Focus (Maize) 										Sesotho sa Leboa

Nepišo ya Lenaneotlhabollo la Balemi la Grain SA



Instructions: 

Folio strap: Lenaneotlhabollo la Balemi 

Byline: Jane McPherson, molaodi wa Lenaneotlhabollo la Balemi la Grain SA 

Grabber: Tlhabollo e ama batho – mmogo le ge e ka ba ka o tee ka o tee.



Mono Afrika-Borwa go na le batšweletšikgwebo ba bantši bao ba tsebago go sepediša temo bjalo ka kgwebo, go tšweletša dibjalo dife kapa dife le go rua diruiwa dife kapa dife. Ga re hloke tsebo mabapi le tshepedišo ya polasa – seo se nyakegago ke go fetišetša tsebo le bokgoni go batšweletši ba baso gore ba kgone go lema ka bobona le gona ka go kgotlelela. 

Ditheo tša tlhabollo ye e swarelelago le boiphedišo bja dipolaseng bjoo bo swarelelago di akaretša nepišo ya methopo goba letlotlo leo motho a ka di tsenelago le ka moo tirišo ya letlotlo leo le šetšego le le gona e ka godišwago ka thušo (monamolo) ye e itšego. Letlotlo le le akaretša dikarolo tša go fapafapana – ya leago, ya tšhelete, ya popego, ya tlhago le ya motho. Gore tlhabollo e swarelele e swanetše go ithekga ka letlotlo leo le lego gona, leo le dirišwago ke batho go hlagiša dijo le ditseno. Boiphedišo bjo bo kaonafaditšwego bo hlola ditseno tše kaone, maphelo a makaone, polokego ye kaone ya dijo le tirišo ya methopotlhago ye e swarelelago bokaone. Tshepelo ya tlhabollo e ithekga ka maatla le letlotlo leo batho ba kgonago go le laola. 

Mabaka ao a hlolago bohloki (bodiidi) a a fapafapana mme go na le dintlha tše di tlwaelegilego leboong le lebe la bohloki – ditseno tše di hlaelago, tšweletšo ye nnyane, tlhokego ya tsebo. 

Tlhokego ya tsebo le theknolotši ya sebjalebjale

Batho ba ba diilago gantši ba kgaogane le theknolotši ya sebjalebjale le mekgwa ya sebjalebjale ya tšweletšo, mme ba tšwela pele go dira ka mekgwa ya kgale ka ge ba sa tsebe mekgwa ye mekaone ya sebjalebjale ya go phetha dilo. Ka kakaretšo batho ba lwantšha phetogo ka ge ba tšhaba seo ba sa se tsebego. Go kaone le gona go bonolo go tšwela pele go dira dilo tšeo o di tsebago ka mokgwa woo o o tsebago, ka ge o tseba sephetho e tlo ba seo se nyakegago. Se lebale gore ga ba lemoge gore go na le mekgwa ye mengwe ye mekaone ya go phetha dilo. Ka tlwaelo ba tla diriša mekgwa yeo e fokotšago kgonagalo ya go folotša. Mohlala: ba ka se leke sebjalo se sefsa ka ge ba tšhaba gore ge se ka folotša polokego ya dijo ka lapeng e ka ba kotsing. Ka mananeo a rena a thuto le tlhabollo re nyaka go tsebiša batho mekgwa ye mekaone ya go phetha dilo le go kgonthiša gore ba atlege gobane ge ba palelwa polokego ya dijo ka lapeng e ka huetšwa gampe. 



Ditšhitišo tša popego 

Ditšhitišo tša popego (physical limitations) di ka dula di hlokiša batho – mehlala: komelelo, disenyi, mafula, phedišo ya dikgwa (deforestation), phetšaphulo, kgogolego, phepo ye e fokolago le esiti mmung. Ge o le modiidi o ka se kgone go šireletša dibjalo tša gago – o ka be o sa tsebe inšorense ya dibjalo le gona o ka be o sa kgone go e tsenela. Ge pula e ka na ka sefako dibjalo di ka fedišwa ka botlalo mme motšweletši le ba lapa la gagwe ba šala ba hloka tša go ja. 



Taolo ya bao ba lego maemong a pušo (bureaucratic stifling) 

Batho ba swanetše go dumelelwa go laola boyo goba bokamoso bja bona. Motho o swanetše go maatlafatšwa gore a kgone go tšea diphetho ka tsebo le go kwešiša ditlamorago tša tšeo a di kgethilego. Gantši batho bao ba lego maemong a pušo ba rata go kgethela batho ba bangwe le go laola maphelo a bona. Tlhabollo efe kapa efe e swanetše go thoma bathong bao ba amegago (from the bottom up). Bona bao ba tlogo holega ba swanetše go kwešiša monamolo (intervention) wo o bago gona, ba swanetše go kganyoga thušo le gona ba swanetše go thabela mehola ye e tlogo ba gona. Mananeo le merero ye e thongwago le go gapša ke mmušo (top down programmes and projects) e dira gore batho ba dule ba tshepile thušo ye tšwago go mmušo bakeng sa go ikemela ka maoto. 



Go tshepa ba bangwe ga dinaga tša “Lefase la Boraro” 

Ge re kwešiša le gona re dumela gore motho yo mongwe le yo mongwe o ikarabela bophelo bja gagwe, re tla kwešiša gape gore go dula re efa batho fela (giving people fish) ga se tlhabollo. Tlhabollo ye e swarelelago ke yeo e maatlafatšago batho gore ba kgone go ikemela ka maoto. Ge batho ba fiwa dijo ba hlohleletšwa go tshepa ba bangwe ka mehla, ebile ba šitišwa go itlhama gore ba kgone go ikemela ka boitekanelo. 



Go jeletšwa ke bakgomana ba gae (exploitation by local elites) 

Setšhabeng se sengwe le se sengwe go na le batho bao ba lego maemong a borena. Manyami ke gore gantši ke bona bao ba maemo a bokgomana ba gatelelago le go jeletša batho ba ba diilago. 



Dintlha tša seekonomi

Go na le dintlha tše mmalwa tše di fapafapanago tše di diitšago batho, mehlala: tlhokego ya tšhelete le go se e boloke, tlhokego ya khodi (krediti), tlhokego ya ditsebakgwebo (entrepreneurs), tlhokego ya bobolokelo, tlhokego ya dithulusi le ditlhamo, infleišene, papatšogare (central marketing), tlhokego ya tšhelete ya go nolofatša tšweletšo (crop finance), dithekišo tša fase tše di hwetšwago ke batšweletši (low producer prices), tlhokego ya thwalo le kgokagano, le ditheko tše di fetogago tša diphahlo.



Diprofense tše dingwe nageng ya rena re ka re ke mehlala ya bodiidi bjoo bo sa felego. Batho ba gona ba a phela eupša ba dula ba hlakišwa ke bodiidi le ge ba kgona go tsenela methopotlhago ye mebotse. Mafelong a magolo diprofenseng tše go na le mabu a a tsenelelwago, borutho bjo bo lekanego le dipula tše di kgontšhago tšweletšo ye botse ya dibjalo tša mabele le ge e ka ba tša dipeu tša oli. Le ge go le bjalo, go na le dintlha tše dingwe tšeo di šitišago tšwelopele: 

Bodiidi, bjo bo hlolago mathata le poifo ya gore polokego ya dijo ka lapeng e ka ba kotsing. Batho ba tšhaba phetogo ka ge ba katana le go phologa fela; 

Tlhokego ya infrastraktšha (motheo) – kudu ditsela, mabolokelo (disilo) a mabele, le diomišamabele (dryers for grain); 

Tlhokego ya ditlhamo tše botse tša temo – ditrekere, didirišwa tša go lema, diplantere, digašetši tša “boom”, ditropere (metšhene ya go fola mabele) le dikoloi; 

Methopo ye e fokolago ya dinyakwapšalo tša temo (agricultural inputs);

Thušo ye nnyane (limited access) mabapi le krediti ya go nolofatša tšweletšo (production credit);

Tsenelo ye e sa kgotsofatšego ya mebaraka;

Tirelo ye e fokolago ya dikgoro tša mmušo;

Moya wa go tshepa ba bangwe (wo o thomilwego ke mmušo wo o fetilego le lenaneo la dinagamagae wa tšwetšwa pele ka mananeo a go swana le la “Massive Food Scheme” la Kapa-Bohlabela); 

Tlhokego ya tsebo le bokgoni;

Tlhokego ya baetapele – batšweletši bohle ke batšweletšinyane (small scale producers) goba batšweletši bao ba bjalelago ba malapa a bona fela (subsistence producers); le

Go tshepa bakontraka ba temo bao ba oketšago dikgonagalokotsi tša tšweletšo ka tirelo ye e fokolago le gona ba nameletšago ditshenyegelo mabapi le tšweletšo. 



Nepišo ya rena ba Lenaneotlhabollo la Balemi la Grain SA ke tšweletšo ya lehea. Potšišo e ka ba: “Ke ka lebaka lang ge re nepiša lehea mo nakong ye?” Mabaka ke a a latelago: 

Lehea ke sejokgolo, ka fao tšweletšo ye kaone e thekga polokego ya dijo mono Afrika-Borwa le gona go na le mmaraka wo mobotse wa lehea mo gae (go tloga ka mafela a mafsa ao a apewago go fihla ka dithoro tše di šilwago). 

Lehea le tšweletšwa ke batšweletši ba mo gae, ka fao go na le kgahlego le ge e ka ba tsebo ya motheo yeo e ka dirišwago. 

Bontši bja lehea bo dirišwa mo gae le gona batšweletši ba boloka mafela ntle le go fofora dithoro (as corn on the cob) – seo se dirago gore go se nyakege thwalo, komišo le polokelo. 

Lehea ke sebjalo seo se tšweletšwago gabonolo mme bontši bja mošomo bo ka phethwa ka diatla (ge metšhene e sa hwetšagale). 

Ge go ka ba le pheteledi ye nnyane ya lehea e ka dirišwa ke batho le diruiwa: dikgomo, dinku/dipudi, dikgogo, ešitago le dikolobe. Lehea le le lekanego ka lapeng le kaonafatša boleng bja bophelo go fetiša. 



Tlhabollo ya batšweletši e tšea sebaka se setelele ka baka lang? 

Ga go na seo se lego bonolo temong mme batšweletši ba swanetše go laola dintlha tša go fapafapana mola ba lebanwe ke dikgonagalokotsi (risks) tše kgolo. 

Theko ya godimo ya dinyakwapšalo (input prices) le thekišo ya fase ya mabele di thatafatša go fetiša maitekelo a go hwetša poelo ka go tšweletša dibjalo tšeo di nošetšwago ke pula mafelong a mmalwa mono Afrika-Borwa. 

Theko ya metšhene e godimo go fetiša tekanyo. 

Batšweletšikgwebo ba ba nago le boitemogelo ba goga boima – batšweletši ba ba hlabologago bona ba goga boima go fetiša. 



Dintlha tšeo re holofelago gore di na le mohola tlhabollong ya batšweletši ke dife? 

Bakgathatema bohle ba swanetše go šoma ka potego mme ba swanetše go phegelela go hlabolla batšweletši – temong motšweletši o bohlokwa go feta naga. 

Thoma go bjala dibjalo tše di golago gabonolo mme o fetele gasele go tšeo di nyakago bokgoni. 

Dumelela motšweletši go thoma nageng yeo a nago le yona – go kaone kudu go thoma ka gonyane nageng ye nnyane. (Gopola gore motho yo a nyakago go diriša naga ya gagwe o kgonne go phologa go fihla gonabjale ka ditseno tše a di hwetšago. Ge a ka hwetša poelo ye nnyane godimo ga hektare o tla ba le tšhelete yeo a ka bego a se na le yona ge nkabe a se a lema. Ka go thoma ka gonyane le go fokotša dikgonagalokotsi (risks) le ka go dira dilo tše di lebanego ka nepagalo, motšweletši a ka godiša bokgoni le boitshepo bja gagwe). 

Se gapeletše motšweletši go diriša mokontraka, bokaone ke go thuša motšweletši go hlokomela ditlhamo tša gagwe le go mo dumelela go laola tše a ka di kgonago ka noši – go ka ba kaone ge motšweletši a hiriša naga yeo a sa kgonego go e diriša mola a sa godiša bokgoni bja gagwe. 

Go diriša moeletši ke taba ye botse – eupša moeletši ga se motho ofe le ofe. Moeletši ke motho yoo a ineelago go tšwetša pele moeletšwa – yoo a tlogo tšea nako go neetša tsebo le bokgoni, yo a lego pelotelele le gona a ratago go thuša. Kamano gare ga moeletši le moeletšwa e swanetše go ba ye e tiilego – yeo e theilwego godimo ga tshepano le tlhomphano. Go feta fao go bohlokwa kudu gore batho bao ka babedi ba thabele kamano ya bona, gobane ke seo e lego sona – kamano. Kua Kapa-Bohlabela ga go bonolo go hwetša baeletši ka ge batšweletšikgwebo bao ba tlogetšego temo ba hlokagala dipolaseng/magaeng. 

Batšweletši ba swanetše go dula ba amegile le gona ba tseba mme diphetho tše di ba amago di se ke tša tšewa ntle le tsebo ya bona – ”ga re nyake selo ge re sa kgathe tema” (nothing for us, without us). 

Thuša batšweletši go phetha tekanyetšo ye e feletšego ya polasa ya bona mabapi le naga, ditrekere, ditlhamo, metšhene, diruiwa, dikoloto, letlotlo, bjalobjalo. Re swanetše go thuša batšweletši ka mokgwamoka (holistically), ke go re mabapi le tšohle tše di bopago polasa, e sego ka dintlha tše di itšego fela. Batšweletši ba swanetše go kwešiša maikemišetšo a a rena. Mohlala: motšweletši o kgona go tsenela maatla a kW a makaakang, mme o kgona go laola naga ye kaakang ka ona? 

Kgonthiša gore motšweletši o tsenela lenaneo la thuto le tlhabollo. Go fetoga motšweletšikgwebo yo a feletšego yo a kgonago ke tshepelo ya lebakatelele mme mekgatlo ye mmalwa ya go fapafapana e ka thuša tshepelong ye. 







