

Leaves											Sepedi

Ke ka baka lang matlakala a lehea a se a matala?



Instructions:

Folio strap: Ditlhaelelo

Byline: Thuto ye e phagamego ya lehea le tšweletšo



Ka nako ye lehea le šetše le godile gabotse mafelong a mantši mme re kgona go bona ditlhaelelo tša phepo. 



Mo nakong ye o na le sebaka se sebotse sa go sepela tšhemong le go lemoga mathata ao a ka bago gona ao a ka rarollwago gonabjale (go swana le tlhaelo ya Naetrotšene yeo e ka fedišwago ka go tšhela LAN godimo ga mmu), le a mangwe ao a ka elwago hloko go ipeakanyetša sehla se se latelago. 



Naetrotšene

Naetrotšene ye e lekanego e sepelelana le matlakala a a melago gabotse le mmala wo motala wo o fifetšego wa sebjalo. Tlhaelelo ya naetrotšene e lemogwa ka go se mele gabotse ga sebjalo gammogo le mmala wo motala wo o galogilego goba mmala wa serolane. Ka kakaretšo kgalogo ya mmala wo motala e thoma ntlheng ya letlakala ya fetela bogareng bja lona. Ge tlhaelelo e le ye mpe, lefelo le le galogilego mafelelong le fetoga mmala wo motsothwa mme letlakala fao le a hwa. Ka ge naetrotšene e sepela ka gare ga sebjalo, matlakala a a hlogilego pele ke ona a ntšhago dibontšhi tša mathomo tša tlhaelelo ya naetrotšene. 



Zinki (Senke)

Lehea le ka ntšha dibontšhi tša go fapafapana, go swana le dihloga tše mphsa tše di fetogago mmala wo mošweu. Matlakala a ka bontšha gape methalo ye mekoto ya mmala wa serolane (chlorotic) ka lehlakoreng le tee goba a mabedi a tšhikagare. Dibontšhi tša tlhaelelo ya zinki di tšwelela bjalo ka kgalogo ya ditšhika tša letlakala (interveinal chlorosis) le go fetoga mmala wa serolane ga matlakala a godimodimo. Merumo, tšhikagare le dintlha tša matlakala ga di lahlegelwe ke mmala wo motala. Ka kakaretšo dibjalo ga di golele godimo, e ba dikgopana. 



Sebabole

Sebabole ke karolo ye bohlokwa ya diaminoesiti le diproteine tša go fapafapana. Ka ge dielemente tše e le mabopi a sebjalo, sebabole se tiišetšwa popegong ya sebjalo. Sebontšhi sa go tlwaelega sa tlhaelelo ya sebabole ke kgalogo ya matlakala a mafsa. Le ge go le bjalo, gantši matlakala ohle a ba le mmala wo motala wo o galogilego mme phapano gare ga kgalogo ya matlakala a a godilego le a mafsa ga e bonale gabonolo. Se se ka dira gore molemi a gopole gore tlhaelelo ke ya naetrotšene (N) bakeng sa ya sebabole (S). (Dibontšhi tša tlhaelelo ya naetrotšene di thoma go tšwelela pele matlakaleng a a godilego). Matlakaleng a mangwe mmala wa ditšhikatlakala o ka bonala o galogile ge o bapišwa le wa karolo yeo e di dikologago. 



Tlhaelelo ya sebabole e tšwelela ge menontšha yeo e se hlokago e dirišwa lebaka le letelele, bjalo ka ditološwa tše di sekilego (clear solutions) le ditšweletšwa tše dingwe tše di akaretšago fosforo ye ntši. 



Tlhaelelo ya Potasiamo

Tlhaelelo ya potasiamo e ipontšha ka go se mele ka tshwanelo ga sebjalo gammogo le go sehlafala goba go omelela ga merumo ya matlakala. Ka ge potasiamo e thetha le sebjalo dibontšhi tša tlhaelelo di tšwelela pele matlakaleng a a godilego. Sebontšhi se sengwe sa tlhaelelo ya potasiamo ke go fokola ga manono, seo se hlolago mathata a go wela fase (lodging), go fokotšega ga bokgoni bja go lwantšha malwetši le bokgoni bja go kgotlelela marega ga dibjalo tša marega tša ngwaga le tša ngwagangwaga. 



Diphetleko tša potasiamo tšeo di hwetšwago ka mekgwa ya go fapafapana di a bapetšega. Diphetleko tše di theilwego go mmu wa ka godimo wa mohuta wa sehlaba ga di tshepege bjalo ka dišupi tša tlhaelelo ya potasiamo ka baka la go nwelela ga yona mmung wa ka fase. 



Fosforo

Dibontšhi tše di tlwaelegilego tša tlhaelelo ya fosforo (P) tše di bonwago ka mahlo dibjalong tše ntši di akaretša tše di latelago: 

Go se melele godimo (stunted growth). 

Mmala wo motala wa lerotho (dull-green) goba wo o lego motswako wa botala bja bjang le bja legodimo. 

Go ka tšwelela mmala wo moperese karolong ye e itšego ya sebjalo. 

Tšweletšo ye e fokotšegilego ya matšoba le peu. 

Putšo e a diegišwa. 





