Voice (Maize)									Sesotha sa Leboa

Lentšu la kopano ya batšweletši 



Instructions: 

Folio strap: Lenaneotlhabollo la Balemi

Byline: Jane McPherson, molaodi wa Lenaneotlhabollo la Balemi la Grain SA 



Ka nako ya NAMPO 2009 maloko a mangwe a Mokgatlo wa Ditone tše 250 gammogo le batšweletši ba lenaneo la balemi bao ba tšwetšego pele ba ile ba lalelwa go ba gona kopanong. Re gopola gore nako e fihlile ya gore batšweletši ba baso ba mabele bao ba hlabologago ba be le lentšu le gore ba nepiše dintlha tšeo ba bonago di le bohlokwa. 

Ka la 8 Setemere 2009 go ile gwa kopanwa le batšweletši bao ba kgethilwego kgweding ya Mei mme gwa boledišanwa ka dintlha tše di latelago: 

Mohola (profitability) wa tšweletšo ya mabele;

Kabaganyo ka bofsa ya naga (land redistribution);

Dikadimo tša tšweletšo; le

Tema ye e kgathwago ke mmušo tlhabollong ya batšweletši;

Kalaka le difosfate;

Tsošološo ya tirišometšhene temong; le

Kokeletšo ya inšorense ya dinyakwapšalo (top-up for input insurance).



Mohola wa tšweletšomabele

Go na le potšišo ya motheo yeo batho ba Afrika-Borwa ba swanetšego go ipotšiša yona: na re nyaka go tšweletša dijo tšeo di re lekanego goba re nyaka go ithekga ka dinaga tša ntle ka go reka dijo go tšona? Mohola (profitability) wa tšweletšomabele o belaetša kudu gonabjale mme batšweletši ba hlaka go tšweletša mabele ka kgotlelelo (sustainably). Batšweletši ba hlagišitše ditlha tše di latelago tšeo e ka bago mabaka a mohola (profitability) wo o fokolago: 



Tlhohlo 
 
Tharollo ye e kgonegago 
 

 
Mabele a batšweletši ba mono Afrika-Borwa, bao ka kakaretšo ba lemago tikologong ye e omilego, a swanetše go phadišana le mabele ao a tšwago dinageng tša ntle. Mabele a a tšweletšwa mabakeng a makaone a klimate mme a mangwe a fokoletšwa theko ka thušo ya mebušo ya dinaga tša ntle. 
 
Afrika-Borwa e se ke ya dumelela dinaga tše dingwe tše di tšwetšego pele go “kgothola” mabele a tšona mo. 


 

 
Thwalo ditseleng e a tura mme ditimela ga di šome ka tshwanelo.
 
Thwalo diporong e swanetše go tsošološwa.
 

 
Ga go na ditefo mabapi le ditšwantle tšeo di ka šireletšago batšweletši ba gae. 
 
Ditefo mabapi le ditšwantle di bohlokwa go šireletša batšweletši ba rena. 
 

 
Dihleng tše botse go tšweletšwa lehea le le fetago tekanyo mme ga go na dibjalo tše dingwe tšeo di ka bjalwago go hlolela batšweletši poelo – mabelethoro, sonoplomo le dinawasoya di tšweletšwa go fetiša mme thekišo ya gonabjale ya korong e šitiša balemi go e tšweletša mašemong ao a sa nošetšwego. 
 
Lenaneo la “phetogomafulo” le swanetše go thongwa gore nagatemego ye e fokolago e se hlwe e dirišetšwa go tšweletša mabele, eupša e fetolwe mafulo ka nepo ya go tšweletša nama le tlhale. 


 

 

 
Mebaraka ya mabele e swanetše go katološwa. 
 

 
Mekgwa ye mebotse ya go lema le kaonafatšo ya theknolotši e godišitše dipuno mme sephetho ke tšweletšo ye e fetišago tekanyo. 
 
Batšweletši ba swanetše go diriša mekgwa ya go tšweletša ya “go fokotša go lema” goba “go se leme selo” (reduced or no-till production practices) ka nepo ya go fokotša ditshenyegelo.
 

 
Go na le phapano ye kgolo kudu gare ga thekišo ya ditšweletšwa yeo motšweletši a e amogelago le theko ya dijo yeo bareki ba e lefago – ge motho wa gare (middle-man) a ka fokotša poelo ya gagwe motšweletši le moreki ka babedi ba ka holega. 
 
Tsebišo e swanetše go hwetšagala gore mongwe le mongwe yo a amegilego tshepetšong ya dijo a lemoge ditshenyegelo. 
 

 
Theko ya godimo ya dinyakwapšalo (inputs).
 
Dikwano tša sephiri mabapi le go bea theko/thekišo (price collusion) di swanetše go fatišišwa ka go tsenelela. 
 

 
Ditshenyegelo tša godimo mabapi le tšhelete ye e adingwago. 
 
Land Bank e swanetše go fa dikadimotšweletšo ka tswalo ya fase. 
 

 
Dithekišo tša mabele di fase kudu. 
 
Mabele ao a tšweletšwago ke batšweletši ba ba hlabologago a ka rekišwa ka thekišo ya godimo (premium). Go realo e ka ba “go putsa” bao ba šomago ka maatla le go ba kgontšha go tšwela pele. 
 

 


Kabaganyo ka bofsa ya naga

Bogolo bja naga yeo e abagantšwego ka bofsa ga bo sa tšweletša mabele – merero e foloditše. 



Ditlhohlo 
 
Tharollo ye e kgonegago
 

 
Dilekanyo tša kgetho.
 
Dilekanyo tša kgetho di swanetše go akaretša thutotemo le boitemogelo bja pele. 
 

 
Bohlatse bja bokgoni le boineelo bja bahodi (beneficiaries) ba ba ka bago gona.
 
Tšwetša pele tema ye e kgathwago ke mekgatlo ya diphahlo mabapi le go kgetha bahodi le go thuša batšweletši. 
 

 
Thuša baamogedi. 
 

 

 
Bahlankedi ba bangwe (bureaucrats) Kgorong ya Ditaba tša Naga ga ba kwešiše temo. 
 

 

 
Boradipolitiki ga ba tsebe temo. 
 

 

 
Go tšewa sebaka go phetha ditaba – dibaka tše mmalwa tša kgwebo (deals) di a lahlega. 
 
Ditshepetšo di swanetše go nolofatšwa le gona di swanetše go laolwa ke batho ba tsebo ye e lebanego. 
 

 
Go tšewa sebaka go lefela naga. 
 
Ditshepetšo di swanetše go nolofatšwa le gona di swanetše go laolwa ke batho ba tsebo ye e lebanego.
 

 
Maikemišetšo ao a dulago a fetoga. 
 
Dithuto tšeo di kgontšhago di swanetše go latelwa. 
 

 
Naga ka boyona ga e lekane. 
 
Dinyakwa tše dingwe tša go swana le thušo ya tšhelete (credit) mabapi le diruiwa, metšhene le tšweletšo e swanetše go hwetšagala go tloga mathomong. 
 

 


Dikadimotšweletšo 

Batšweletši ba gopola gore mekgatlo ye e adimago batho tšhelete ga e na kgaugelo ka ge nepokgolo ya yona e le poelo: 



Ditlhohlo 
 
Tharollo ye e kgonegago
 

 
Batšweletši ba kganyoga kudu go fiwa kadimo ka moo ba hlokago le maatla a go ngangišana le mekgatlo mabapi le tswalo goba le barekiši mabapi le theko ya dinyakwapšalo. 
 
Land Bank e swanetše go thuša batšweletši thwii ka tšhelete gore ba kgone go ngangišana le barekiši go hwetša diphokoletšo tše kgolo tše di kgonegago.
 

 
Batšweletši ga ba thekgwe le gona ga ba eletšwe gabotse mabapi le papatšo ya mabele a bona. 
 
Batšweletši ba hloka keletšo ye e tshepegago mabapi le mebaraka ya mabele. 
 

 
Mekgatlo ya tšhelete e adima (on-lend) batšweletši tšhelete yeo e e hwetšago go Land Bank le IDC eupša yona ga e holwe ke tswalo ya fase. 
 
Go swanetše go ba le ponagatšo (transparency) ye kaone mabapi le tswalo.
 

 
Dikadimo gantši di dumelelwa morago ga nako.
 
Dikadimo di swanetše go dumelelwa ka nako gore batšweletši ba kgone go ipeakanya ka tshwanelo. 
 

 
Diphokoletšo go tšwa go dikhamphani tše di rekišago dinyakwapšalo ga di fetišetšwe go batšweletši ka mehla. 
 
Batšweletši ba ba hlabologago ba swanetše go holwa ke diphokoletšo. 
 

 


Tema ye e kgathwago ke mmušo 

Go swanetše go bewa ditefo mabapi le ditšwantle go šireletša batšweletši ba gae. 

Karolo ya 35% ya ditshenyegelotšweletšo yeo gonabjale e sa akaretšwego ke inšorense ya dinyakwapšalo (input insurance), e swanetše go lefelwa ke mmušo. 

Mmušo o swanetše go thuša (subsidise) batšweletši bao ba fetolago nagatemego ye e fokolago mafulo. 

Mmušo o swanetše go lefela tirišo ya kalaka go beakanya pH ya mmu. 

Mmušo o swanetše go lefela koketšo ya difosfate fao di hlaelago go beakanya maemo a tšona. 

Mananeo a dikgoro tše di fapafapanago a go thuša batšweletši a swanetše go lomaganywa. 

Peo (secondment) ya balemiši mekgatlong ya go rekiša diphahlo (commodity organisations) e swanetše go akanywa go kaonafatša tlišo (delivery) ya diphahlo. 

“Maatlafatšo le tsošološo” (recapitalisation and revitalisation) ya ditlhamo tša temo e swanetše go elwa hloko. 

Dikgoro tše di hlokomelago pabalelo ya naga le mmu Kgorong ya Temo di swanetše go maatlafatšwa le go kgontšhwa (strengthened and capacitated). 

