya tumelelo ya rekoto ya setho seo, ge e ba kutollo e ka utolla tshedimošo:



Yeo e filwego ka boitshepo ke goba legatong la Naga ye nngwe goba mokgatlo wa bosetšhabatšhaba; 



Yeo e filwego ke goba legatong la Repabliki go Naga ye nngwe goba mokgatlo wa bosetšhabatšhaba go ya ka peakanyo goba tumelelano ya bosetšhabatšaba, yeo e nyakago gore tshedimošo e swarwe bjalo ka sephiri; 



Yeo e nyakwago gore e swarwe bjalo ka sephiri ka tumelelano ya bosetšhabatšhaba goba molao wa tumelelano wa bosetšhabatšhaba woo o laeditšwego ka tlase ga dikarolo 231 le 232 tša Molaotheo. 





page 206 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000

Sepedi





Dikgahlego tša ekonomi le bobotlana bja matlotlo tša Repabliki le mediro ya kgwebo ya ditho tša setšhaba 



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba a ka ganetša kgopelo ya tumelelo ya rekoto ya setho seo, ge e ba kutollo ya yona e ka rata go senyetša dikgahlego tša ekonomi goba bobotlana bja matlotlo tša Repabliki, goba bokgoni bja mmušo bja go laola ekonomi ya Repabliki ka katlego, moo go tla holago Repabliki. 



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba a ka ganetša kgopelo ya tumelelo ya rekoto ya setho seo ge e ba rekoto: 



E na le diphiri tša kgwebo tša Naga goba tša setho sa setšhaba; 



E na le tshedimošo ya matlotlo, kgwebo, saenthifiki goba theknikhale, gomme kutollo ka morago ga moo e ka rata go hlola tshenyo go dikgahlego tša kgwebo goba tša matlotlo tša Naga go ba setho sa setšhaba; 



E na le tshedimošo, yeo ge e ka utollwago, e ka bea setho sa setšhaba maemong a mabe ka kontraka goba ditherišano tše dingwe, goba ya senya phadišano ya setho sa setšhaba ka go tša kgwebo; 



Ke lenaneo la khomphuthara ge le hlalošwa ka gare ga Molao woo o Kopolotšwego ka tokelo, wa 98 wa 1978, leo e lego la Naga goba setho sa setšhaba , ka ntle le ge le hlokega go fa tumelelo go ya ka PAIA. 



Mohlankedi wa tshedimošo a ka se ganetše kgopelo ya tumelelo ya rekoto ya setho seo ge e ba rekoto e na le tshedimošo:



Yeo e šetšego e le gona setšhabeng; 



Ka ga goba e le ya setho sa setšhaba, ka ntle le setho sa setšhaba seo kgopelo e dirwago go sona, gomme setho se sa setšhaba se file tumelelo ka go ngwala gore kutollo e fiwe mokgopedi; 



Ka ga dipoelo tša setšweletšwa sefe goba sefe goba teko ya tikologo goba nyakišišo ye nngwe (ka ntle le teko ya pele goba dinyakišišo tšeo di dirilwego go tšweletša mekgwa ya go leka) yeo e dirilwego ke goba e direletšwego setho sa setšhaba, gomme kutollo ka morago ga moo e ka utollago polokego ye kgolo ya setšhaba goba kotsi ya tikologo. 



Tšhireletšo ya molao ya tshedimošo ya nyakišišo ya leloko la boraro, le tšhireletšo ya tshedimošo ya setho sa setšhaba 



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba a ka ganetša kgopelo ya tumelelo ya rekoto ya setho seo, ge e ba rekoto e na le tshedimošo ka ga nyakišišo yeo e dirilwego goba yeo e sa tlogo dirwa, legatong la leloko la boraro gomme ge e ba e tlo utollwa e ka: 



Bea leloko la boraro, motho yo a dirago nyakišišo goba yo a tlogo dira nyakišišo legatong la leloko la boraro, goba tabakgolo ya nyakišišo, kotsing ye kgolo. 



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba a ka ganetša kgopelo ya tumelelo ya rekoto ya setho seo, ge e ba rekoto e na le tshedimošo ka ga nyakišišo yeo e dirilwego goba e tlogo dirwa legatong la setho sa setšhaba gomme ge eba e tlo utollwa e ka:





The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 207

Sepedi





Bea setho sa setšhaba, motho yo a dirago nyakišišo goba yo a tlogo dira nyakišišo legatong la setho sa setšhaba; goba tabakgolo ya nyakišišo, kotsing ye kgolo. 



Tshepetšo ya ditho tša setšhaba 



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba a ka ganetša tumelelo ya rekoto ya setho sa setšhaba, ge e ba rekoto e na le leano, keletšo, pego goba kakanyo yeo e hweditšwego goba e lokišitšwego; goba makga a kopano, therišano goba ponagatšo, go akaretšwa metsotso ya dikopano, go hola ka go thuša go beakanya pholisi goba go tšea sephetho mo go dirišeng maatla goba go dira tiro go ya ka molao godimo ga setho sa setšhaba. 



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba a ka ganetša tumelelo go rekoto ya setho seo, ge e ba kutollo e ka šitiša tshepetšo ya tiragatšo ka go setho sa setšhaba goba magareng ga ditho tša setšhaba, ka go fokotša therišano yeo e bulegilego ya leano, keletšo, pego goba tšhišinyo; goba mokgwa wa boikopantšho, therišano goba ponagatšo; goba ge e ba kutollo ya rekoto e ka, ge re bolelela pele kutollo ya pholisi goba pholisi yeo e laeditšwego e ka šitiša katlego ya pholisi yeo. 



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba a ka ganetša kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho seo sa setšhaba, ge: 



Kutollo ya rekoto e ka senya katlego ya teko, tlhahlobo, goba mokgwatshepetšo wa go oditha goba mokgwa woo o dirišwago ke setho sa setšhaba; 

Rekoto e na le materiale wa go ela, e ka ba gore motho yoo a e filwego o laeditšwe goba ga se a laetšwa ka gare ga rekoto, gomme kutollo ya materiale e tla se phethagatše tshepišo ya yona, yeo e dirilwego go motho yoo a filego materiale, gore materiale goba tšhupetšo ya motho yo a e filego e tla swarwa bjalo ka sephiri; goba 



Rekoto e na le sethalwa sa pele seo se šomago sa mohlankedi wa setho sa setšhaba. 



Dikgopelo tše di lego pepeneneng tša metlae goba tša kgakanego, goba phapantšho ye kgolo gape yeo e sa kwagalego 



Mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba a ka ganetša kgopelo ya tumelelo go rekot ya setho seo sa setšhaba, ge e ba kgopelo ke ya lefela goba e ikemišetša go tlaiša, goba ge e ba mošomo o a amaega ka go tshepedišo ya kgopelo o tla fapantšha ka bogolo gape ka go se kwagale methopo ya setho sa setšhaba. 



Kutollo ya molao ka go kgahlego ya setšhaba 



Ka ntle le go šetša mabakatheo ao a laeditšwego ka godimo a kganetšo, mohlankedi wa tshedimošo wa setho sa setšhaba o swanetše a fe kgopelo ya tumelelo ya rekoto ya setho sa setšhaba ge e ba, kutollo ka morago ga moo e tla utolla bohlatse bja: 













page 208 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000

Sepedi





Go tlola molao wa, goba tlholego ya go latela molao; goba kotsi le polokego ya setšhaba goba kotsi ya tikologo; le kgahlego ya setšhaba ka go kutollo ya rekoto, e ba bohlokwa go feta go ba kotsing woo go laeditšwego ka tlase ga mabakatheo a kganetšo. 



Mabakatheo a go ganetša tumelelo go direkoto tša setho sa poraebete 



Tshedimošo yeo e lego ka gare ga karolo ye ke kakaretšo ya mabakatheo ao godimo ga ona setho sa poraebete se na go le maloka a go a oketša, bjalo ka lebakatheo la kganetšo ya tumelelo go direkoto. Tshedimošo e lebiša go fa mokgopedi tlhathollo ya mabaka a gore ke ka lebaka la eng kgopelo e ka ganetšwa ke setho sa poraebete. Lenaneo ke kakaretšo ya mabakatheo ao a lego ka go Seripa 3, Tema 4 ya PAIA, gomme ga e akaretše dilo ka moka. 



Tšhireletšo ya molao ya sephiri sa setho sa poraebete soe e lego motho wa tlhago 



Hlogo ya setho sa poraebete e ka ganetša tumelelo go rekoto ya setho seo ge e ba kutollo e ka ama kutollo yeo e sa nyakegego ya tshedimošo ya mong ya leloko la boraro, go akaretšwa motho yoo a hlokofetšego. 



Le ge go le bjalo, rekoto e ka ganetšwa ge e ba e na le tshedimošo: 



Ka ga motho yoo a filego tumelelo ka go ngwala ya kutollo ya tshedimošo; 



Yeo e šetšego e le gona setšhabeng; 



Yeo e filwego setho sa poraebete ke motho yoo e mo amago, gomme motho yoo a tsebišitšwe ke setho sa poraebete pele e ka utollwa gore tshedimošo ke ya sehlopha sa tshedimošo yeo e šetšego e le gona setšhabeng; 



Ka ga bophelo bja motho bja mmele goba bja monagano, goba go phela-gabotse mmeleng wa gagwe, yo a lego ka tlase ga tlhokomelo ya mokgopedi, gape yo a lego ka tlase ga mengwaga ye 18 goba a sa kgone go kwešiša tlhago ya kgopelo, godimo ga moo ge e ba kutollo e lta ba kgahlegong ya motho yoo; 



Ka ga motho yoo a hlokofetšego gomme mokgopedi e le leloko la kgauswi la motho yoo, goba a dira kgopelo ka tumelelo ya go ngwalwa ya leloko la kgauswi la motho yoo; 



Ka ga motho yoo e lego goba a kilego a ba mohlankedi wa setho sa poraebete, gomme tshedimošo e amana le maemo goba mešomo ya motho yoo. 



4.2.2  Tšhireletšo ya molao ya tshedimošo ya   kgwebo ya leloko la boraro



Hlogo ya setho sa poraebete e swanetše e ganetše tumelelo go rekoto ya setho seo sa poraebete ge e ba e na le:



Diphiri tša kgwebo tša leloko la boraro; 



Tshedimošo ya matlotlo, kgwebo, saethifiki goba theknikhale ya leloko la boraro, ka ntle le diphiri tša kgwebo, moo kutollo e ka beago kgwebo goba matlotlo a leloko la boraro kotsing; 



Tshedimošo yeo e filwego leloko la boraro ka sephiri, gomme ge e utolotšwe e ka beago leloko la boraro maemong a go se kgahliše ka ditherišano tše dingwe, goba ya šitiša leloko la boraro phadišanong ya kgwebo. 







The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 209

Sepedi





Le ge go le bjalo, rekoto e ka ganetšwa ge e na le tshedimošo:



Ka ga leloko la boraro leo le filego tumelelo ka go ngwala, ya kutollo go mokgopedi; 



Ka ga dipoelo tša setšweletšwa sefe goba sefe goba teko ya tikologo goba nyakišišo ye nngwe yeo e felwego ke setho sa poraefete goba dipoelo tša teko goba nyakišišo yeo e dirilwego ko goba e diretswe setho sa poraefete, moo kutollo e ka utollago polokoego ya setšhaba goba go ba kotsing ga tikologo. 



Tšhir eletšo ya molao ya tshedimošo yeo e itšego ya sephiri ya leloko la boraro 



Hlogo ya setho sa poraebete e swanetše e ganetše kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho seo, ge e ba kutollo e ka tlola tshepišo yeo e tshepišitšwego leloko la boraro go ya ka tumelelano. 



Tšhireletšo ya molao ya polokego ya batho, le tšhireletšo ya thoto 



Hlogo ya setho sa poraebete e swanetše e ganetše kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho seo, ge e ba kutollo e ka bea bophelo bja motho kotsing goba polokego ya gagwe. 



Hlogo ya setho sa poraebete e ka ganetša kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho seo ge e ba kutollo ya yona e ka šitiša: 



Polokego ya kago, sebopego goba tshepetšo, go akaretšwa tshepetšo ya khomphuthara goba kgokagano; tsela ya senamelwa goba thoto efe goba efe; 

Mekgwa, ditshepetšo, dipeakanyo goba mekgwatshepetšo ya tšhireletšo ya motho go ya ka tumelelano ya sekimi sa tšhireletšo ya hlatse; polokego ya setšhaba goba seripa sa setšhaba goba polokego ya kago, sebopego, goba tshepetšo, go akaretšwa tshepetšo ya khomphuthara goba kgokagano; tsela ya senamelwa goba thoto efe goba efe. 



Tšhireletšo ya molao ya direkoto tšeo di na go le tokelo ya tšweletšo ya ditshepedišo tša molao 



Hlogo ya setho sa poraebete e swanetše go ganetša kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho seo, ge e ba rekoto e na le tokelo ya tšweletšo ya ditshepedišo tša molao ka ntle le ge motho yoo a na go le tokelo a phemile tokelo yeo. 



Tshedimošo ya kgwebo  ya setho sa poraebete 



Hlogo ya setho sa poraebete e ka ganetša kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho seo ge e ba rekoto: 



E na le diphiri tša kgwebo tša setho sa poraebete; 



E na le tshedimošo ya matlotlo, kgwebo, saenthifiki goba theknikhale, ka ntle le diphiri tša kgwebo tša setho sa poraebete, gomme kutollo godimo ga moo e ka bea kgwebo goba matlotlo a setho seo kotsing; 













page 210 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000

Sepedi





E na le tshedimošo, yeo kutollo ya yona e ka beago setho sa poraebete maemong a go se kgahliše ka ditherišano tše dingwe, goba ya šitiša setho phadišanong ya kgwebo; 



Ke lenaneo la khomphuthara go ya ka moo le hlalošitšwego ka go Molao wa Tokelo ya go Kopolla wa 98 wa 1978, woo e lego wa setho sa poraebete, ka ntle le ge go nyakega gore go fiwe tumelelog go rekoto go ya ka PAIA. 



Le ge go le bjalo, rekoto e ka se ganetšwe ge e ba e na le tshedimošo:



Ka ga dipoelo tša setšweletšwa sefe goba sefe goba teko ya tikologo goba nyakišišo (ka ntle le teko ya pele goba dinyakišišo tšeo di diretšwego go tšw;etša mekgwa ya teko), yeo e dirilwego ke goba legating la setho sa setšhaba, gomme kutollo godimo ga moo e tla utollwago polokego ye kgolo ya setšhaba goba go ba kotsing ga tikologo. 



Tšhireletšo ya molao ya tshedimošo ya nyakišišo ya leloko la boraro, le tšhireletšo ya tshedimošo ya nyakišišo ya setho sa poraebete 



Hlogo ya setho sa poraebete e swaneteše e ganetše kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho seo, ge e ba rekoto e na le tshedimošo ka ga nyakišišo yeo e dirilwego ke goba legating la setho sa poraebete, gomme ge e ba e tla utollwa, e ka: 



Bea leloko la boraro goba motho yoo a dirago nyakišišo goba a tlo go dira nyakišišo legatong la leloko la boraro, goba tabakgolo ya nyakišišo, maemong a mabe. 



Hlogo ya setho sa poraebete e ka ganetša tumelelo go rekoto ya setho seo, ge e ba rekoto e na le tshedimošo ka ga nyakišišo yeo e dirilwego goba e sa tlo go dirwa, ke goba legatong la setho sa poraebete, gomme ge e ba e tlo utollwa, e ka:



Bea setho sa boraro goba motho yoo a dirago nyakišišo goba a tlo go dira nyakišišo legatong la setho sa poraebete, goba tabakgolo ya nyakišišo maemong a mabe. 



Kutollo ya molao kgahlegong ya setšhaba 



Ka ntle le mabakatheo ao a bolwetšegwo ka godimo a kganetšo, hlogo ya setho sa poraebete e swanetše e dumelele kgopelo ya tumelelo go rekoto ya setho seo ge e ba kutollo e tla utolla bohlatse bja: 



Tlholego ya go latela molao; goba 



Polokego ye kgolo ya setšhaba goba go ba kotsing ga tikologo; gomme kgahlego ya setšhaba ka go kutollo ya rekoto e ka ba kotsing go ya ka moo go laeditšwego ka tlase ga mabakatheo a kganetšo. 

























The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 211

Sepedi





SERIPA 5



5.	TSHEDIMOŠO   KAKARETŠO



Tše di latelago ke lenaneo la ditsebišo leo le nago le ditokišo tša Molao le melawana gammogo le Ditsebišo tše dingwe tša Mmušo tšeo di dirilwego ke Tonakgolo ya Toka le Tšwetšopele ya Molaotheo go ya ka Karolo 92 ya Hlatlošo ya Tumelelo ya Molao wa Tshedimošo, Wa 2 wa 2000.



Ditokišo go Molao 



5.1.1 Tsebišo ya Mmušo: Ya 428 



Tšatšikgwedi:  31   Matšhe 2004 



Taba:	Tokišo go karolo 92 (4) ya Hlatlošo ya Tumelelo go Molao wa



Tshedimošo wa 2000 go neelana go Bosenyi le Dikotlo.



5.1.2	Tsebišo ya Mmušo: Ya 96



Tšatšikgwedi:  15   Janeware 2003



Taba:	Tokišo ya Molao gore go neelanwe ka tlhahlo ya bahlankedi bao ba



dulago ditulong ka gare ga Makgotla a Maseterata meholeng ya Molao.



5.1.3	Tsebišo ya Mmušo: Ya R. 187



Tšatšikgwedi:  15   Febereware 2002



Taba:	Ditokišo go Molao go ya ka Hwetšagalo ya Tšhupetšo le Hwetšagalo



ya Dimanyuale.



Ditokišo go Melawana 



5.2.1 Tsebišo ya Mmušo: Ya R. 1244 



Tšatšikgwedi:  22   Setemere 2003 



Taba:	Tokišo go Molawana 187 go ya ka Hwetšagalo ya Dimanyuale ka



Ditho tša Setšhaba le Hwetšagalo ya Manyuale ka Ditho tša Poraebete.



5.2.2	Tsebišo ya Mmušo: Ya 1263



Tšatšikgwedi:  11  Aporele 2003



Taba:	Ditokišo go Molawana 187 go ya ka hwetšagalo ya dimanyuale go



tšwa go Ditho tša Poraebete.



5.2.3	Tsebišo ya Mmušo: Ya R. 223



Tšatšikgwedi:  9   Matšhe 2001



Taba:	Melawana yeo e amanago le ditšhelete tša direkoto tša ditho tša



setšhaba le tša ditho tša poraebete.



5.3   Ditsebišo tše Dingwe tša Mmušo



5.3.1	Tsebišo ya Mmušo: Ya 585



Tšatšikgwedi:  14   Mei 2004



Taba:	Tlošo ya Tsebišo ya Mmušo No: 938 le kgetho ya Lekgotla la Maseterata



bjalo ka mafelo ao a begilwego tikologong goba seleteng sefe goba sefe







page 212 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000

Sepedi





bjalo ka mafelo ao go swarelwago lekgotla bjalo ka makgotla a go theeletša kgopelo efe goba efe go ya ka Hlatlošo ya Phihelelo ya Molao wa Tshedimošo wa 2000 lefelong la molao leo sephetho sa mohlankedi wa tshedimošo goba mohlankedi wa maleba wa setho sa setšhaba goba hlogo ya setho sa poraebete se tšerwego. Tsebišo 585 e laela Lekgotla la Maseterata go šoma fela ka dikgopelo gomme e sego ka diphophotho go swana le ka Tsebišo 938.



5.3.2	Tsebišo ya Mmušo: Ya 1243



Tšatšikgwedi:  29  August 2003



Taba: Tokollo ya Ditho tša Poraebete go rulaganya Manyuale wa go tloga ka 1 Setemere 2003 go fihla ka 31 Agosetose 2005.



5.3.3	Tsebišo ya Mmušo: Ya 938



Tšatšikgwedi:  27   June 2003



Taba: Taelo ya Makgotla ka moka a Maseterata go theeletša bobedi bja dikgopelo goba dikgopelo le diphophotho go ya ka sehlopha se se itšego sa diphetho go ya ka Hlatlošo ya Tumelelo ya Molao wa Tshedimošo wa 2000 mo lefelong la molao leo go lona sephetho sa Mohlankedi wa Tshedimošo goba mohlankedi wa maleba wa setho sa setšhaba goba hlogo ya setho sa poraebete se tšerwego.



5.3.4	Tsebišo ya Mmušo: Ya R. 888



Tšatšikgwedi:  20   June 2003



Taba: Taetšo ya setho sa setšhaba go ba seripa sa setho se sengwe sa setšhaba, (Moodithara Kakaretšo).



5.3.5	Tsebišo ya Mmušo: Ya R. 887



Tšatšikgwedi:  20   June 2003



Taba: Phatlalatšo ya Karolo 15 ya Ditsebišo (Tshedimošo e hwetšagala go ditho tša setšhaba) ka Tonakgolo.



5.3.6	Tsebišo ya Mmušo: Ya 678



Tšatšikgwedi:  23 Mei 2003



Taba:	Taetšo ya setho sa ka thoko sa setšhaba ka tlase ga karolo 13 (c) (i) ya



Molao. Tsebišo e laetša Maatla a Molao a Bosetšhaba bjalo ka setho sa



setšhaba sa ka thoko.



5.3.7	Tsebišo ya Mmušo: Ya R. 494



Tšatšikgwedi:  11  Aporele 2003



Taba: Tokollo ya Tirelo ya Bohlale ya Bosetšhaba go tšwa go thulaganyo le kgontšho ya gore go be le manyuale wa lebaka la go tloga 2003 go fihla go 2008 go tšwa go dineelo tša Molao.



5.3.8	Tsebišo ya Mmušo: Ya R. 493



Tšatšikgwedi:  11 Aporele 2003



Taba:	Tokollo ya thulaganyo, phatlalatšo le go kgontšha gore manyuale o be



gona  go  ya  ka Tirelo  ya   Bohlale  bja  Bosetšhaba  go  tloga  go  2003  go



fihla go 2008.







The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000  -  page 213

Sepedi





5.3.9	Tsebišo ya Mmušo: Ya R. 340



Tšatšikgwedi:  28   Febereware 2003



Taba:	Tokollo ya ditho tša setšhaba le tša poraebete go romela dimanyuale tša



go tloga ka 1 Matšhe go fihla ka 31 Agosetose 2003.



5.3.10	Tsebišo ya Mmušo: Ya R. 1094



Tšatšikgwedi:  21  Agosetose 2002



Taba:	Tokollo ya ditho tša poraebete le ditho tša setšhaba go romela dimanyuale



tša go tloga ka 15 Agosetose 2002 go fihla ka 28 Febereware 2003



Dipego 



Khomišene ya Afrika Borwa ya Ditokelo tša Batho e bega pego ya ngwaga yeo e nago le tshedimošo go Palamente yeo e laetšago tebelelo le temogo ya tlhomo ya Molao le boithabišo bja kakaretšo bja tokelo ya tumelelo ya tshedimošo. Dipego tše tša ngwaga di hwetšagala mahala diofising tša Khomišene gape le wepsaeteng ya Khomišene. 





































































































page 214 - The Guide on how to use the Promotion of Access to Information Act - Act 2 of 2000

