Safex											Sepedi



Re ka re mabele a ka sešegong!



Instructions:

Folio strap: Papatšo ya mabele

Byline: Taodišwana ye e beakantšwe ke Jane McPherson go tšwa go Thutotaolo ya Agribusiness 



Seema se re “dikgomo di retwa di etšwa mokatong”, ka mantšu a mangwe tshepa fela seo se phethagaditšwego. Ge o bunne mabele e ba a gago ruri. Ka nako yeo o swanetše go kgetha ge eba o nyaka go a rekiša semeetseng goba o nyaka go a boloka go fihla ge thekišo e namelela godimo (ge o na le madimabe e ka boela fase) – sephetho sa gago se tla huetšwa ke kontraka ya papatšo (marketing contract) ye o ka bago le yona mme o swanetšego go e hlompha. 



Dintlha tše di amago polokelo tše ke swanetšego go di ela hloko ke dife? 

Na polaseng ya ka ke na le dikgonagatši tša go šoma ka mabele, go a hlwekiša le go a boloka?

Ge ke buna ke swanetše go iša mabele a ka thwii (go tloga mašemong) go mosepediši wa bobolokelo bja praebete, go molemi yo mongwe, go modiriši yo mongwe wa ditšweletšwa tša lehea goba go mošidi? 

Ditshenyegelo (R/tone) mabapi le go boloka lehea polaseng goba bobolokelong bja praebete e tla ba dife? 

Na ge ditshenyegelo tša bobolokelo tše di akaretšago tswalo le ditefo (charges) di lefilwe, go tla šala poelo ye kaone? (Ela dintlha tše di gatišitšwego ka mongwalo wo monyane (fine print) hloko kontrakeng ya bobolokelo).  

Na tshepelo ye e letetšwego ya thekišo ya mabele ke efe? 



Hlahloba diphetogo tša klimate le thekišo beke le beke mme o mpshafatše maanopapatšo (marketing plans) go ya ka diphetogo tšeo morago ga go rerišana le mmaditsela (broker) goba moeletši wa gago wa tša papatšo. 



Dintlha tšeo di huetšago thekišo ya lehea mono Afrika-Borwa ke dife?



Seemo sa kabo le nyakego

Ge go na le pheteledi (surplus) ya lehea mono Afrika-Borwa (go swana le mengwageng ya 2004 le 2005) thekišolehea ya Safex e batamelana le tekanelokišontle (export parity).

Ge go bonala e ke go ka ba le tlhaelo ya lehea mono Afrika-Borwa (go swana le mengwageng ya 2006 le 2007) thekišolehea ya Safex e batamelana le tekanelothekontle (import parity).



Dithekišolehea tša ditšhabatšhaba

Thekišolehea ya ditšhabatšhaba ke ntlha ye bohlokwa go feta kakanyong ya thekišo ya tekanelokišontle le ya tekanelothekontle. 

Go feta fao dithekišolehea tša ditšhabatšhaba di fetogafetoga letšatši ka letšatši go ya ka seemo sa ditšhabatšhaba. 

Phetogo ya thekišolehea ya ditšhabatšhaba e tla hlola phetogo ya thekišo ya tekanelothekontle. 

Dithekišolehea tša tekanelothekontle tša Amerika (USA) le Atšentina di dirišwa kudu bjalo ka tšhupetšo (benchmark) ya thekišolehea ya Afrika-Borwa. 



Phetošetšo ya Rand/US-dollar

Ditshenyegelo tše di sepelelanago le kakanyo ya thekišo ya tekanelokišontle le tekanelothekontle, tša go swana le theko ya lehea mmarakeng wa ditšhabatšhaba (theko ye e bitšwago “free-on-board price” ya lehea nageng ye e itšego), tefamorwalo ya sekepe le inšorense ya morwalo, di balwa le go lefelwa ka didolara (US-dollars). 

Go tšweletša ditshenyegelo tše ka tšhelete ya Afrika-Borwa (diranta) di swanetše go atišwa ka phetošetšo ya R/US-dolara.  

Go feta fao diphetogo tša letšatši le letšatši phetošetšong ya R/US-dolara di tla hlola phetogo ya thekišo ya tekanelokišontle le ya tekanelothekontle ya lehea. 



Kgonthišo ya thekišolehea ya Afrika-Borwa



Safex (South African Futures Exchange)

Lehea la Afrika-Borwa le bapatšwa letšatši le letšatši mmarakeng wa ditšweletšwa tša temo wa Safex yeo e lego karolo ya JSE (Johannesburg Stock Exchange).

Safex e ka hlalošwa bjalo ka lenaneopapatšo la elektroniki (electronic auction system) moo bareki (go swana le bašidi ba lehea) le barekiši (go swana le batšweletši ba lehea) ba ka begago maikemišetšo a bona (ka mokgwa wa elektroniki) a go reka goba go rekiša lehea ka nako (kgwedi) ye e itšego.

Mmaraka wa Safex wa ditšweletšwa tša temo o bapatša letšatši le letšatši go tloga ka 09:00 go fihla ka 12:00. 

Thekišo ya lehea e theilwe godimo ga lefelo la Randfontein (Gauteng) (reference point).

Se se ra gore thekišolehea ya Safex ke thekišo ya lehea leo le išwago bobolokelong bja Randfontein. 

Ge lehea le išwa bobolokelong bjo bongwe, thekišo ya lona e swanetšwe go beakanywa gore e akaretše ditshenyegelo tše di sepelelanago le thoto ya lona go tloga bobolokelong bjoo go ya Randfontein, gammogo le ditshenyegelo tše dingwe. 



Kakanyo ya thekišo yeo motšweletši wa lehea a le rekišago ka yona

Go hwetša thekišo yeo motšweletši a tlogo rekiša lehea la gagwe ka yona ge le išwa bobolokelong bjoo bo ngwadišitšwego go Safex, ntle le bja Randfontein, go swanetše go tlošwa tše di latelago thekišonglehea ya Safex: 

Sa mathomo go swanetše go tlošwa “phapano ya lefelo” (location differential) (ditshenyegelo tše di akanywago tše di sepelelanago le thoto ya lehea go tšwa bobolokelong bjoo bo itšego go ya Randfontein) yeo e gatišwago ke Safex ngwaga le ngwaga. 

Ge lehea le išwa bobolokelongkgwebo (commercial silo), kgwebotemo (yeo e lego mong wa bobolokelo) e tlo lefiša tefo ya moswaro (handling fee). 

Ka tlwaelo kgwebotemo goba khamphanikgwebo e tlo lefiša tefopapatšo (marketing fee) ge lehea le sa rekišetšwe mošidi thwii (mohlala, ge lehea le bapatšwa ke kgwebotemo legatong la motšweletši). 

Ge lehea le sa rekišwe semeetseng mola le bunnwe (ge le bolokwa pele ga ge le rekišwa) go tlo ba le ditshenyegelo mabapi le polokelo. 



Kakanyo ya thekišo yeo motšweletši a rekišago lehea la gagwe ka yona bobolokelong (derived maize producer price at silo) e ka akaretšwa ka tsela ye:

 

Thekišolehea ya Safex
 

 
- Phapano ya lefelo
 

 
- Ditshenyegelo mabapi le moswaro 
 

 
- Tefopapatšo
 

 
- Ditshenyegelo mabapi le polokelo
 

 
= Thekišo ya motšweletši bobolokelong
 

 


Go bohlokwa gore motšweletši a lemoge gore thekišo ye e bitšwago “derived producer price” ke thekišo ya minimamo (ke go re ya fasefase) yeo a ka rekišago lehea la gagwe ka yona bobolokelong bjo bo itšego. Ka go rerišana thwii le tšhilo, kgwebotemo goba dikhamphani tše dingwe tše di bapatšago mabele, a ka ikhweletša thekišo ye e phalago ya “derived producer price”.



Go feta fao go bohlokwa kudu gore motšweletši a gopole gore ke yena mong wa lehea leo a le bunnego – ke wena o le rekišago mme ge o sa kgotsofatšwe ke thekišo ya lona ka nako yeo, rerišana le bareki go hwetša thekišo ye kaone. Thekišo ya Safex ke ya mafelelo (ya fasefase) yeo o ka dumelago go rekiša ka yona. 

