Pest (Maize)								Sesotho sa Leboa



Taolo ya sebokophehli leheeng 



Instructions:

Folio strap: Taolo ya disenyi

Byline: Amos Njoro, molomaganyi wa profense ya Leboa-Bodikela wa lenaneo la Grain SA la batšweletši ba ba hlabologago

Diswantšho:

Seswantšho sa 1: Tlhaselo ya dibokophehli e hlola tshenyego ye kgolo. 
- Seswantšho: J. van den Berg, ARC/GCI

Seswantšho sa 2: Go ya ka pegokakaretšo dibokophehli di hlola tahlegopoelo ya 10% ka ngwaga, eupša nnete ke gore puno yohle e ka lahlega. 
-Seswantšho: R. Bate, ARC-GCI

Seswantšho sa 3: Marega diboko tše di godilego di fetoga mekone (dipupa) ye e dulago motheong wa thito ya lehea. 
- Seswantšho: ARC/GCI 



Sebokophehli ke sesenyi seo se hwetšwago ka mehla fao lehea le tšweletšwago mo Afrika – sebokophehli ke sesenyi sa tlhago sa Afrika mme lephelo la sona le thekgwa ke mehuta ye mmalwa ya mabjang. 



Go ya ka pegokakaretšo dibokophehli di hlola tahlegopoelo ya 10% ka ngwaga, eupša nnete ke gore puno yohle e ka lahlega. Diboko tše di phela ka go ja matlakala, thito le diako tša sebjalo sa lehea. 


Go fofa ga dimmoto 

Diphetho tše di kgontšhago tša go laola sesenyi se di theilwe godimo ga kwešišo ya dintlha tše bohlokwa tša lephelo la sona. Diboko tše di godilego di phela bjalo ka mekone (dipupa) motheong wa thito ya lehea, woo e lego mašaledi ao a tlogelwago tšhemong marega. Mekone ye e fetoga lešika la mathomo la dimmoto tše di beelago mae ao a phaphašago morago ga lebaka la matšatši a gare ga 7 le 10. 


Seboko se phela dibeke tše di selelago (6) ke moka se fetoga mokone ka gare ga thito ya sebjalo sa lehea. Morago ga dibeke tše tharo lešika la bobedi la dimmoto le a tšwelela mme palo ya tšona e feta ya dimmoto tša lešika la mathomo le la boraro, e lego la mafelelo. 


Dikgatotaolo

Go na le dikgato tše mmalwanyana tša go laola dibokophehli. Tšona ke tše: taolo ya sekhemikhale, kgetho ya khalthiba, mekgwa ya setšo le taolo ya sepayolotši. Dikgatotaolo tše ga di tiišetše (karante) phedišo ye e feletšego (ya 100%) ya sesenyi se, eupša di thuša go fokotša tlhaselo ya sona le go kgontšha tšweletšolehea ye e tiilego. 

 
Taolo ya sekhemikhale

Dikhemikhale tše di ngwadišitšwego go laola sebokophehli di hlophelwa magorong a mabedi, e lego tšeo di šomago ka go kgongwa (contact pesticides) le tšeo di šomago ka go lewa le go tsenela mmeleng wa sesenyi (systemic pesticides).


Kgopolo ya gore dikhemikhale tše di turago di šoma gabotse go phala tše di sa jego tšhelete ye ntši ke maaka gobane ditšweletšwa tše dingwe tše di sa turego di laola disenyi ka moo go kgontšhago. Pego ye nngwe ye e belaetšago ke ye e rego khemikhale ye e dirišitšwego go laola sesenyi e ka šoma lebaka la dibeke tše di selelago. Ka baka la go tura ga dikhemikhale balemi ba swanetše go kgonthiša gore nako ye ba di dirišago ka yona ke ye e nepagetšego. Go tloga kgale kgašetšo ya go leka go thibela tlhaselo (precautionary spraying) e bontšhitše gore ga e šome, ka fao ga e hlohleletšwe. Dikgatotaolo tša sekhemikhale di swanetše go tšewa fela ge tekanyo ya 10 % ya tšhemo e bontšha bohlatse bja tlhaselo (bjoo o ka rego ke tshenyo ye e hlotšwego ke sefako fao diboko di sentšego matlakala). 


Nako ye e nepagetšego ya go diriša khemikhale e ka theiwa godimo ga bohlatse bjoo bja tlhaselo ya 10% ya tšhemo. Gantši kgašetšo e tee e ka se lekane ka ge tlhaselo e ka ipoeletša ka morago. Sehleng se se thomago morago ga nako go swana le sa gonabjale molemi o swanetše go lekola dibjalo ge diala (tassels) di nyaka go tšwelela go bona ge eba ga go na dibokwana tše nyenyane. Ge dibokwana tše di sa laolwe ka nako di ka senya diako thokgothokgo. Dibokwana tše di ka laolwa gabotse go fihla ge tekanyo ya 50% ya diala di tšweletše. 



Lehea la mohuta wa Bt

Tsebišo ya lehea la mohuta wa Bt e fokoditše nyakego ya go laola disenyi ka ge khalthiba ye le tše dingwe di tswetšwe go lwantšha sebokophehli. Sebjalo sa khalthiba ye se kgona go tšweletša mpholo woo o bolayago dibokophehli. 


Ditšhupetšo mabapi le bokaakang (%) bja lehea la mohuta wa Bt leo le swanetšego go bjalwa le la ka mehla di swanetše go elwa hloko go šitiša dibokophehli go lwantšha mpholo wo o tšweletšwago ke khalthiba ya Bt. Dikhalthiba tša mohuta wa Bt ga di lwantšhe dibokophehli ka go swana mme taba ye e swanetše go elwa hloko ge dikhalthiba di kgethwa sehla se sengwe le se sengwe. 



Batšweletši ba swanetše go lemoga gore go na le lebaka la matšatši a 10, e lego lebaka leo le akaretšago go tšwelela ga diala, moo dibokwana tše nnyane di jago maledu a lefela. Ka ge maledu a akaretša meetse a mantši ao a fokodišago mpholo wo o bolayago diboko mo lebakeng le, tše dingwe di ka phologa. Tshenyo ya dithito ye e hlolwago ke diboko tše di phologago, e lemogwa ge go bunwa, eupša ka ge tshenyo ye e hlaga mola nako e šetše e ile, ga e huetše poelo gakaakaa. Diboko tše di phologilego di tlo tswala lešika la mathomo la dimmoto sehleng se se latelago. Ge molemi a kgetha gare ga taolo ya sekhemikhale le pšalo ya dikhalthiba tša mohuta wa Bt, o swanetše go ela theko ya godimo ya dikhalthiba tše hloko. 


Mekgwa ya setšo le taolo ya sepayolotši

Palo ya disenyi le tlhaselo ya tšona sehleng se se latelago e ka fokotšwa ka go hlagola mašemo marega, seo se epollago mašaledi a puno le go a tlogela bokagodimong bja mmu fao mekone e bolawago ke botšididi le manaba a yona a tlhago (bjalo ka dinonyana). Go lema le go epela mašaledi a dibjalo fase go tla šitiša dimmoto go tšwelela sehleng se se tlago. 


Go na le diphelakadingwe (dipharasaete) tšeo di jago diboko le mae, eupša ga di thuše go laola disenyi. Bjang bja “Napier” bo bjalwa go goketša disenyi gore di tlogele lehea, mme mokgwa wo o dirišwa ke baleminyane (small-scale farmers) bjalo ka mokgwa wa taolo. Le ge go le bjalo ga go na seo se ka šitišago balemikgwebo go amogela mokgwa wo ka ge bjang bja “Napier” ebile bo dira furukepelwa ye botse kudu. Mekgwa ya setšo le taolo ya sepayolotši e phalwa ke taolo ya sekhemikhale le tirišo ya theknolotši ya Bt. 


Kakaretšo
Ke nnete gore dibokophehli tše di hlaselago lehea di hlola tahlego ye kgolo. Dikgatotaolo gammogo le tlhokomelo ye botse ya dibjalo e bohlokwa kudu go fokotša tahlego yeo. 







