Sclerotinia (OPOT)								Sesotho sa Leboa

Bolwetši bja sonoplomo bja Sclerotinia 

Instructions: 

Folio strap: 

Byline: Tshedimošo ye e tšwa Yunibesithing ya North Dakota State le Kgorong ya Temo ya Amerika

Photo Captions: 

Seswantšho sa 1: Metheo ya dibjalo tše di ponnego tšeo di bontšhago dikgato tša go fapafapana tša kankere ye e tšwelelago le polo. Hlokomela bolwetši bja sclerotia ye ntsho le bja mycelium ye tšhweu. Thito ye e itekanetšego e bonala ka go la nngele. 

Seswantšho sa 2: Mouta wo mošweu (white mycelium) motheong wa sebjalo se se ponago.

Seswantšho sa 3: Bolwetši bja Sclerotia ka mokong (pelong) wa thito motheong wa sebjalo se se ponnego.

Seswantšho sa 4: Go bola ga bogare bja thito (lenono) (middle stalk rot).

Seswantšho sa 5: Go bola ga dihlogo (head rot) – dibontšhi tše di tšwelela pele ga ge dihlogo di bulega (shredding of head).

Seswantšho sa 6: Leboo la bolwetši – go bola ga dihlogo le go bola ga bogare bja thito (lenono) 

Fankase e fetoga sclerotia ye e dulago mmung le mašaleding a dibjalo marega 

Dibjalo tše di ponnego tšeo dithito tša tšona di bolago le gona di nago le dikankere metheong ya tšona 

Go bjala ka seruthwana 

Sclerotia mmung

Ge go na le monola wo montši sclerotia ye e lego kgauswi le bokagodimo bja mmu e a mela mme e fetoga “apothecia”

“Di-Ascospores” tše di ntšhwago ke apothecium mme tša rwalwa ke phefo

Apothecium

Ascospores

Phetetšo 

“Di-Ascospores” tše di tlišwago ke phefo go tšwa mašemong a kgauswi 

Go bola ga dihlogo 

Go bola ga bogare bja thito (lenono) 

Medu e kgoma scletoria, scletoria e a mela mme e fetetša medu; fankase e sepela le medu go tloga sebjalong go ya go se sengwe 

Dibjalo tše di wetšego fase (Lodged plants)

Bolwetši = tahlegopoelo le koketšo ya kitlanommu ye e bitšwago soil inoculum density

Sclerotia e boeletše mmung ka nako ya puno le mešomo ya go lema



Taodišwaneng ye re lebelediša mohuta wo mongwe wa malwetši a bohlokwahlokwa ao a huetšago sonoplomo – malwetši a Sclerotinia.



Go hlaolwa malwetši a mararo a Sclerotinia sonoplomong, e lego pono (wilt), go bola ga bogare bja thito (lenono) le go bola ga dihlogo. Pono ya Sclerotinia e hlolwa ke difankase tše di dulago mmung tše di bitšwago sclerotia tšeo di fetetšago medu ya sonoplomo. Go bola ga dihlogo le go bola ga bogare bja thito go hlolwa ke dikapeu (diporo) tše di fokwago ke phefo. Malwetši a a tšwelela godimo ga mmu mme a hlolega ka go swana. Malwetši a mararo a ohle a hlolwa ke twatši (pathogen) e tee, e lego Sclerotinia sclerotiorum, fankase ye e senyago kudu yeo gantši e bitšwago fankase ya “mouta wo mošweu”. Ke yona fankase yeo e hlolago mouta wo mošweu dibjalong tša dinawasoya, dinawa tše di omilego, canola le dibjalo tše dingwe tše di huetšwago ke mouta wo. 



Pono ya Sclerotinia e tšwelela ka mehla ge sonoplomo e bjalwa tšhemong yeo e tšhilafaditšwego ke Sclerotinia mme bolwetši bjo bo ka hlola tahlegopoelo ye kgolo. Mašemo a a feletšego a šetše a kile a senywa ke bolwetši bjo. Tahlegopoelo e sepelelana le palo ya dibjalo tšeo di fetetšwego le nako yeo di fetetšwego ka yona; tahlego e oketšega go ya ka palo ya dibjalo tše di hueditšwego le ka go huetšwa ka pela ga dibjalo. Ka kakaretšo dibjalo tše di hueditšwego di tšweletša tekanyo ya 50% ya poelo yeo e tšweletšwago ke dibjalo tše di itekanetšego. Go feta fao oli ya dipeu tša dibjalo tše di hueditšwego e a fokotšega. Le ge go le bjalo, se bohlokwa gape ke gore phetetšo e godiša bokaakang bja Sclerotinia mmung. Se se ka dira gore sonoplomo e se bjalwe mašemong ao a fetetšwego lebaka la mengwaga ye mentši. Sclerotinia ka fao ga e fokotše poelo fela, eupša e ka huetša tšweletšo ya sonoplomo le mohola wa yona ka moso. 



Go bola ga dihlogo le go bola ga bogare bja dithito go tšwelela ka sewelo le gona go ya ka mabaka a go koloba. Malwetši a ga a bonale gantši dihleng tša go oma. Go bola ga dihlogo go fokotša palo le boima bja dipeu le ge e ka ba bokaakang bja oli ye e lego go tšona. Go ba gona ga sclerotia peung go ka fokotša tlhopho (grade) le mohola wa papatšo ya dibjalo. Dihlogo tše di fetetšwego gantši di a hlahlamologa mme peu e wela fase. Go feta fao, ge sonoplomo e folwa ka motšhene (setropere) dihlogo tše di fetetšwego di a pšhatlega mme peu e wela fase pele ga ge e tsena motšheneng. Go bola ga dihlogo e ba bothata bjo bogolo mašemong a go tšweletša peu ka ge dipeu tše di tšwago dihlogong tše di fetetšwego di ka hlaela maatla a go mela mme sclerotia ye e tšweleditšwego dihlogong tše di fetetšwego e tšhilafatša diloto tša peu, seo se huetšago mešomo ya go hlwekiša le go hlatsa (certify) peu. Sclerotinia ye e lego peung ya sonoplomo ga e tšweletše mpholo, eupša peu yeo e hueditšwego kudu ka sclerotia ga e swanele go lewa ke batho goba diruiwa. Sephetho se sengwe se bohlokwa sa malwetši a mabedi a ke gore ke ona mekgwa ye mebedi ye megolo yeo ka yona fankase e tsenago mašemong a sonoplomo ao a hlwekilego (a hlokago fankase). Se se diragala ge sclerotia ye e tšwago dithitong (manonong) le dihlogong tše di fetetšwego e tsena mmung. Sclerotia ye e ka hlola pono (wilt) mengwageng ye e latelago. 

Dibontšhi tša Sclerotinia 

Pono ya Sclerotinia 

Dibontšhi tše di tšwelelago ka tlwaelo ke go pona ka potlako ga matlakala, go bola ga medu le go thoma ga kankere motheong wa sebjalo. Ka kakaretšo, go pona ga matlakala go bonala la mathomo tšhemong pele ga go tšwelela ga matšoba, eupša dibjalo tše di fetetšwego di ka bonwa ge dimelana e sa le tše nnyane. Mathomong dibjalo tše di ponnego di šwalalane tšhemong, eupša morago ga lebakanyana di hwetšwa di lokologane direing ka mehlwaela (series). Bolwetši bjo ka tlwaelo bo tšwelela ka dikolokolo (in patches) tšhemong. Ka ge dibjalo di ka pona lebakeng la dibeke di se kae go tloga mola di fetetšwe, dibontšhi di tšwelela ka potlako tšhemong. 



Lebadi le meetse le tšwelela motheong wa sebjalo. Lebadi le le fetoga kankere ya mmala wo e lego motswako wa botala le bopududu go ya go wo motsothwa, yeo gantši e bopago lepanta leo le dikologago thitho (lenono). Ge go bola go eya pele, thito e a šweufala mme e fetoga mankgeretla. Karolo ye e bodilego e ka ba botelele bja 30 cm goba go feta. Pelo goba moko o bodile motheong wa thito mme go na le mašaledi (resting bodies) a mathata a maso ao a bitšwago sclerotia (a kgaolagare ye e ka bago 3 mm go ya go 6 mm). Sclerotia e hlolwa ke twatši (pathogen) mme ke bohlatse bjo bo tiilego bja bolwetši. Dibjalo tše di fetetšwego di wela fase gabonolo. Gantši, ge go kolobile, mouta wo mošweu (white mycelium / mould) o tšwelela motheong wa thito. 



Go bola ga meduhlakore (lateral roots) le modutona go ba molaleng ka ge gantši sebjalo se ka tomolwa gabonolo. Llaga ya ka ntle ya medu (cortex) ye e bodilego e khumoga gabonolo gwa šala ditlhaleboyana tša disele (fibrous vascular tissues). Gantši medu e a bola ge go kolobile (wet rot consistency). Sclerotia e ka hwetšwa medunghlakore ye megolo le modungtona. 



Mafelelong dibjalo tše di fetetšwego di a hwa. Sebjalo se ka enywa peu goba aowa, go ya ka nako yeo se fetetšwego ka yona. Ka kakaretšo dihlogo tša dibjalo tše di ponnego ke tše nnyane ge di bapišwa le tša dibjalo tše di itekanetšego. Pono e ka fokotša poelo ya peu kudu, gagolo ka baka la boima bja peu bjo bo fokotšegago. Gantši dibjalo tše di ponnego tšeo medu ya tšona e bodilego kudu di ušwa ke phefo ye maatla. 



Go bola ga bogare bja thito (lenono) ka baka la Sclerotinia 

Ka tlwaelo go bola ga bogare bja thito go bonala ka nako ya go tšwelela ga matšoba goba morago ga fao, karolong ya bogare bja thito goba godingwana ga fao. Bolwetši bjo bo thoma bjalo ka lebadi le meetse la mmala wa botsothwa go ya go bopududu, gantši senokong sa letlakala goba kgauswi le sona. Kankere ye e tšwelelago e dikologa thito mme tlhale ye e bodilego gantši e bopa sesohlo se meetse (wet, pulpy consistency). Ka tlwaelo thito e obega fao go bodilego mme ditlhale tše di lego ka godimo ga kankere di a hwa. Gantši go tšwelela mouta wo mošweu (white mycelium) wo o kitlanego gammogo le bokaakang bja sclerotia ka gare le ka ntle ga thito, kudu ge go kolobile. Mafelelong ditlhale tše di hueditšwego di a šweufala mme di ba le sebopego sa mankgeretla. Polo ya bogare bja thito e ka theogela motheong wa thito goba e ka rotogela hlogong ya sebjalo. Ka nako ye nngwe letlakala le ka fetetšwa Sclerotinia, fankase ya bodiša petiole (letlakala), mafelelong ya fihla thitong moo e hlolago go bola ga bogare bja thito. 

Go bola ga hlogo ya sebjalo ka baka la Sclerotinia 

Ka tlwaelo dibontšhi tša mathomo tša go bola ga hlogo ke tšwelelo ya mouta wo mošweu wa fankase (white fungus mycelium) wo o melago dikarolong tše di ntšhago matšoba, goba go tšwelela ga mabadi (“spots”) a semeetse maragwaneng a letšoba (receptacle) (karolong ya sekabojeo (fleshy) ya hlogo). Fankase ye e gola ka maatla ka gare ga maragwana a letšoba, e a a bodiša mme e tšweletša mouta wo mošweu (white mycelium) le “di-sclerotia” tše ntši tše kgolo tše ntsho. Maragwana a letšoba ka tlwaelo a a šweufala mme a ka hlaolwa gabonolo go hlogo ye e itekanetšego. Maragwana ohle a letšoba a ka bola mme llaga ya peu e ka timela gwa šala fela mankgeretla a a šweufaditšwego (bleached, shredded skeleton) ao a bopilwego ka ditselasele tša semela (vascular bundles) tšeo di tswakanego le “di-sclerotia” tše kgolo. Mašaledi a a šweufaditšwego a dihlogo a bonala gabonolo tšhemong, gantši go tloga kgole. Ge sonoplomo e folwa, dihlogo tše di hueditšwego gantši di no pšhatlega mme peu ye e ka bego e sa šetše go tšona e a lahlega. Ge go kolobile fankase e a gola mme e bopa sclerotia ye kgolo ya sekalelokwa (net-like) godimo ga dipeu, yeo e ka pipetšago bokapele bja hlogo. Ka tlwaelo dipeu ga di bole eupša tše ntši ga di bopege ka tshwanelo (not filled). “Di-slcerotia” tše kgolo tše di lego dihlogong di bunwa le peu. Sclerotia ye e hlakanego le peu ke bohlatse bja gore dibjalo di be di na le bolwetši bja go bola ga dihlogo. Bolwetši bjo ke bothata bjo bogolo mašemong ao go tšweletšwago peu. Godimo ga go fokotšega ga peu ye e tšweletšwago, karolo ya ka ntle ya dipeu tše ntši e ka tsenwa ke fankase ya Sclerotinia, sephetho ya ba go se hloge gabotse ga peu. 



Twatši (The Pathogen) 

Bolwetši bja Sclerotinia sclerotiorum bo kgona go huetša dibjalo tše ntši kudu; bo hlasela mehuta ye e ka bago 370 ya dibjalo. Bo kile bja hwetšwa dibjalong tša sonoplomo, dinawa tše di omilego, dinawasoya le canola; le ge go le bjalo, go na le dibjalo tše mmalwa tšeo di ka swarwago ke bolwetši bjo, go swana le pokobiti, borage, flakese, ditlhodi, dierekisi, matapola, mosetata, crambe, Jerusalem artichoke (mothetlwa, mothapo), le safflower. Dibjalo tše tšohle ga di huetšwe gabonolo ke Sclerotinia go swana le sonoplomo, ebile tše dingwe ga se gantši di senywa ke bolwetši bjo. 

Leboo la Bolwetši – Pono ya Sclerotinia 

Marega bolwetši bja Sclerotinia bo dula mmung goba mašaleding a dibjalo ka sebopego sa sclerotia. Ka selemo ge medu ye e melago ya sonoplomo e kopana le sclerotia, sclerotia e a hloga mme e fetetša medu. Fankase e sepela ka modu wo o fetetšwego, ya tsena modungtona ya ba ya fihla thitong, ke moka sebjalo se a hwa. E tsena gape le medunghlakore ye mengwe mme mafelelong e bodiša tlhamego yohle ya medu. Ka ge medu ya dibjalo tše di bapanego ka direing e kopana, fankase ye e ka tloga tlhamegong ye nngwe ya medu ya fetela go ye nngwe ka reing, sephetho sa ba molokoloko wa dibjalo tše di ponnego. Dibjalo di ka pona lebakeng la dibeke tše pedi go ya go tše nne morago ga ge di fetetšwe. Lebaka la go tloga ge dibontšhi tša mathomo di tšwelela go fihla ge dibjalo di ponne ka botlalo, e ka ba matšatši a mane go ya go a a šupago fela. Lebelo leo pono ya dibjalo e tšwelelago ka lona ke lebaka leo le dirago gore tšhemo ya sonoplomo ye e bonalago e ke e itekanetše gabotse, e senywe ke bolwetši bjo lebakeng la dibeke di se kae fela. 

Sonoplomo ke sebjalo se noši seo bolwetši bja Sclerotina bo se fetetšago ka tsela ya medu ka go se fapoge. Dibjalo tše dingwe tšeo di ka swarwago ke bolwetši bjo, di fetetšwa kudu ka mokgwa wa seo se bitšwago ascospores, seo se hlaselago dikarolo tša sebjalo tšeo di lego godimo ga mmu. Ntlha ye ke phapano ye bohlokwa gare ga sonoplomo le dibjalo tše dingwe. 

Ge fankase e dula e gola ka gare ga ditlhale le godimo ga tšona, sclerotia e a bopega; bontši bo tšweletšwa pelong goba mokong wo o bodilego wa thito le godimo ga medu mola sebjalo se ntše se ehwa. Palo ya sclerotia ye e tšweletšwago ka gare ga sebjalo seo se fetetšwego goba godimo ga sona, e ka ba gare ga 25 le 100. Sclerotia ye e bušeletšwa mmung ge go lengwa mme e ba methopo ya pheteletšo malebana le dibjalo tše di huetšwago tše di tlogo bjalwa ka morago. Sclerotia e phegelela mmung lebaka le letelele mme mašemo a dula a tšhilafetše mengwaga ye mentši. Potšišo ya batšweletši ba bantši ke gore na sclerotia e ka ganelela tšhemong lebaka le lekaakang? Madimabe ke gore karabo ga e bonolo gobane mašemo a fapana ka dintlha tšeo di huetšago phologo ya sclerotia, bjalo ka mohuta wa mmu, monola mmung le histori ya puno. Dintlha tše di huetša diphedinyana (micro organisms) tše mmalwa mmung tšeo di fedišago sclerotia. Monola wo montši le themperetšha ya godimo ke mabaka ao a thušago diphedinyana go gatelela sclerotia. Phologo ya sclerotia e sepelelana gape le kitlano goba palo ya yona mmung (inoculum density). Ge kitlano goba palo e le ya godimo, Sclerotinia e tla phologa lebaka le letelele; ge kitlano goba palo e le ya fase, bolwetši bjo ga bo swarelele lebaka le letelele. Go fokotša kitlano goba palo ya sclerotia mmung, tšhemo ye e tšhilafaditšwego kudu e swanetše go bjalwa dibjalo tše di sa huetšwego ke bolwetši bjo mengwaga ye mentši. 

Dibjalo tša sonoplomo di na le tlhamego ye e kitlanego kudu ya meduhlakore yeo e kgobokanego llageng ye e lengwago (tillage layer). Se se nolofatša kgomano ya medu le sclerotia kudu. Pele ga go khukhuša ga sonoplomo, tlhamego ya medu ya yona ga se ya ba ya gola ka botlalo, eupša ka nako ya go khukhuša medu e kgomana gabonolo, seo se nolofatšago phetetšo ya twatši (pathogen) go tloga go sebjalo go ya go se sengwe. Go feta fao, go tšofala ga medu (root senescence) go thoma morago ga khukhušo, seo se dirago gore medu e huetšwe gabonolo ke twatši (pathogen). A ke mabaka a bohlokwa ao a dirago gore bontši bja dibjalo tše di ponnego bo lemogwe mola sonoplomo e thomile go khukhuša. 

Ka kakaretšo, mašemong ao a tšhilafaditšwego dibjalo tša mathomo tše di ponnego di tšwelela gare ga matšatši a 40 le 50 morago ga pšalo, eupša bontši bo tla pona morago ga khukhušo. Dibjalo tše dingwe ebile di ka pona fela pele ga ge di thoma go omelela. 


Taolo ya Bolwetši 

Dikgato tše bohlokwa go feta tše dingwe mabapi le taolo ya malwetši a sonoplomo a Sclerotinia ke go se e bjale tšhemong ye e tšhilafaditšwego le go šitiša go atafala ga sclerotia mmung. Katafalo ya sclerotia e ka šitišwa ka go lekola mašemo ka mehla go lemoga dibontšhi ka pela le ka go diriša phetošopšalo. Gopola gore tšhemo ye e tšhilafaditšwego go fetiša e ka se kgone go dirišwa mengwaga ye mentši go tšweletša sonoplomo. Ka ge go bola ga bogare bja thito le go bola ga dihlogo go diragala ka sewelo, taolo ya malwetši a ka tlwaelo e nepiša go laola ga pono (wilt). Ka nako ye mokgwa wo mogolo wa go laola malwetši a ga se tirišo ya dibjalo tšeo di a lwantšhago (plant resistance). Le ge go le bjalo, mapastere a sonoplomo (hybrids) a fapana ka moo a huetšwago ke Sclerotinia. Go feta fao, ga go na le dikhemikhale tšeo di ngwadišitšwego go laola pono ya sonoplomo goba phetetšo ye e tlišwago ke seo se bitšwago ascospore. 



 

