Knowing									Sepedi

Tseba sebjalo sa lehea 



Instructions: 

Folio strap: Kokeletšo ya mohola

Byline: Tshedimošo ye e tšwa go Mošupatsela wa Grain SA: Tšweletšo le papatšo ya lehea 



Dimela di hlophelwa magorong a mabedi a magolo – ditlakalaphara (dicotyledonous) le ditlakalatshesane (monocotyledonous). Matlakala a ditlakalatshesane a na le ditšhika tše di bapanego mola ditšhika tša matlakala a ditlakalaphara di bopilwe makalana. 



Tlhaolo ye e bohlokwa kudu ka ge taolo ya ngwang ka dikhemikhale e theilwe godimo ga phapano gare ga magoro a mabedi a magolo a. 

 

Dikarolo tša semela

Seala/sehlora

Letlakala

Maledu 

Seako

Thito/kutu 



Medu

Mošomo wa medu ke go setlela semela gore se eme thwii le go mona meetse le phepo mmung. 



Medu ya semela sa lehea e bopa makalana a mantši. Mabakeng a mabotse palomoka ya botelele bja medu ya lehea e ka fihlela 1 500 m. Ge medu e kgona go hlabologa ka botlalo, e melela sebaka se e ka bago 1,5 m go ya mathokong le sebaka se e ka bago 2 m go ya fase.  



Ka kakaretšo go na le mehuta ye mebedi ya medu – modutona (modu o tee wo motelele wo o tiilego wo o ka bago le metšwana e se mekae) le modukutu (medu ye mentši ye e melelago thokong tšohle mmung). Semela sa lehea se na le modukutu mme go feta fao ge se gola sa fihla kgatong ya go ntšha seala go tšwelela meduthekgi yeo e thušago go se emiša thwii. Meduthekgi ke ye mekoto ya mmala wo o itšego yeo o ka rego e tloditšwe motu, mme e tšwelela godimo ga mmu. 



Dithito/dikutu

Thito ya semela sa lehea e bopilwe bjalo ka silintere. Go na le senoko “node” (moo letlakala le lengwe le le lengwe le hlogilego) le noko “internode” (lefelong la go tloga go senoko go ya go se sengwe). Botelele bja thito bo sepelelana le khalthiba le mabaka ao a huetšago go gola ga semela. 



Semela sa lehea se ka ba le dinoko “internodes” tša gare ga 8 le 21. Dinoko tše di ka fapana ka botelele. Ka tlwaelo lefela le tšwelela senokong sa 8. 



Matlakala

Go hloga matlakala a mabedi senokong se sengwe le se sengwe. Nepo ya matlakala ke go mona seetša sa letšatši le go šoma bjalo ka fapriki yeo e tšweletšago dijo tša semela. Matlakala semeleng sa lehea a tšwelela ka go šielana thitong mme a beilwe direing tše pedi tše di fapanego. Letlakala ke le letelele, le lesesane mme le sesefala gape go ya ntlheng. Letlakala le tiišwa ke mokokotlo “leaf rib” wo o bonalago gabotse boteleleng bja lona. 



Letlakala la lehea le “buša moya” ka “dithaka” tše nyenyane tšeo di lego bokagodimong bja lona. Tšona di bitšwa mašobanatlakala “stomata”. Mašobanatlakala ao a lego botlaseng bja letlakala a feta ao a lego bokagodimong. Mašobanatlakala a kgona go dira gore disele di lahle monola ge go omile le gona go fiša, seo se kgontšhago letlakala go iphutha. Ka go dira bjalo letlakala le šitiša tahlego ya monola go tšwela pele. Mabakeng a komelo le phišo ye kgolo, semela sa lehea se kgona go phutha matlakala a sona karolong ya go fiša kudu ya letšatši mme sa babalela monola ka tsela ye. Ge go thoma go fola, matlakala a a phuruloga mme a šoma bjalo ka mehla. Ge mabaka a komelelo le phišo a kgotlelela lebaka le letelele matlakala ga a sa kgone go phuruloga mme a a hwa – tshenyego ye ke ya mmaruri mme e tla huetša poelo gampe. 



Matšoba

Semela sa lehea se na le matšoba a tona le a tshadi – se se dumelela boitulafatšo. Karolo ya tshadi e bopa lefela mola letšoba la tona e le sehlora sa ka godimo ga semela sa lehea. Thorwana ye nngwe le ye nngwe e kgokagane le tšhupu ye tshesanetshesane (maledu). Modula wa letšoba la tona “anther” o wela godimo ga mmamodula (bogodimo bja letšoba la tshadi) mme o sepela ka maledu go fihla popelong (thorwana ye nyenyane ye nanana). Nontšho e direga ge modula o fihla popelong.  



Ge go fiša kudu le gona go omile, go ka diragala gore maledu a omelele, seo se šitišago nontšho. Ge se se diragala, go tlo ba le dithoro di se kae fela lefeleng goba go ka hlokega le e tee. Maledu ao a lego lefeleng a dumelela nontšho lebaka le e ka bago matšatši a 10 -14. Go bohlokwa kudu gore boso e be bjo bokaone legatong le moo lehea le ka huetšwago gabonolo. 



Peu

Nepo ya go godiša semela sa lehea ke go tšweletša peu. Boleng le bokaakang bja peu bo bohlokwa kudu malebana le katlego ya temo. 



Dintlha tšeo di huetšago boleng le bokaakang bja peu ke malwetši, phepo ye e nyakwago ke semela, go hwetšagala ga monola, themperetšha magatong a go fapafapana  gammogo le kgetho ya khalthiba. 



Dikgato go goleng ga dibjalo

Lebaka leo le dirago gore dikgato tša go fapafapana go goleng ga sebjalo di be bohlokwa ke gore dikhemikhale tše dingwe di swanetše go dirišwa pele ga ge dibjalo di tšwelela mmung mola tše dingwe di swanetše go dirišwa mola dibjalo di šetše di tšweletše. 



Pele ga ge dibjalo di tšwelela (Pre-emergence)

Tlhalošo ye e ra lebaka le le latelago pšalo, go akaretša le melo ya peu, go fihla pele ga ge dibjalo di tšwelela mmung. 



Morago ga ge dibjalo di tšweletše (Post emergence)

Tlhalošo ye e ra lebaka le le latelago melo ya peu le go tšwelela mmung ga dibjalo. 





Dikgato go goleng ga dibjalo

Go na le dikgato tše re di hlaolago ka dinomoro (0 - 10) go goleng ga sebjalo sa lehea. 



Kgato ya 0: Go tloga ka pšalo go fihla ge dibjalo di tšwelela mmung

Peu ya lehea e bjalwa botebong bja gare ga 2,5 cm le 5 cm. Mabakeng a go fiša le a monola peu e tšea matšatši a e ka bago a 6 - 10 go mela le go tšweletša dibjalo mmung. Ge go fodile le gona go omile, dibjalo di ka tšea tekanyo ya dibeke tše pedi go tšwelela mmung. Themperetšha ye kaone ye e nyakegago gore peu e mele ke ya gare ga 20°C le 30°C. Monola wo o nyakegago mmung ke wo e ka bago 60% ya maatla a tšhemo “field capacity”. (Monola wo montši goba wo monyane go fetiša o ka diegiša go gola ga sebjalo). 



Palo ye e ka se fetišwego ya matlakala le mahlogedihlakore “lateral shoots” e sepelelana le leabela. Letlakala le lefsa le phuruloga letšatši le lengwe le le lengwe la boraro, ka bokgauswi. Ka nako ye bohlogelo “growth point” bo sa le ka fase ga mmu. Seala se hlolega ka nako ye. 



Kgato ya 1: Matlakala a mane a phurulogile ka botlalo 



Kgato ya 2: Matlakala a seswai a phurulogile ka botlalo 

Lebakeng le lefelotlakala “leaf area” le oketšega gahlano go ya go galesome mola boima bja thito bo oketšega gamasomehlano go ya go galekgolo. Seako se hlolega ka nako ye. Mahlogedi “tillers” a thoma go tšwelela dinokong tša ka fase ga mmu. Bohlogelo bo dutše sebaka sa gare ga 5 cm le 7,5 cm godimo ga mmu. 



Kgato ya 3: Matlakala a lesomepedi a phurulogile ka botlalo

Seala se thoma go gola ka bjako. Mahlogedihlakore ao a rwalago mafela a thoma go tšwelela ka potlako senokong sa boselela go ya go sa seswai godimo ga mmu. Palo ya mahloma a peu ao a ka bago gona lefeleng e šetše e kgonthišitšwe. 



Kgato ya 4: Matlakala a lesometshela a phurulogile ka botlalo

Thito e lelefala ka potlako mme seala se nyakilo bopega ka botlalo. Maledu a thoma go tšwelela mme a lelefala go tloga motheong wa lefela la ka godimo. 



Kgato ya 5: Go tšwelela ga maledu le go hlohlorega ga modula

Matlakala ohle a phurulogile ka botlalo mme seala se šetše se bonala matšatši a mabedi goba a mararo. Lehlogedihlakore leo le rwalago lefela le legolo gammogo le matlakalaširetši “bracts” a nyakilo gola ka botlalo. Ka nako ye sebjalo se nyaka phepo le monola ka maatla. 



Kgato ya 6: Lefela le godile, dithoro e sa le tše nanana (green mealie stage)

Lefela, lehlogedihlakore le matlakalaširetši a godile ka botlalo. 



Kgato ya 7: Boleng bja dithoro ke bja tege e boleta (soft dough stage)

Dithoro di golela pele. 



Kgato ya 8: Boleng bja dithoro ke bja tege e thata (hard dough stage)

Peu (dithoro) e thoma go thatafala. 



Kgato ya 9: Popo e fihlile putšong (physiological maturity)

Ge dithoro di thoma go oma go hlolega llaga ya disele tše ntsho motheong wa tšona. Popo ya dithoro e feletše mme seo se šetšego ke go emela go fokotšega ga monola wo sa lego go tšona ke moka lehea le ka bunwa. 



Kgato ya 10: Go oma ga dithoro (biological maturity)

Monola wo o lego dithorong o swanetše go fokotšwa pele ga ge di fihla putšong ya sepayolotši (biological maturity) . Tekanyo ye dithoro di omago ka yona ke 5% ka beke go fihla go 20%, mme morago ga fao tshepelo ya go oma e thoma go nanya. 









