Maphelo le polokego ya mošomong
ka mo go temo le kagodikgwa
Maphelo le polokego ya mošomong ka mo go temo le kagodikgwa
Maphelo le polokego ya mošomong ka mo go
temo le kagodikgwa
Matseno
Dikotsi, dikgobalo le bolwetši di ka senya maphelo le dikgwebo. Ditharollo gantši di bonolo
e bile di tšhipile le batho ba bakaone go dira dipolase gore di bolokege ke balemi le
bašomi ba bona ba dipolaseng.
Maphelo le polokego ke senyakwa sa motheo sa kgwebo ya bolemi ya go se fele/sa ruri.
Maitapišo a mmušo fela a ka dire lefapha la bolemi gore le bolokege le be leo le
phedilego, eupša ke ya mang le mang ka go tša temo le molokoloko wa tša dijo ka
bophara go bapala karolo ya bona.
Ngwaga ka ngwaga batho ba a hlokofala ka lebaka la ditiro tša mošomo tša temo le
kagodikgwa.
Ba bantši ba gobetše wa go šiiša le go lwala mo mafelong a bona a mošomo. Dikotsi le
dikgobalo ga di hlole go kwa bohloko ga batho fela; go na gape le ditshenyegelo tša
ditšhelete tšeo di tsenago ka gare magareng ga tše dingwe go akaretša:
Ditefo tša llifi ya bolwetši le ditshenyegelo tša kalatšo/tlhahlo tša peobakeng ya bašomi
Tahlegelo ya ditšweletšwa
Ditshenyegelo tša taolo – go nyakišiša kotsi , ditokišo, bj.bj.
Tshenyo ya metšhene, meago le ditšweletšwa
Ditshenyegelo tša diinšorense, ditshenyegelo tša semolao le phatlalatšo ye ntši
setšhabeng .
Ditshenyegelo tše ka moka di ka širogwa, seo sa oketša poelo mo mafelelong. Pamfolete
ye ka gona e ikemišetša go fa tshedimošo yeo e tla go thuša bengmošomo le bašomi ka
mo go temo le kagodikgwa go tšwetšapele maphelo le polokego le dikotsi tša maphelo
tšeo di tswalanago le mošomo ka mo go lefapha la bona. Pamfolete ye ga e akaretše
dinyakwa tša molao ka mo go intasteri ye. Tshedimošo yeo e ka hwetšwa go tšwa go
websaete ya Kgoro ya Bašomi: www.labour.gov.za.
Go laola maphelo, polokego le tshekatsheko ya dikotsi
Go laola maphelo le polokego ya bašomi go swana le go laola ditsela tša go netefatša
gore dibjalo le diphoofolo di dula di phedile gabotse, di tšweletša ka mo go kgotsofatšago
le go kgontšha go ba kgwebong. Bašomi go hloka gore ba dule ba phetše gabotse le go
šoma gabotse le gore ba phele ba le mošomong .
Mekgatlo ka moka e hloka pholisi go bea ka ntle leanotiro ka ga maphelo le polokego,
ka maikemišetšo a go ya go maemo a kaone mo lefelong la mošomo. E swanetše go
ngwalwa, go rulaganywa gabotse le go ithekga ka boikgafo bja maemo a magolwane a
bolaodi.
Maphelo le polokego ya mošomong ka mo go temo le kagodikgwa
Molaotshepetšo o swanetše:
Go ba wa maleba go polase ya gago
Go hlagiša maikemišetšo a gago ka kakaretšo ka ga maphelo le polokego ya bašomi
ba gago. Mongmošomo o swanetše go saena le go ngwala tšatšikgwedi go pholisi go
bontšha gabotse/mo go lego molaleng boikgafo bja gagwe go yona
Go laetša gore boikarabelo ka kakaretšo go maphelo le polokego bo dula le wena bjalo
ka mongmošomo
Go laodiša ditsela le ditshepedišo tšeo di lego gona go kgonthiša maphelo le polokego
ya bašomi ba gago
Go sekasekwa ka morago ga lebaka e be e boeletšwe ge e le gore mokgatlo wa gago
o wa fetoga goba dikotsi tše dimpsha di a tšwelelela.
Tshekatsheko ya dikotsi
U Go lekodišiša dikotsi le go sekaseka dikotsi tšeo di di hlolago go bohlokwa. Ka ntle le ge
o tseba dikotsi tšeo di lego gona mo meagong ya gago, le maemo a kotsi yeo e di tlišago,
o ka se tsebe gore di nyaka go laolwa goba o ka dira bjalo bjang.
Tshekatsheko ya dikotsi ke go lebelela ka tsitsinkelo gore ke eng seo mo kgwebong ya
gago se ka hlagišago kotsi go batho, gore o kgone go ka kala gore o tšere ditlhokomelo
tše di lekaneng goba o swanetše go dira go fetiša. Ge o šetše o tšere sephetho sa
maemo a kotsi, o tla swanela ke go bea tšhomišong magato ao a lebanego a thibelo le a
tšhireletšo.
Maphelo le polokego ya mošomong ka mo go temo le kagodikgwa
Go na le methopo e mentši ya maele ka ga setlwaedi se sebotse seo se tsepamego seo
se tlago go thuša ge o dira tekolo ya dikotsi ya gago, gomme o ka šomiša dikgato tša
tšhomišo tšeo di lego thwii tše hlano go go thuša:
Kgato 1: Nyaka kgonagalo ya dikotsi
Lebelela go dikologa lefelo la mošomo o bogele gore bašomi ba šoma bjang.
Gape fetleka le direkoto tša ditiragalo tše di fetileng, dikotsi goba mathata a tša maphelo.
Maikemišetšo ke go lemoga kgonagalo ye kgolo ya dikotsi tše yeo e ka tlišago dikgobalo
tša go šiiša goba tša ama batho ba bantši.
Kgato 2: Tšea sephetho sa gore ke mang yo a ka gobatšwago le gona bjang
Tseba batho bao ka gobatšwago le gore ke bakae. Ge o lebelediša gora bjang, o seke wa
lebala dilo tša go swana le mošomo wa go lokiša, le gore dikotsi tše dimpsha di ka
tšwelela.
Kgato 3: Sekaseka dikotsi tšeo di tšwelelago go kgonagalo ya dikotsi o be o tšee
kgato go fokotša goba go di laola
Sekaseka gore dikotsi di laolwa gabotse bjang go tšwa go kotsi ye nngwe le ye nngwe ye
e hlalošago kgopolo.
Ditaolo di ka no ba tše di lekaneng ka ntle le bosodi goba go ka no ba le sebaka sa go ka
lokiša dilo. Bašomi gantši ba na le dikgopolo/dikakanyo tša mohola , tšeo di ithekgilego ka
mošomo wo ba o dirago wa tšatši ka tšatši o swanetše go ba tsenya ka gare ge o dira
diphetho ka ga ditaolo tša gago.
Kgato 4: Ngwala dikhwetšo tša gago
K morago ga ge o tšere sephetho sa gore go nyakega gore go dirwe eng, o nyaka gore o
loge maano a gore e dirwe bjang le gona gore e ka dirwa neng. Go ngwala dikhwetšo tša
Maphelo le polokego ya mošomong ka mo go temo le kagodikgwa
gago go tla go thuša go dira se.
Kgato 5: Sekaseka tekolo ya gago o be o e boeletše ge go hlokega
O tla nyaka gore o sekaseke tekolo ya gago ge ele gore go ile gwa ba le diphetogo tše
bohlokwa tša ka mokgwa wo o šomago ka gona goba ge o ena le lebaka la go dira gore
o nagane gore ga e sa na le mohola.
Mathata a tša maphelo ka mo go tša temo le dikgwa
Mošomo ka mo go tša temo le dikgwa o ka tliša matšhošetši go maphelo a bašomi
Ka mabaka a mantši, go akaretša:
Kgomano le diphoofolo
Go ba kgauswi le dikhemikhale tše kotsi goba dilo tše dingwe tše dithata
Go šomiša maatla ga wona ka tlhago
Go šomela go boso bjo ba sa lokang, lešata goba thothomelo.
Go šomiša maatla ga mošomo wo ka tlhago
Go swara merwalo ye boima goba go šoma o se wa ema/dula gabotse go ka hlola
tlhakatlhakano ya mešifa le marapo. Tše ke bohloko le dihlabi ka gare ga menwana ya
maoto, manokollo goba mokokotlo tšeo e lego gore di kabe di hlotše ke go thinyega goba
go lapa.
Go nyakega gore o dire eng?
Thibela go rwala merwalo ye boima ge go kgonegago, goba šomiša metšhene
Šomiša dithekniki/ditsela tše dibotse tša go rwala morwalo – bea maoto a gago ka
nepo, bea mokokotlo wa gago ka go otlologa le go bea morwalo kgauswi le mmele wa
gago
Bona gore lefelo la gago la mošomo le beakantšwe gore didirišwa le ditšweletšwa di ka
fihlelelwa bonolo ka ntle le go bapoga/ngangega le go leka go fetola mediro goba
mosepelo gore o šomiše digoba tšeo di fapanego mo mmeleng
Go sepetša dimela goba dimpšanyana ka matsogo sebaka se se telele go swanetše go
širogwa/thibelwa ka mo go ka kgonegago go šireletša maphelo a bašomi.
Go šomiša metšhene ka polokego
Dikotsi tše dintši tša go šiiša mo dipolaseng di hlola ke metšhene. Tše dingwe di hlolega
ka lebaka la gore motšhene o šomišwe go dira mošomo woo o sego wa o swanela; tše
dingwe ka lebaka la gore dišireletši ga se tša fiwa goba di tlogetšwe fela. Go swanetše go
ba bewa tsela yeo ka yona go tla go lebelelwa gore didirišwa tša mošomo, go akaretša
metšhene, di bolokegile go ka šomišwa. Ge setlabele se šomišwa mo go maemo ao a sa
kgotsofatšego, se nyaka gore se lekolwe nako le nako go bona theogo ya maemo a sona
ao e lego gore a ka tliša kotsi, le maemo ao a hlagilego ao a sego a tlwaelega ao a ka
dirago gore setlabele se seke sa bolokega.
Maphelo le polokego ya mošomong ka mo go temo le kagodikgwa
Go nyakega gore o dire eng?
Dira gore metšhene yeo o e šomišago e loketše go dira mošomo woo
Metšhene ka moka e ya hlokomelwa gore e kgone go šomišwa ka polokego
Metšhene e lokelwa dišireleditši tšeo di nyakwago ke molao
Dithulusi tšeo di šomišwa go bjala mehlare di swanetše go direlwa mošomo/lebaka leo.
Dithulusi tša temo gantši ga tša swanela mošomo wa go bjala mehlare
Mekgoko ya dithulusi tša go bjala e swanetše go dirwa gore e fokotše phetišo ya go
šoka letsogo ge bogale bo ka betha leswika goba modu wo o iphihlilego
Hlogo ya thulusi ya go ripa le go pharola e swanetše go swarišwa ka totego go
mokgoko ka setlabele seo se kgontšhago, mohlala, phatša, ribete goba poutu.
Go reka goba go hiriša metšhene
Ge o reka goba o hiriša motšhene molao o nyaka gore morekiši a fane ka dišireletši tšeo
di nyakegago. Bona gore wena le bašomi ba gago:
Le šomiša metšhene go ya ka ditaelo tšeo di tlilego le yona
Bea dišireletši go maemo a botse le gona ao a kgontšhago
Lekola ditlabele ka moka o be o phošolle diphošo ka moka pele o ka e šomiša
Lekola gore dilaodi di marakilwe mo go bonagalago go bontšha seo di se dirago le
gore di laola motšhene ofe, le gore e dirilwe le go bewa gore o se kgone go e šomiša
ka phošo
Bašomi ba hlahlilwe go šoma ka polokego le gona ba fiwa le go šomiša diaparo tšeo di
swanetšego tša tšhireletšo.
Go lokiša le go thibolla
Ditiragalo tše dintši ka metšhene di direga nakong ya ditiro tša go lokiša goba go thibolla.
Dira bonnete bja gore:
Bašomi ba hlahliwa ka nepo go dira mošomo. Dithulusi tše di lekanego le ditaelo di a
fiwa bakeng sa go lokiša, go lekanyetša, go hlwekiša le go thibolla metšhene
Maatla ao a bolokilwego, mohlala, go tšwa go didirišwa tše di gateletšwego, didiba,
goba thutakgatelelodiela, a phatlalala pele a ka šoma
Metšhene goba dikarolwana tšeo di hlatlošitšwego ka diela di thibelwa go ka theoga ka
go šomiša dithulusi tša semotšhene bjalo ka diemiši goba dijeke ge batho ba šoma ka
fase ga tšona.
Badiriši ka moka ba swanetše go dira bonnete bja gore:
Ba tseba gore motšhene o emišwa bjang pele ba ka o dumiša
Ba o dumiša o le go maemo ao a lokilego ka dinako ka moka
Dišireletši ka moka di tsentšwe e bile di šoma ga gabotse
Lefelo leo motšhene o beilwego go lona le hlwekile, ka bothakga e bile ga le na tšhitišo
Mohlokomedi o botšwa e sa le ka pela ge motšhene o sa šome gabotse
Ba apara dikobo tša tšhireletšo le ditlabelo tšeo di swanetšego.
Maphelo le polokego ya mošomong ka mo go temo le kagodikgwa
O seke wa:
O seke wa šomiša motšhene ka ntle le ge o dumeletšwe le go hlahliwa go dira bjalo
Leka go tloša ditšhila goba go hlwekiša motšhene ka ntle le ge sefitiša maatla se
ntšhitšwe le go na motšhene o eme.
Apara ditšhaene tša go hlepha, dikobo tšeo di se go tša go swara, ditlelafo goba
dipalamonwana go ba le meriri ye metelele yeo e ka swarago ke dikarolwana tša
metšhene yeo e sepelago
Fologa trekere e sepela goba metšhene ye mengwe yeo e itshepetšago
Hlokomološa batho bao ba šomišago metšhene.
Dinamelwa le go swarwa ga didirišwa
Ye nngwe ya go hlola kgobalo ka mo go temo ke go pitikološa ditrekere. Dikgobalo tše
šoro le go na tšeo di ka hlolago lehu di tlwaelegile, ditiragalo di ama baotledi, bašomi ba
bangwe le basepela-ka- dinao. Ditiragalo tše dingwe di direga mola batho ba šia
sefatanaga ka ntle le go dira bonnete bja gore se ka šuthe goba go hlola kgobalo.
Lebelela ka nako tšohle gore
Baotledi ba hlahlilwe ka tshwanelo le gore batho bao ba sego ba dumelelwa ga ba
dumelelwe go otlela
Dinamelwa le basepela ka maoto ba aroganywa mo go kgonegago
Merwalo ga e šuthe e bile e lotegile
Baotledi ba a šireletšwa go tšwa go dilo tšeo di wago
Baotledi ba loketše go ka otlela
Maphelo le polokego ya mošomong ka mo go temo le kagodikgwa
Dinamelwa tša gago goba metšhene efe goba efe yeo bašomi ba e namelago goba ba
šomago go yona e loketšwe dibopego tša tšhireletšo tša go phuthega
Dinotlelo di bewa mo di lotegilego ge dinamelwa di sa šomišwe.
Ditiro tša go kuka
Loga maano le go beakanya gabotse lifiti, o šomiša ditlabele tšeo di swanetšego le
batho ba nago le bokgoni go ka fokotša dikotsi. Dira bonnete bja gore:
Ditlabelo tša go kuka di lekotšwe ka botlalo nako le nako ke motho yo a kgonago
Merwalo ya go šoma yeo e bolokegilego e swailwe mo go setlabelo sa go kuka. O seke
wa feta merwalo yeo e šomago
Dišupo tša go bontšha go rwala go feta tekanyo mo go metšhene ya go swara di šoma
ka tshwanelo
Ge o otlela, dilaiši tša ka pele di mo seemong seo se hlatlošitšwego ge di se na selo le
go išwa fase ge di tletše, ka ntle le ge se se ka hlagiša kotsi, mohl. mo ditseleng tša
bohle.
Lešata le thothomelo
Go šomela mo go nago le lešata la godimo go ka hlagiša tshenyo ya go kwa ya sa ruri,
gantši ka ntle le gore molwetši (sufferer) a tsebe ka ga lona go fihlela nako e se sa hlwa e
dumela le gona e ka tliša lešata la go se fele ka ditsebeng (tinnitus) goba bofoa.
Fokotša go šomela go lešata:
Kgetha metšhene goba ditshepetšo tša go homola ge o kgetha/hlopha mekgwa ya
tšweletšo goba metšhene e meswa
Tsenya gare metšhene goba ditshepetšo tša lešata ka dipanele tša go khupetša
modumo goba o di beye ka gare ga dikamora tša go arogana
Fokotša lebaka la go šomela lešateng ka go fetoša mešomo
Moo lešata le fihlago 90 dB goba ka godimo, swaya mafelo a bjalo ka “dizoune tša
tšhireletšo ya ditsebe” ka maswao go bontšha gore tšhireletšo ya ditsebe e swanetše
go aparwa le go dira bonnete bja gore motho o mongwe le o mongwe yo a tsenago
dizoune tše o apara tšhireletšo ya ditsebe.
Thothomelo
Poeletšo goba telefatšo ya tšhomišo ya dithulusi tša go thothomela bjalo ka disaga tša
ditšhaene, diripi tša diporaše goba dikeraenara di ka baka sindromo ya thothomelo ya
seatla le letsogo go akaretša thothomelo ya monwana o mošweu, mogalatšhika, digoba
goba tshenyo ya lelokollo. Maswao a temošo go akaretša go kwa o ka re o wa hlabiwa mo
le tlalong goba go hwa bogatšu mo menwaneng ya matsogo, menwana ya matsogo yeo e
fetogago e mešweu mo go tonyago goba go maemo ao a nago le monola, gwa latela ke
go opaopa le go hubala.
Go otlela ditrekere goba metšhene ye mengwe ya go itshepetša (other self-propelled
machinery) e ka hlolela mmele thothomelo goba go šikinyega mo go
tswalanago/tswalanywago le sehlabi sa mokokotlo seo se sa folego (chronic backache)
Maphelo le polokego ya mošomong ka mo go temo le kagodikgwa
goba sehlabi mo lethekeng le matolong. Maswao a temošo a akaretša dihlabi le
kgwagalalo mo mokokotlong, letekeng goba matolo ka morago ga go šoma ka trekere.
O ka dira eng?
Šomiša motšhene wo o loketšego mošomo
Hlokomela ditlabelo gabotse, mohl. ditlabele tša go thekga tšeo di thibelago thothomelo
mo go disageng
Diriša ka botlalo boemo bja setulo trekere le pušetšomadulong ya tsela ya go fokotša
thothomelo ya senamelwa
Go sepela ka lebelo la maleba ditseleng tša go hloka sekontiri, go široga meletšana,
bj.bj.
Go thibela kgobalo go tshepelo ya gago ya madi, megalatšhika, digoba le marapo a diatla
le a matsogo go tloga go thothomelo ya seatla le letsogo:
Beakanya mešomo go thibela go šomiša dithulusi tša go thothomela
Kgetha dithulusi tšeo di nago le maemo a fase a thothomelo
Šomiša tšhielano ya mešomo mo go kgonegago o be o khutše ka mehla
Ruthetša diatla pele o ka šoma o be o di tlogele di le borutho.
Boso
Go šomela mo bosong, kudu mo letšatšing goba mo go tonyago kudu go ka ba kotsi.
Se o swanetšego go se dira:
Mo go boso bja letšatši apara dikobo tše bofefo le kefa ya lephephe ye phara
O seke wa apola; bea/tlola ka selo sa go šireletša sa maemo a godimo go letlalo leo le
sego la šireletšega
Hlokomela dirunya, ditlhokofele goba phetogo ya mmala letlalong. Bona ngaka ya gago
ge dirunya, Bj.bj. di gola, di e tšwa madi goba di hlohlona
Dikobo tša go šoma di swanetše go dirwa go tšwa go mašela ao a dirago gore mmele
wa bašomi o dule o omile le go ba go thempereitšha yeo e lokilego. Ge o šomela go
diklaemete tša go fiša le tša go oma, diaparo tša maleba di swanetše go šomišwa go
thibela khupetšo ya borutho bjo fetago tekanyo le go dumelela khemo
Diaparo tša tšhireletšo tše di lekanego di swanetše go fiwa moo go nago le kotsi ya
phadimo ya UV goba dikotsi tša dilo tšeo di phela, bjalo ka dimela tša mpholo,
diphoofolo le phetetšo.
Diphoofolo
Go kgomana le diphoofolo go ka hlola malwetši ao a fetetšwago ke diphoofolo bathong.
Diphedinyana bjalo ka pakteria, divirase, diphelakadingwe le mouta di ka hlola bolwetši ka
go fetetša mmele ge di hemelwa ka gare, metšwa, goba ge di tsenelela mo letlalong. Dika
ke tša go swana le go tloga go mathata a letlalo go ya mathomong a maemo a “seka
mokhohlwane” ao a ka hlolago bolwetši bjo bo telele ka ntle le ge di ka alafiwa.
Maphelo le polokego ya mošomong ka mo go temo le kagodikgwa
O ka dira eng go fokotša kotsi?
Fokotša kotsi ya phetelo ka go swara diruiwa di hlwekile. Enta mo go swanetšego
Bona gore go na le paballommele ya batho ye botse/kaone. Hlapa diatla ka nako tšohle
pele o ka ja, o ka nwa goba o ka kgoga
Apara diaparo tša tšhireletšo tša maleba go swana le diobarolo ge o swara diphoofolo,
Kudukudu ge e le gore di a lwala, le ditlelafo le theto ya go tsene meetse ge o swara
materiale wo o feteditšwego bjalo ka ditšweletšwa tša tswalo
Khupetša dinthotshego le mengapo ka moka ka mebofo ya go se tsene meetse.
Dilo tše kotsi
Go šoma ka dikhemikhale tše kotsi goba dilo tše dingwe, mohl. sebolayadilomi.
dihlare tša diphoofolo (go akaretša ditipa tša dinku), lerole, hlahlamuši goba dimateriale
tša go swane le seela sa motswako wa meetse, seretse sa ka gare ga tsela ya kelatšhila
goba menontšha; go goga moya wa hlahlamuši go tšwa go diplastiki tšeo di swago, goba
lerole leo le hlolago ke go sepetšwa dithoro, menontšha, lehlaka, furu; go dira seela sa
motswako wa meetse, mmutedi bj.bj. goba go gašwa ka sebolayadilomi goba tipa ya
dinku, go ka hlola bolwetši.
Maswao a temošo a akaretša:
Go hlohlona/go tšwa meetse ka mahlong le ka nkong
Nko yeo e tletšego mamina
Dišo tša mogolo
Go gohlola sehuba goba ka ntle le sehuba
Digoba tše bohloko goba khukha ka morago ga go šoma ka furu yeo e utilego
Maphelo le polokego ya mošomong ka mo go temo le kagodikgwa
Go se kgone go hema ka tshwanelo
Go tia ya mafahla nakong ya mošomo, ka morago ga mošomo goba mola o dira
thobollo yeo ka tlwaelo o e kgonago shekhumulo.
Dika tše e ka ba tša nakwana ka nako ya mošomo, goba di ka befela go tšwela pele tša
ba tša tšea lebaka le letelele go fihlela di dulela ruri ka nako ka tšohle. Di ka thoma le ke
maemo a mannyane kudu a go ba kgauswi le selo sefe goba sefe seo se sa kwanego le
mmele wa gago, goba e dira gore o šišimologe. Ge o kgoga, le go na o ipea kgauswi le
dilo tše le go na go na le kgonagalo ye ntši ya gore o ka tlelwa ke mathata ao a
hlonamego a mafahla
Go bohlokwa go itšhireletša le bašomi ba gago. Phema go goga moya wa
dilo tše kotsi ka go:
Ka go šomiša dilo tše dingwe mo go kgonegago
Fetogela go dimateriale tše di na go le lerole le le nnyane, mohl. diripana tše
nnyane/seripana se se nnyane sa nkgokolwana sa materiale wo o
pitleleditšwego/gateletšwego.
Go tsenya ka gare dilo tše di hlolago lerole goba kgašetšo
Hlwekiša ditšhologi o šomiša sehlwekiši sa go hloka moya sebakeng sa go
swiela-somiša sefo yeo e nago le bokgoni bja godimo.
Fokotša bontši bjo o bo hemelago ka gare ka go:
Ka go šomiša tsenyomoya ya eksoso ya felo fao, mohl. ge o momaganya ditšhipi
Ka go šomiša disefo tšeo di kgontšhago go trekere/dikhepe tša sefatanaga
Go swara disefo go ya ka dinyakwa tša motšweletši/mmopi
Go kaonafatša tsenyomoya ka mo meagong
Go apara setlabele sa tšhireletšo seo se kgontšhago go hema. Dira bonnete bja gore o
šomiša sešireletša sefahlego sa maleba goba sešireletša go hema lerole, moyameetse
goba diaerosolo.
Dišireletša sefahlego le dikgontšha go hema di swanetše gore ka nako tšohle di bolokwe
ka go lefelo leo le hlwekilego e bile le omile – o seke wa di fega go tšwa go haka goba
dipikiri go mafelo ao a tšhilafetšego e bile a ena le marole.
Ge o šomiša dihlare tša diphoofolo, ka mehla:
Hlapa kgapšhagano go sefahlego le go diaparo ka pela, le go hlapa pele o ka ja, le go
nwa goba go kgoga. O seke wa šoma gare ga diphoofolo tšeo e sego kgale di alafilwe
ge e le gore o ka tšhilafatšwa
Latela ditsela dife goba dife tša tšhoganetšo tšeo di digetšego ke motšweletši, mohl.
meento ya go ba le oli
Latela ditaetšo tša setlankana, kudukudu tšeo di amanago le PPE
Bega ka moka melato yeo e gononwego ya mpholo gore e kgone go nyakišišwa ka
botlalo.
Maphelo le polokego ya mošomong ka mo go temo le kagodikgwa
Go swara le go bjala dimela tšeo di tšhetšwego khemikhale
Go swara le go bjala mehlare yeo tšhetšwego ka dikhemikhale tše kotsi pele ga ge
mpholo o felela ke bogale, mongmošomo o swanetše go fa – le gore bašomi ba
šomiše – ditlabele tša bona tšhireletšo
Dimela tšeo di tšhetšwego ka dikhemikhale tše kotsi di swanetše go swarwa ka
tlhokomelo go fokotša go itšhilafatša. Di swanetše go pakwa le go sepetšwa mo
lefelong la go šomela ka tsela yeo e lego gore go fihla mo go lego dimela go tla ba
bonolo, seo se dira gore go kgonege go široga go swara ga dimela go feta ka mo go
nyakegago
Mekotlana ya bjalo goba diteigi goba ditšhelo tše dingwe go sepediša dimela tšeo di
tšhetšwego ka dikhemikhale mo go lefelo la bošomelo di swanetše go hlwekišwa ka go
kgotholwa le go hlatswa tšatši ka tšatši/ka mehla.
Polokego le pabalelo lefelong la mošomo
Dikgobalo tše dintši mo go temo le kagodikgwa di hlola ke go thelela, kgopa/thetšwa le go
wa. Lebelela gore mafelo a bošomelo ga a na ditšhitišo, bjalo ka kheipolo tša go gogwa,
masaka goba diripana tše nnyane/seripana se se nnyane sa nkgokolwana sa materiale wo
o pitleleditšwego/gateletšwego le gore go na le sekgoba se se lekaneng go boloka
dithulusi le dimateriale. Bea meago ya gago e le seemong seo se lokišitšwego gabotse,
dira bonnete bja gore mabato ga a tlale dilo go fetiša tekanyo, kudukudu ka mo go
felwago dijo goba meago ya kgale.
Fokotša kotsi ya go wa, go kgopša le go thelela. O swanetše go neelana ka
tše di latelago:
Diporo tša matsogo mo ditepising le dirempeng mo go hlokegago
Mokero wo o lokileng go ditshepedišo tše di thapilego bjalo ka mafelo a go hlatšwa
merogo goba a go gama maswi
Seetša seo se lekanego e bile se swanetšego
Thempereitšha le tsenyomoya yeo e lekanego go akaretša le moya wo o
hlwekilego/hlabošago ka gare ga mafelo a bošomelo ao a lego ka gare
Maswao a polokego moo kotsi e lego ye ntši go maphelo le polokego e šala ka morago
ga ge o tšere magato a mangwe a taolo ao a bonwego ke molekodi wa dikotsi wa
gago.
Thušo ya potlako le tlhakodišo ya tšhoganetšo
Ka ge go tlwaelegile gore bašomi ba kagodikgwa le ba temo ba šoma ka dihlophana
tše nnyane mo mafelong ao a kgaoganego, mošomi wo mongwe le wo mongwe o
swanetše go hlahliwa ka tša motheo wa thušo ya potlako. Tlhahlo ye e swanetše go
akaretša kalafo ya dintho tšeo di bulegilego le tsošološo. Mo mafelong ao mošomo o
nago le kotsi ya mpholo wa dikhemikhale goba muši, dinoga, dikhunkhwane goba
digoko tša go loma goba dikotsi tše dingwe tše itšeng, tlhahlo ya tša thušo ya potlako
e swanetše go oketšwa ka molao ka therišano le motho goba mokgatlo wa maleba wo
a kgonago
Maphelo le polokego ya mošomong ka mo go temo le kagodikgwa
Mekotlana goba mapokisi ao a hlokometšwego gabotse a thušo ya potlako a swanetše
hwetšwa bonolo mo lefelong la go šomela le go na le swanetše go šireletšwa
kgahlanong le tšhilafatšwa ke monola goba ditlakala/mašaledi
Neo e swanetše go dirwa ya go kgona go ntšha ka potlako batho ka nako ya kgobalo
goba bolwetši bjo bo nyakago thušo ya ngaka
Senamelwa goba mokgwa wa poledišano o swanetše go ba gona mo lefelong la
bošomelo go ikgokaganya le ba ditirelo tša tlhakodišo ge go e na le tšhoganetšo.
Dinolofatši tša go hlapa
Go na le kotsi ya malwetši go tšwa go dilo tše kotsi le go tšwa go mmutedi goba
ditšweletšwa tše dingwe tša diphoofolo tšeo di rwelego diphedinyana tše di lego kotsi. Ge
o e na le bašomi bao ba šomago dinako tša go tlala, nako yeo sego ya tlala, ba nakwana
goba ba sa ruri, o swanetše go fana ka dinolofatši tša go khutša go akaretša:
Dintlwana tša boithomelo tše di hlwekilego e bile di tsenya moya gabotse
Hlatšwa dikotlelo ka meetse a go fiša le a go tonya, sešepe le ditoulo (goba
seomišadiatla )
Dinolofatši tšeo di swaregago tša go hlapa, goba diphumula diatla tša bašomi bao ba
šomago kgole le dinolofatši tša go hlapa
Go fetola dinolofatši moo dikobo tše itšeng/kgethegilego di aparwago
Phepo ya meetse a go nwa ao a hlwekilego (ao swailwego go a kgetholla go tšwa go
phepo efe goba efe ya meetse ao a sa nwiwego/nwegego).
Maphelo le polokego ya mošomong ka mo go temo le kagodikgwa
Go bega malwetši a go amana le mošomo
Malwetši a mangwe ao a bakwago ke mošomo a swanetše go begwa go Kgoro ya
Bašomi.
O ka ba le bolwetši bjo e lego gore bo ka begwa ge o šoma ka:
Diphoofolo – Malwetši ao a tšwago diphoofolong a go fetela batho bjalo ka brucellosis,
leptospirosis bolwetši bja lyme goba streptococcus suis, goba phetelo efe goba efe yeo
e amanago le go šoma ka diphoofolo
Dibolayadilomi- mpholo wa ditlhakantšhetšo tša dibolang tša fosforo goba methyl
bromide
Dilo tša tlhago – asma ya mošomong go tšwa go marole a dithoro goba
dikhunkhwane tšeo di šomišitšwego go taolo ya dilomi tšeo di phelago; maswafo a
molemi /podišwa ya tlokwane; goba kgohlanyomehlagare
Dilo tše dingwe – Keko ya letlalo go tšwa go mošomo wo o dirago ka ditološi goba
dihlwekiši
Metšhene – maswao le dika tša bolwetši bja thothomelo ya letsogo le seatla go tšwa
go disaga tŠa ditšhaene, diripaporaše goba disaga tša letsogo tša go dikologa.
Go hwetša tshedimošo ye ntši hle ikgokaganye le senthara ya bašomi ya gago ya kgauswi
goba kantoro ya profense:
Contact details
Eastern Cape
East London Tel: (043) 701 3000
Free State
Bloemfontein Tel: (051) 505 6200
Gauteng North
Pretoria Tel: (012) 309 5000
Gauteng South
Johannesburg Tel: (011) 497 3222
KwaZulu-Natal
Durban Tel: (031) 366 2000
Limpopo
Polokwane Tel: (015) 290 1744
Mpumalanga
Witbank Tel: (013) 655 8700
North West
Mmabatho Tel: (018) 387 8100
Northern Cape
Kimberley Tel: (053) 838 1500
Western Cape
Cape Town Tel: (021) 441 8000
Provincial Offices of the Department of Labour
Maphelo le polokego ya mošomong ka mo go temo le kagodikgwa
Labour Centres of the Department of Labour
Labour Centres of the Department of Labour
Eastern Cape
Aliwal North Tel: (051) 633 2633
Butterworth Tel: (047) 491 0656
Cradock Tel: (048) 881 3010
East London Tel: (043) 702 7500
Fort Beaufort Tel: (046) 645 4686
Graaf-Reinet Tel: (049) 892 2142
Grahamstown Tel: (046) 622 2104
King William’s Tel: (043) 643 4756
Town
Lusikisiki Tel: (039) 253 1996
Maclear Tel: (045) 932 1424
Mdantsane Tel: (043) 761 3151
Mount Ayliff Tel: (039) 254 0282
Mthatha Tel: (047) 501 5600
Port Elizabeth Tel: (041) 506 5000
Queenstown Tel: (045) 807 5400
Uitenhage Tel: (041) 992 4627
Free State
Bethlehem Tel: (058) 303 5293
Bloemfontein Tel: (051) 505 6215
Botshabelo Tel: (051) 534 3789
Ficksburg Tel: (051) 933 2299
Harrismith Tel: (058) 623 2977
Kroonstad Tel: (056) 215 1812
Petrusburg Tel: (053) 574 0932
Phuthaditjhaba Tel: (058) 713 0373
Sasolburg Tel: (016) 970 3200
Welkom Tel: (057) 391 0200
Zastron Tel: (051) 673 1471
Gauteng North
Atteridgeville Tel: (012) 386 5116
Bronkhorstspruit Tel: (013) 932 0197
Garankuwa Tel: (012) 702 4525
Krugersdorp Tel: (011) 955 4420
Mamelodi Tel: (012) 805 5090
Pretoria Tel: (012) 309 5050
Randfontein Tel: (011) 693 3618
Soshanguve Tel: (012) 799 7400
Temba Tel: (012) 717 9500
Gauteng South
Alberton Tel: (011) 861 6130
Benoni Tel: (011) 747 9601
Boksburg Tel: (011) 898 3340
Brakpan Tel: (011) 744 9000
Carletonville Tel: (018) 788 3281
Germiston Tel: (011) 345 6300
Johannesburg Tel: (011) 497 3000
Kempton Park Tel: (011) 975 9301
Nigel Tel: (011) 814 7095
Randburg Tel: (011) 781 8144
Roodepoort Tel: (011) 766 2000
Sandton Tel: (011) 444 7631
Sebokeng Tel: (016) 988 2626
Soweto Tel: (011) 939 1200
Springs Tel: (011) 365 3700
Vanderbijlpark Tel: (016) 981 0280
Vereeniging Tel: (016) 430 0000
KwaZulu-Natal
Dundee Tel: (034) 212 3147
Durban Tel: (031) 336 1500
Estcourt Tel: (036) 352 2161
Kokstad Tel: (039) 727 2140
Ladysmith Tel: (036) 638 1900
Newcastle Tel: (034) 312 6038
Pietermaritzburg Tel: (033) 341 5300
Pinetown Tel: (031) 701 7740
Port Shepstone Tel: (039) 682 2406
Prospecton Tel: (031) 913 9700
Richards Bay Tel: (035) 780 8700
Richmond Tel: (033) 212 2768
Maphelo le polokego ya mošomong ka mo go temo le kagodikgwa
Sepedi, Layout and design by the Design Studio, Chief Directorate of Communication,
Department of Labour. Website: www.labour.gov.za
Stanger Tel: (032) 551 4291
Ulundi Tel: (035) 879 1439
Verulam Tel: (032) 541 5600
Vryheid Tel: (034) 980 8820
Limpopo
Giyani Tel: (015) 812 9041
Jane Furse Tel: (013) 265 7210
Lebowakgomo Tel: (015) 633 9360
Lephalale Tel: (014) 763 2162
Makhado Tel: (015) 516 0207
Modimolle Tel: (014) 717 1046
Mokopani Tel: (015) 491 5973
Phalaborwa Tel: (015) 781 5114
Polokwane Tel: (015) 299 5000
Seshego Tel: (015) 223 7020
Thohoyandou Tel: (015) 960 1300
Tzaneen Tel: (015) 306 2600
Mpumalanga
Baberton Tel: (013) 712 3066
Bethal Tel: (017) 647 5212
Carolina Tel: (017) 843 1077
Eerstehoek Tel: (017) 883 2414
eMalahleni Tel: (013) 653 3800
Witbank
Ermelo Tel: (017) 819 7632
Groblersdal Tel: (013) 262 3150
Kwamhlanga Tel: (013) 947 3173
KaMhlushwa Tel: (013) 785 0010
Lydenburg Tel: (013) 235 2368
Middelburg Tel: (013) 283 3600
Nelspruit Tel: (013) 753 2844
Piet Retief Tel: (017) 826 1883
Sabie Tel: (013) 764 2105
Secunda Tel: (017) 631 2594
Standerton Tel: (017) 712 1351
Volksrust Tel: (017) 735 2994
Northern Cape
Calvinia Tel: (027) 341 1280
De Aar Tel: (053) 631 0952
Kimberley Tel: (053) 838 1500
Kuruman Tel: (053) 712 3952
Postmasburg Tel: (053) 313 0641
Springbok Tel: (027) 718 1058
Upington Tel: (054) 331 1752
North West
Brits Tel: (012) 252 3068
Christiana Tel: (053) 441 2120
Klerksdorp Tel: (018) 464 8700
Lichtenburg Tel: (018) 632 4323
Mafikeng Tel: (018) 381 1010
Mogwase Tel: (014) 555 5693
Potchefstroom Tel: (018) 297 5100
Rustenburg Tel: (014) 592 8214
Taung Tel: (053) 994 1710
Vryburg Tel: (053) 927 5221
Western Cape
Beaufort West Tel: (023) 414 3427
Bellville Tel: (021) 941 7000
Cape Town Tel: (021) 468 5500
George Tel: (044) 801 1201
Knysna Tel: (044) 382 3150
Mitchell’s Plain Tel: (021) 376 1771
Mossel Bay Tel: (044) 691 1140
Oudtshoorn Tel: (044) 272 4370
Paarl Tel: (021) 872 2020
Somerset West Tel: (021) 852 2535
Vredenburg Tel: (022) 715 1627
Worcester Tel: (023) 347 0152
