Crop (Maize)									Sesotho sa Leboa

Inšorense ya dibjalo – taolo ya kgonagalokotsi temong

Instructions: 

Folio strap: Inšorense

Byline: Tshedimošo ye e tšwa mo go Mošupatsela wa Grain SA wa Tšweletšolehea le Papatšo ye e phagamego



Mono Afrika-Borwa karolo ye e ka bago 90% ya naga e wela legorong la go oma goba e sekamela go naga yeo e omilego (semi-arid). Mašemo a molaleng mme ntle le fao a kgonago go nošetšwa, tšweletšo ya dibjalo e huetšwa ke boso – pula, letšatši, tšhwaane (šobane), sefako le phefo. Go bohlokwa gore motšweletši yo mongwe le yo mongwe a ele klimate hloko gammogo le dikgonagalokotsi (risks) tše dingwe tšeo di ka huetšago tšweletšo ya dibjalo. 



Temo ke kgwebo mme lebakengtelele kgwebo e ka swarelela fela ge go na le dipoelo ngwaga le ngwaga go bopa motlatši (reserves) wa kgwebo. Poelo ga e a karantwa (guaranteed) mme sephetho sa go beela tšhelete kgwebong ya temo se swanetše go thewa godimo ga kakanyetšo ya dikgonagalokotsi tšohle tšeo di sepelelanago le tšweletšo ya dibjalo. 



Dikgonagalokotsi tša tšweletšo tšeo di swanetšego go elwa hloko 

Go swanela ga naga le motheo (infrastraktšha) woo o lego gona;

Bokaakang bja peelotšhelete (investment) mabapi le ditlhamo go kgonthiša tšweletšo ka nako;

Maemo a klimate ka go šetša palogare ye e letetšwego ya pula, komelelo, pula ye e fetišago, botšididi, tšhwaane, sefako seo ka tlwaelo se wago tikologong ye e itšego, kgonagalo ya mello le tše dingwe;

Go hwetšagala ga tšhelete ya go thekga tšweletšo le go e tšwetša pele;

Boitemogelo bja go laola bja mongpolasa goba molaodi;

Go lwala goba go gobala ga modiredi wa polaseng;

Dikgonagalokotsi mabapi le letlotlo (asset risks) tšeo di amanago le bohodu, mollo, tahlego goba tshenyego ya ditlhamo goba infrastraktšha;

Go laolwa (predictability) ga tšweletšo (yield); 

Go laolwa ga theko ya ditšweletšwa; le 

Go lemoga maatla a tšweletšo (production capacity) a methopo.



Mekgwa ya motheo ya go lebantšha kgonagalokotsi 

Fokotša kgonagalo ya tiragalo ye mpe. Kgonagalo ya sephetho se sebe e ka fokotšwa ka go kgetha dikhalthiba tše di fetago e tee le mehuta ya dibjalo ye e fetago e tee, ka go bjala dibjalo mašemong ao a fapanago ka mohuta wa mmu, le ka go tlema thekišo (fixing a price) ya puno. 

Phema kgonagalokotsi ka go ntšha inšorense le go tlema kontraka ye e lebišitšwego ka moso (forward contracting).

Fokotša goba nolofatša kgonagalokotsi ka go fokotša khuetšo ya yona ge tiragalo ye mpe e diragala ka nnete. 



Inšorense bjalo ka togamaano ya go abaganya kgonagalokotsi 

Theo ya inšorense bjalo ka togamaano ya go abaganya kgonagalokotsi ke kamogelo ya ditefo tše di lebanego (appropriate premiums) tša badirelwa ba bantši, seo se kgontšhago khamphani ya inšorense go hlakantšha (pool) dikgonagalokotsi. Khamphani ya inšorense e diriša tshedimošo mabapi le boipoeletšo le bokaakang bja dikleime (mebako) go bea ditefo ka moo di tla kgontšhago khamphani go lefa dikleime, le go šala e tšwela pele ka mošomo wa yona le ge e ka ba go ba le poelo. Ka boripana, khamphani ya inšorense e amogela ditefo tša badirelwa bohle, tšeo di e kgontšhago go lefela ditshenyego tše di bago gona tikologong ye e itšego. 



Le ge go le bjalo, inšorense ka tlwaelo e kgahla fela batšweletši bao mabaka a bona a godišago kgonagalokotsi, le gona fela mabapi le dikgonagalokotsi tše bogale tšeo di lebanwego ke ditefo tše di lekanago le tshenyo yeo e letetšwego ntle le inšorense, goba di e fetago. Ka tlwaelo dikgonagalokotsi tše nnyane tšeo di sa tshwenyego kudu ga di ntšhetšwe inšorense; ke tše kgolo, tšeo di ka huetšago go tšwela pele ga polasa goba katlego ya mong wa yona, tšeo gantši di ntšhetšwago inšorense. Go na le lenane le le katologanego la ditšweletšwa tša inšorense tšeo di akaretšago dikgonagalokotsi tša go fapafapana le mathata ao a iponagatšago temong ka bophara. 



Inšorense e ka ntšhwa mabapi le tše di latelago: 



Sefako 

Mabapi le tahlego ya dibjalo ka baka la tshenyo ye e bonagalago ya dikarolo tše di itšego tša sebjalo, goba sebjalo ka botlalo. Ditshenyegelo tše di lefšago di akaretša peu goba dithoro tše di lahlegilego, bohlogelo bjoo bo senyegilego, matlakala ao a senyegilego ka go kgeilwa goba ao a tlošitšwego lenonong ganyane goba ka botlalo, le manono ao a kgobogilego, a thokgegilego goba a kgaotšwego. Inšorense mabapi le tshenyo ya sefako e bohlokwa kudu malebana le korong le ge e ka ba sonoplomo dikgatong tša mathomo tša go gola. 



Phefo 

Inšorense ye e akaretša tshenyo ya go swana le ya sefako, ke go re dipeu goba dithoro tšeo di lahlegilego le matlakala le manono ao a kgaotšwego. Bjalo ka mo go tekanyetšo ya tshenyo ye e hlolwago ke sefako, inšorense ye e akaretša tshenyo ye e bonagalago ya popego ya sebjalo ka baka la khuetšo ya phefo ya dikarolo tša sebjalo goba sebjalo ka botlalo. 



Thwalo (Transit)

Inšorense ya mohuta wo e šireletša ditšweletšwa tšeo di rwalwago go tloga mašemong, mabapi le tshenyo yeo e hlolwago ke mollo, kotsi ya dinamelwa le go menoga ga senamelwa seo se di rwalago. Le ge go le bjalo, inšorense ye e šoma fela lefelong la sedikiši (radius) sa 100 km go tloga polaseng yeo ditšweletšwa di tšweleditšwego go yona. 



Pula ye e fetišago 

E no ba dibjalo tše di itšego, bjalo ka korong le diterebe, tšeo di šireletšwago mabapi le phokotšo ya maemo a poelo yeo e hlolwago ke pula ye e fetišago kgatong ya fisiolotši ya go butšwa ga tšona (physiological ripening stage). 



Mollo 

Inšorense ya mohuta wo e akaretša tshenyego ya dibjalo tše di itšego ye e hlolwago ke mollo wo o sa laolegego. Motho yo a ntšhitšego inšorense o swanetše go ba le bohlatse bja gore o latetše melawana ya setšhaba mabapi le go phema mello (establishment of firebreaks) ge a nyaka go kleima go ya ka inšorense ye. 



Tšhwaane 

Inšorense ye e šireletša motšweletši mabapi le tshenyego ye e hlolwago ke tšhwaane (tshenyo ka baka la go tonya), yeo e akaretšago le tulafatšo ya go fokola ge manono a modula (distamene), matlakala le manono a ehwa ka baka la botšididi. Khuetšo ya poelo ka baka la tshenyo ye e akanyetšwa ka go hlahloba popego ye e bonagalago ya sebjalo. Inšorense ye ga e akaretše tshenyo yeo e sa bonagalego, bjalo ka tiego go goleng ga sebjalo ka baka la go tonya. 



Dinyakwapšalo

Inšorense ye e akaretša le sehlopha sa dikgonagalokotsi tšeo di sa bonagalego le gona di sa kgonego go kgonthišwa ka mehla. Dikgonagalokotsi tše di phengwago ka inšorense ye di akaretša komelelo (ntle le dibjalo tšeo di nošetšwago), disenyikhunkhwane tšeo di sa laolegego, sefako, phefo, tšhwaane, bjalobjalo. Ka mantšu a mangwe, inšorense ye e šireletša motšweletši go dielemente tša tlhago tšeo di sa laolegego. 



Na thušo nka e hwetša kae? 

Bontši bja dipankakgwebo gammogo le dikgwebo tša Agri ke barekišetši ba inšorense ya dibjalo – kgopela keletšo go motho yo o ka mo tshepago. KGONTHIŠA GORE O BALA MELAWANA (fine print) YOHLE KONTRAKENG GORE O SE TLABEGE KA MORAGO. 



