Planning (Maize)									Sesotho sa Leboa

Peakanyo ya tšweletšo ye e atlegilego ya dibjalo tša selemo 



Instructions: 

Folio strap: Tšweletšo

Byline: Taodišwana ye e ngwadilwe ke motšweletši wa pele 



Mola dibjalo tša sehla se se fetilego di sa tšwa go bunwa, peakanyo ye e tletšego mabapi le sehla se se tlago e a thoma. Ke nako ye botse ya go akanya seo se diragetšego sehleng se se fetilego le go hlahloba dintlha tše di fapafapanego tša taolo le tšweletšo tšeo di ilego tša kgatha tema phethong ya boleng le poelo ya mafelelo ya dibjalo. Ge bohlatse bja histori (historical records) ya tšhemo (naga) ye nngwe le ye nngwe bo se bja ngwalwa, gonabjale ke nako ye botse ya go diriša dintlha tše di filwego (data) mabapi le ngwaga wa go feta go thoma lenaneo la go ngwala bohlatse (record keeping system). 

Bohlatse bja motheo mabapi le dintlhapopego (physical aspects) tše di latelago tša naga bo swanetše go ngwalwa le go mpshafatšwa ngwaga le ngwaga: leina la polasa, selete seo polasa e lego go sona, palomoka ya bogolo bja naga, mafelo a nagatemego, nagaphulo, mafulo a a kaonafaditšwego, nošetšo, ngwako, dintlo tša polokelo le meago ye mengwe. 

Tšhemo ye nngwe le ye nngwe polaseng ye nngwe le ye nngwe e ka lekolwa go ya ka dintlhapopego tše di latelago: lefelo la tšhemo, botebo bja mmu, mohuta wa mmu, monono wa mmu, diphetogo tša maemo lebakeng la mengwaga ye mmalwa ye e fetilego. (Ge diphetho tša diphetlekommu di bontšha bjalo), diphetošopšalo le peakanyo ya phetošopšalo, dibjalo tša mafelelo tše di bjetšwego (go akaretša le matšatšikgwedi a pšalo), khalthiba, tekanyo ya peu (seeding rate), palogare ya pula, bokaakang bja pula ye e nelego lebakeng la go latšwa ga tšhemo pele ga ge dibjalo di bjalwa, pula ye e nelego lebakeng la go mela ga dibjalo, mokgwa wa taolongwang wo o dirišitšwego (go akaretša le dikhemikhale le tekanyo ye e dirišitšwego gammogo le ka moo tirišo e ilego ya atlega goba aowa), dibolayakhunkhwane tše di dirišitšwego le katlego ya tirišo yeo, poelo le boleng. 

Theko ya menontšha ke ye nngwe ya ditshenyegelothwii tše kgolo mabapi le dinyakwapšalo (direct input costs) lenaneong la tšweletšo. Tirišo ye e kgontšhago ya lenaneo la monono (fertility programme) dihleng tše dingwe le tše dingwe tše di latelanago e tla tiiša phethagatšo ya dipoelo tša godimo. Go bohlokwahlokwa gore o tsebe maemo a mmu wa gago, kudu morago ga poelo ya godimo ya dibjalo tše di itšego le ge e ka ba morago ga pula ye ntši mafelong a mangwe yeo e ka bego e gapile dielemente tše mmalwa tše bohlokwa tša phepo. Tshehlafalo ya dibjalo ka baka la tlhaelo ya naetrotšene le sebabole (sulphur) e be e bonala deleteng tše mmalwa sehleng se se fetilego. Ge poelo ya dibjalo e le ya godimo ga palogare, dielemente tša phepo tšeo di tlošitšwego di swanetše go bušetšwa go kgonthiša gore dibjalo tše di tlogo latela di tšweletše poelo yeo e letetšwego. 

Go phethagatša nepo ye, dišupommu di swanetše go tšewa tšhemong ye nngwe le ye nngwe fao go tlogo bjalwa dibjalo tša selemo mme di romelwe go fetlekwa. Mola go kgethilwe dibjalokgolo tšeo di tlogo bjalwa mo go lehea, sonoplomo, dinawasoya, mabelethoro, matokomane, matapola, dinawaswikiri goba sebjalo se sengwe le se sengwe, diphetho tša diphetlekommu di ka dirišwa go beakanya maemo ao a nyakegago a monono ao a ka kgonthišago poelo ye botse mabapi le sebjalo se sengwe le se sengwe. Sebjalo se sengwe le se sengwe se nyaka keletšo ya sona mabapi le monono. Mebaraka ya ka moso gammogo le taolo ya dikgonagalokotsi (risk control) e tla bontšha tlhakanyo ya dibjalo yeo e ka swanelago tiro ya gago ya bolemi. 

Dišupommu le tekommu

Go na le dikgato tše mmalwa tšeo di swanetšego go tšewa go kgonthiša gore lenaneo le le tiilego la go leka kalaka le monontšha mmung le sepelelane le tiro ya gago ya bolemi. Dikgato tše di akaretša kgobokanyo le tlhokomelo ye botse ya dišupommu, tshepetšo ye e lebanego ya teko, dintlhatšhupetšo (guidelines) tše di nyakišitšwego gabotse mabapi le tlhathollo ya diphetho, tlhagišo ya dikeletšo mabapi le tekanyo ye e nepagetšego ya phepo, le tsenyo (integration) ya dinyakwa tše di hlohleletšwago (recommended) tša phepo ya dibjalo lenaneongkakaretšo la taolo ya phepo. 

Kgobokanyo ya dišupommu

Nepo ya tekommu ke go lekanyetša bokgoni bja mmu bja go phethagatša phepo ye e nyakegago go mediša dibjalo le go phekola mathata a mmu ao a ka bago gona, ao a ka šitišago go gola le go hlabologa gabotse ga dibjalo. Tekommu ye e kgonthišago letsopa leo le lego gona e kgonthiša gape le tekanyo ya sebolayangwang ye e nepagetšego ye e nyakegago lenaneong la go laola ngwang. 

Go bohlokwa go tšea sešupommu seo se emelago mmu wa tšhemo yohle (representative sample) tšhemong ye nngwe le ye nngwe. Sešupommu se se romelwago laporotoring mafelelong, se ka kala 0,5 kg, mme karolo ye e fetlekwago e ka kala dikramo di se kae fela. Ka fao go bohlokwa kudu go hlaola mašemo ao botebo bja ona bo sa swanego gohle le ao a nago le mabu a mehutahuta, le ge e ka ba mafelo ao a sa emelego tšhemo yohle. Boleng bja teko bo sepelelana le boleng bja sešupommu seo se tšerwego tšhemong. Elelwa gore go ka ba mabu a mehutahuta tšhemong. Nakong ye e fetilego sešupommu seo se tšerwego seripeng se sengwe le se sengwe sa dihektare tše lesome tšhemong ye e itšego, se be se lekane. Le ge go le bjalo, matšatšing ano balemi ba eletšwa go ithekela goba go adima boro ya mmu (barrel auger) ke moka ba sepele ka patrone ya manyokenyoke (zigzag pattern), ba ye godimo le tlase tšhemong ka bophara ba na le bathuši ba babedi (yo mongwe o rwele dikgetsana tša go bolokela dišupommu), mme ba tšee dišupommu (cores) botebong bja gare ga 15 cm le 20 cm, eupša go se fetiše 20 cm. 

Ge o diriša plastiki goba mokotla wo o bego o swere monontšha, kgonthiša gore o hlanotšwe ka ge thorwana e tee ya monontšha e ka huetša diphetho tša phetleko. O ka ikgethela palo ya dišupommu tše o di tšeago, mohlala: sepela ka manyokenyoke o tšee sešupommu se tee morago ga sebaka se sengwe le se sengwe sa gare ga dimetara tše 100 le 200. Tšea dišupommu gare ga direi tša dibjalo tša sehla se se fetilego, gobane lefelo leo le bego le na le dibjalo di se kae fela le ka iponagatša bjalo ka lefelo la monono wo mobotse (high fertility zone). Sešupommu se se bopilwego ka mokgwa wo, bjale se hlakanywa gabotse mme mo go sona go tšewa se sengwe gape seo se ka kalago dikramo tše 500 (500 g). Go kgonthiša gore laporotori e amogela sešupommu seo se emelago tšhemo ka botlalo, sešupommu sa mafelelo se bopša ka go ntšha mmu mo le mola mokotleng goba plastiking. Sešupommu se bjale se bolokwa ka lepokising leo le rometšwego ke ba laporotori. 

Go phema tlholego ya kgakanego laporotoring, lepokisi la sešupommu le swanetše go swaiwa gabotse ka go ngwala go lona nomoro ya tšhemo, leina, atrese ya polasa, dinomoro tša kgokaganyo le letšatšikgwedi leo sešupommu se tšerwego ka lona. Go thiba gore sešupommu se gakantšhwe le tše dingwe ka kotsi, go kaone go se swaya gona fao tšhemong ka mehla. 

Ge karolo ye e itšego ya tšhemo e mediša dibjalo gabotse kudu le gona e tšweletša poelo ye botse go fetiša, re eletša gore o tšee sešupommu fao, mme o se aroganye le dišupommu tše dingwe. Sešupommu se, ge se bapišwa le palogare ya dišupommu tše dingwe, se ka dirišwa go utolla ditlhaelo tše di itšego mabapi le phepo tšhemong yeo, go di hlaloša le go di beakanya. 

O se ke wa tšea dišupommu mafelong a šele a go swana le magomong a tšhemo (headlands), mekerong ya kgale (dead furrows), mabolokelong a kgale a furu ya go dira podišwa, melatswaneng (low spots), mebotwaneng (knolls) goba lefelong le lengwe le le lengwe leo le gogolegilego (eroded areas). 

Matšatšing a lehono motho o kgona go hlaola lefelo le le itšego lefaseng ka go diriša lenaneo la GPS (Global Positioning Systems). Go ya ka lenaneo le la dikwerana (grid system) lefelo le le itšego le ka hlaolwa ka bokgauswi bja sebaka sa 0,5 m – 4 m go tloga fao mahlakore a sekwere a gahlanago gona (within 0,5 to four metre of the crossing points on the grid system). Lenaneo le le ka dirišwa gape go phatlalatša dišupommu tšhemong (scattering of samples within the grid system). Ka moso dišupommu di ka bapišwa nako le nako mme diphetogo tša go fapafapana mabapi le dintlha tša monono di ka lekolwa ka nepagalo ka go feta ga nako. Diphetho tša dintlha tše di filwego (data) di ka tsenelwa ka seo se bitšwago “Ground Information System (GIS)”. Lenaneo la GIS le kgona go tšweletša mmepe wa mebalabala (smoothed’ colour chart) wa tšhemo woo o bontšhago pH, kalasiamo, maknisiamo, fosfate, sebabole, naetrotšene gammogo le dipharologanyo tše dingwe tša tekommu. Mmepe wo o bontšha gabotse phetogego (variability) goba bogolo bja bothata bjo bo itšego bjo bo lego tšhemong. Mafelong a mantši ditikologigare (centre pivots) di lekolwa ka mokgwa wa “grid method”, motheong wa hektare godimo ga ploko (hectare per block basis). 





Bokgafetšakgafetšo bja go tšea dišupommu (sampling frequency)

Nako ye kaone ya go tšea dišupommu ke ge o na le nako ya go dira bjalo ka nepagalo, ge o kgona go ahlola gabotse ka mahlo (make visual judgements) ka moo o swanetšego go aroganya tšhemo mafelo a a swanago a go tšea dišupommu (uniform sampling areas), le ka nako ye e swanago ngwaga le ngwaga morago ga puno goba ka nako ye e swanago lebakeng la phetošopšalo. Go kaone ka mehla go romela dišupommu go fetlekwa mola dilaporotori di se na mošomo wo montši. Bontši bja dišupommu tše di amago sehla se se tlago sa selemo bo romelwa dikgweding tša Setemere le Oktoboro ngwaga le ngwaga. O swanetše go beakanya taba ye ka nako gore o kgone le go phetha peakanyokgwebo (business planning) ye e nepagetšego le go dirišana le barerišani ba ba eletšago batšweletši ka ga monontšha. 

Botebo bja go tšea dišupommu 

Dišupommu tše di fetlekwago go kgonthiša bontši bja dipharologantšhommu mabapi le difosfate (P), potasiamo (K), dibolang le pH, di swanetše go tšewa botebong bjo bo sa fetogego bja gare ga 0 cm le 15 cm. Go ya ka kgohlagano ya bokagodimo bja mmu, dišupommu tše di lebanego di ka tšewa botebong bja gare ga 0 cm le 20 cm. 

Tlhokomelo ya dišupommu

Kgonthiša gore mokotlana wo mongwe le wo mongwe wa dišupommu o bontšha gabotse tšhemo yeo sešupommu se tšerwego go yona le gore o na le nomoro ya moswananoši (unique number). Mekotlana e swanetše go hunwa ka šedi, ya bewa fao go fodilego, e sego mo go fišago go fetiša, mme ya romelwa laporotoring ka pela morago ga ge dišupommu di tšerwe. 

Ditlhamo tše di nyakegago go tšea dišupommu

Ditlhamo tše di hlokegago go tšea dišupommu ke mebepe ya polasa, ditšhupetšo mabapi le mehuta ya mabu (soil type references), ditšhupetšo tša GPS (ge di nyakega), diborommu tše di lebanego goba digarafo (ge go ka kgonthišwa botebo bjo bo sa fetogego), mekotlana ya dišupommukgolo (main sample bags), mekotlana ya go romela mmu laporotoring (soil laboratory bags), dipene tša go swaya mekotlana (mapokisi) le bohlatse bjo bo bolokilego mabapi le tšhemo (kept land records). 

Go kgetha laporotori

Dilaporotori tše kaone (tše di se nago kotsi) ke tšeo di se nago kgokaganyo le khamphani ye e itšego – diphetho tša phetleko di lefelwa ke motšweletši mme e ba tša gagwe. Mokgatlo wa ARC o na le dilaporotori tše mmalwa tša maemo a godimo kudu tšeo batšweletši ba ka romelago dišupommu tša bona go tšona. Dikhamphani tše dingwe tšeo di rekišago monontšha di dira diphetleko ntle le tefo, eupša madimabe ke gore di dumela fela go hlagiša diphetho ge motšweletši a reka monontšha wa tšona. 

Kgopela diphetleko tše di amago polasa ya gago

Bontši bja dilaporotori bo na le sehlophana sa diphetleko tša motheo, bjalo ka teko ya theo (standard test), tšeo di dirwago ka tlwaelo ka tefo ye kaone ge go lebeletšwe mohola wa diphetho. 

Re šišinya gore o kgopele diteko mabapi le tše di latelago, gore motsebamobu (agronomist) goba morerišani a kgone go go eletša ka moo go kgontšhago morago ga ge a lekodišitše ditekommu (diphetleko) gammogo le kakanyetšo (appreciation) ya mašemo a gago le klimate ya tikologo yeo polasa ya gago e lego go yona: pH, P, K, Ca, Mg, Na le sephesente sa tlopelo ya esiti (percentage acid saturation). Go nyakega gape le tše di latelago tše di swanetšego go kgopelwa ka botšona: S (ge laporotori e na le ditlhamo tša go dira teko ye), Zn (HCL), sephesente sa letsopa le dinyakego mabapi le kalaka. Gore diphetho di be le mohola go se ke gwa tlogelwa le e tee go tše re di boletšego. 

Kakaretšo

Gantši go na le ditshenyegelo tše di sepelelanago le phetleko ya mmu – le ge go le bjalo, gopola gore ka go lefa diranta tše makgolo a se makae go fetlekiša mmu wa gago, o ka boloka diranta tše diketekete mabapi le tšweletšo. Go kaone kudu go tšea dišupommu ngwaga le ngwaga le go di romela gore di fetlekwe, bakeng sa go boloka tšhelete ye nnyane mme mohlamongwe wa diriša mohuta goba bokaakang bjo bo fošegilego bja monontšha. 

