Successful (Maize)								Sesotho sa Leboa

Go nolofatša bolemi/borui bjo bo atlegilego 

– dinepo le ditebantšho tše di swanelago kgwebotemo ya gago

Instructions: 

Folio strap: Taolo

Byline: Tshedimošo ye e tšwa mo go Mošupatsela wa Taolo ya Polasa ka nepo ya go tšweletša Poelo ka Marius Greyling 



Ye nngwe ya dikgato tša mathomo tša go kgonthiša taolo ye e kgontšhago ya kgwebotemo ke go phetha ditebantšho. Motho a ka se sepele tsela ye a sa tsebego gore e iša kae, ke gore o swanetše go ba le kgopolo mabapi le tebantšho ya leeto leo. Batšweletši ba solwa gantši ka ge ba tšwafa go bea dinepo goba ditebantšho tša bona goba mabapi le kgwebo ya bona.

Mabaka a mangwe ao a tšweletšwago go lokafatša boitshwaro goba moya wo wa batšweletši ke a: 

Go boima go beela kgwebotemo ditebantšho ka ge maemo a belaetša le gona ga a laolege. 

Go beela kgwebotemo ditebantšho tše di nepagetšego go tšea nako ye telele go fetiša. 



Le ge mabaka a mabedi a a sekamela nneteng, bohlokwa bja go bea dinepo – le ge go le boima le gona go tšea nako ye telele – bo swanetše go gatelelwa. Dinepo di thekga ditiro ka go di lebantšha fao di swanetšego go ya gona mme ntle le tšona go kgonthiša katlego goba pholotšo ga go kgonege. Ge go se na nepo kelo ya bokgoni ga e na mohola ka ge go nepa selebanywa seo se sego gona ga go kgonege. Nnete ya gore go boima le gona go tšea nako go beela kgwebotemo dinepo, ga e fokotše bohlokwa bja taba ye, eupša e gatelela ntlha ya gore e swanetše go elwa hloko kudu. 

Go beela kgwebotemo dinepo go hlola mathata ka nako ye nngwe. Lebaka ke gore bolemi/borui ke boiphedišo bja mongkgwebo/motšweletši le gona ke mokgwa wa go phela. Lapa la gagwe ke karolo ye e sa kgaoganywego le gona ye e bopago selo se tee le kgwebo ya gagwe bjalo ka boiphedišo. Le ge go amogelwa ka kakaretšo gore nepokgolo ya kgwebo ya kapitale (capitalistic business) ke go phetha poelo ye kgolo ye e kgonegago lebakengtelele, poelo mohlamongwe ga se nepokgolo ya kgwebotemo ka baka la go kopanywa ga mokgwa wa go phela le profešene (boithutedi). Ka fao dinepokakaretšo tša bengkgwebo/batšweletši re ka di hlaloša ka bophara ka go re ke go nyaka poelo ye kgolo ye e kgonegago, eupša se se se ke sa šulafatša bophelo bja ba lapa la gagwe. 


Nepo goba dinepo tše di boletšwego ka godimo ga di kwagale gabotse ka ge di se na palo (not quantifiable) le gona di ka hlathollwa ka mekgwa ye e fapanago. Tlhalošo yona e bonala e le nnete tirišong fao go lemogwago gore ga go na batho ba babedi bao ba akanyetšago mohola wa dilo ka go swana (same system of values) le gona dikgopolo tša bona mabapi le lapa le bophelo bjo bo thakgetšego di a fapana. Ka fao maatla le lebaka la maitekelo a go phetha poelo le tla fapana go tloga go motšweletši go ya go yo mongwe go ya ka mabaka a gagwe le go ya ka moo a dumelago go bea ditaba tše dingwe tše bohlokwa pele ga kganyogo ya go phetha poelo. Le ge go le bjalo, seo se lego bohlokwahlokwa go motšweletši yo mongwe le yo mongwe ke gore o swanetše go kgona go kgonthiša mohola wa ditaba tšeo tše dingwe ge o bapišwa le mohola wa poelo, gobane ke ka tsela yeo fela a ka kgonago go hlaola ditaba tše di lego bohlokwa go feta tše dingwe go yena. 

Setšhaba se letetše gore intasteri ya temo e tšweletše dijo le dimateriale tša motheo – go ya ka bokgoni bja naga – ka theko ye e kwalago le gona ka go se kgaotše, seo se rago gore methopo ya tlhago e swanetše go dirišwa ka botlalo lebakengtelele. Le ge go le bjalo, dinepokakaretšo ga di lekane. Tiro ye nngwe le ye nngwe le makalana a yona a swanetše go beelwa dinepo tše di itšego tše di lebanego, eupša tšona di swanetše go dula di sepelelana le nepokgolo ya kakaretšo. Mohlala: motšweletši yo a phethago go tšweletša lehea o swanetše go beela lekala le la bolemi nepo ye e itšego, bjalo ka go ikemišetša go tšweletša dihektare tše 500 tša lehea le lesehla ka ngwaga. Eupša go dira bjalo ga go lekane. Go feta fao o tla swanela go bea dinepo tša popego (physical) le tša ditshenyegelo tšeo di tla mo thušago gape go akanyetša tirišo ya peu le monontšha. 

Motšweletši yo mongwe le yo mongwe o swanetše go ipeela dinepo tša gagwe ka nama. Re sa gatelela gape bohlokwa bja go bea dinepo le go ba le nnete ga motšweletši mabapi le seo a nyakago go se phetha ka kgwebotemo ya gagwe. Ge go ka ba le thulano efe kapa efe gare ga dinepo tša gagwe, motšweletši ka boyena o swanetše go kgetha seo se lego bohlokwa go yena go ya ka seriti sa gagwe le dikganyogo tša gagwe. Kakanyetšong ya tiro goba tebanyo efe kapa efe ye nngwe o swanetše go kgonthiša gore nepo goba tiro ye e boelana le tšeo di lego bohlokwa go yena le gona e sepelelana le dinepokakaretšo. 

Tšohle tše re di boletšego ka dinepo go fihla gonabjale, di ka akaretšwa kgopolong e tee. Dinepo tša kgwebotemo ke go phetha poelo ye kgolo ye e kgonegago, seo se nyakago gore methopotlhago (mmu, meetse, phulo, bjalobjalo) e hlokomelwe ka moo e ka dirišwago go tšweletša puno ye botse lebakengtelele. 


Go ba molaodi yo a kgonago, motho o swanetše:

Go ba le nnete mabapi le dinepo tša gagwe tša lebakakopana le tša lebakatelele;

Go akanyetša le go lekanyetša (budget) ka moo a tlogo diriša methopo ya gagwe go phetha dinepo tše;

Go ba le boikarabelo le maatla ao a nyakegago go phethagatša dinepo tše; le

Go thomiša mekgwa ye e kgotsofatšago ya go laola kgokagano mabapi le tšwelopele gore dikgato tše di hlokegago tša go phošolla di tšeiwe ka nako ye e nepagetšego. 



Dinepo e swanetše go ba:

S – specific – tše di itšego 

M – measurable – tše di ka lekanywago 

A – achievable – tše di phethegago 

R – realistic – tše di kgonegago 

T – time related – tše di amanago le nako. 



Go bea dinepo

Go bea dinepo go amana le potšišo ye “eng?” tirong ya temo, e lego go hwetša dikarabo tša potšišo ye “Na re nyaka go kgona eng?”



Dinepo le ditebantšho tše dingwe di akaretša ditlhohlo tša go fapafapana, tše bohlokwa go tšona e lego:

Go phetha ditebopuno (yield targets) godimo ga hektare – se se ra gore tšweletšo godimo ga hektare e swanetše go lekana le ditebo tšeo di beilwego tekanyetšong ya ngwaga. Ditekanyetšo tša ngwaga di fapana go tšwa go kgwebo go ya go ye nngwe. 

Go kgonthiša gore ditšweletšwa tše di feletšego (end products) di sepelelana le ditšhupetšo tša mmaraka – mohlala: molaodi wa tšweletšo o swanetše go bea dinepo mabapi le tšweletšo tšeo di sepelelanago le dinyakwa tša mebaraka. Dinepo tše e ka ba tše di amanago le bogolo, mmala goba boleng. 

Go kgonthiša gore tshepetšo e tla swarelela – se se ra go kgonthiša gore ditshepetšo tša tšweletšo ga di huetše tikologo ka moo go sa nyakegego, bjalo ka tirišo ye e sa swanelego ya dikhemikhale tša go fediša disenyi, menontšha, bjalobjalo, nepo e le go kgonthiša tšweletšo ye e swarelelago ya bokaakang bjo bogolo bja ditšweletšwa lebakeng la go ba gona ga lefelo la tšweletšo goba kgwebo. 

Go šoma go ya ka melawana ya mokgatlo wa Good Agricultural Practices (GAP) – GAP e hlohleletša tirišo ya dikhemikhale ka tlhokomelo go kgonthiša tšhireletšo ya badiredi, tirišo ya dibolayasenyi, dibolayafankase le menontšha ka lenaneo, ka tlhokomelo le gona ka peakanyo, le tirišo ye bohlale ya meetse go šitiša tshenyo, tšhilafatšo le kgogolegommu.



Go ka ba le dinepo tša bobedi (secondary) mabapi le mešomo ye e itšego polaseng, eupša ge dinepo tše di tšweleditšwego ka godimo di ka phethagatšwa mešomo yohle e ka atlega ka kakaretšo.





