

Weeds (Maize)								Sesotho sa Leboa



Mengwang le taolongwang



Instructions: 

Folio strap: Taolongwang

Byline: Tsebišo ye e tšwa mo go Mošupatsela wa Matseno go Tšweletšo ya Lehea 



Semela se sengwe le se sengwe seo se melago fao go sa nyakegego re ka se bitša “ngwang”. Mengwang ke manaba a motšweletšamabele – e phadišana le dimela go hwetša monola, seetša le phepo; e ka hlola mathata ka nako ya puno; e ka tšhilafatša goba ya fetoša mmala wa mabele; peu ya yona e ka ba mpholo; mme e ka fepa disenyi le malwetši ao a huetšago poelo ye e letetšwego. 



Ka tlwaelo mengwang e enya peu ye ntši ka bjako, e phatlalala gabonolo mme e mela ka bonako. Mengwang e na le medu yeo e hlabologilego gabotse mme e kgona go ikamantšha le mabaka a go fapafapana. Mengwang e boima go laola, e tiile mme e phadišana le dibjalo ka maatla go hwetša monola le phepo. Ka ge mengwang e gola ka pela e itswala ka bjako.



Gantši medu ya mengwang e tsenelela fase le gona e phatlalala go feta ya dibjalo, ka fao mengwang e kgona go phologa gabonolo ge a bapišwa le dibjalo. Mengwang ya ngwagangwaga gantši e boloka phepo ka bontši dikarolong tša yona tša ka fase ga mmu – bokgoni bjo le bjona bo e thuša go kgotlelela mabakeng a boima.



Lephelo la mengwang e ka ba lebaka la ka fase ga ngwaga goba le ka akaretša sehla se tee fela (mohuta wo o bitšwa mengwang ya ngwaga), goba e ka ba lebaka la go feta ngwaga eupša go se fetiše mengwaga ye mebedi (mohuta wo o bitšwa mengwang ya ngwagapedi), goba e ka ba lebaka le letelele mme ya itswala ngwaga le ngwaga (mohuta wo o bitšwa mengwang ya mengwaga).



Na ke ka lebaka lang go lego bohlokwa go laola mengwang dibjalong?

Mengwang e phadišana le dibjalo go hwetša monola, phepo, sebaka le seetša. Phadišano ye e šitiša go mela ga dibjalo le gona e diegiša tlhabologo ya tšona, seo se fokotšago poelo. Go feta fao phadišano ye e ka hlola tšhilafatšo ya peu ya dibjalo, poelo ye e fokoditšwego goba poelomorago ya boleng bja peu ye e bunwago. Phadišano gare ga mengwang le dibjalo e fapana go tšwa go sebjalo go ya go se sengwe le go tšwa go ngwang go ya go wo mongwe – sephetho sa phadišano ye e ka ba phokotšo ya poelo ya gare ga 10% le 98%. 



Mengwang e thoma go phadišana le dibjalo mola e medile medu ya ruri – ke go re mola e thomile go tia. Nepo ya taolongwang e swanetše go ba go šitiša mengwang go phadišana le dibjalo le go thiba gore e enye peu ye e tlogo e kgontšha go phadišana le dibjalo tše dingwe gape ka morago.



Mekgwa ya go laola ngwang

Go na le mekgwa ye mebedi ye megolo ya go laola ngwang – mokgwa wa semotšhene le mokgwa wa sekhemikhale. Gantši go hlagola fela goba tlhagolo yeo e kopantšhwago le tirišo ya dibolayangwang e ka ba mokgwa wo mokaone wa seekonomi. Mokgwa wo o kgethwago o tla sepelelana le kganyogo, boitemogelo le tsebo ya motšweletši, gammogo le go hwetšagala ga diatla, ditrekere le ditlhamo – kudu ka nako ya go bjala le morago ga fao.



Taolo ya ngwang ke ntlha ye bohlokwa tšweletšong ya lehea mme e swanetše go elwa hloko ka nako ya go lema, ka peakanyo ya seloto, ge go bjalwa le magatong a go gola ga dibjalo. 



Taolongwang ya semotšhene

Taolongwang ya semotšhene e akaretša go ripaganya ga mengwang go šitiša kenyo ya peu, goba bohlokwa go feta fao, go tomola ga mengwang ka go diriša trekere le sedirišwa se se swanetšego. Taolongwang ya semotšhene e lebane pele ga pšalo (go swara tšhemo e hlwekile) gammogo le dikgatong tša mathomo tlhabologong ya dibjalo. Go bohlokwa go laola mengwang e sa le ye mefsa go thiba phadišano gare ga yona le dibjalo malebana le monola mmung; go sa le bohlokwa gape go laola mengwang ge dibjalo e sa le tše mpsha gore medu ya tšona e se kwešwe bohloko ge go hlagolwa. Mengwang ye e godilego e na le medu ya go tsenelela mme go e fediša ka tshwanelo go swanetše go hlagolelwa fase, seo se ka senyago medu ya dibjalo.



Taolongwang ya sekhemikhale

Go na le dikhemikhale tša diela, dithorwana le digase tšeo di ka dirišwago go laola mengwang. Bokaakang bjoo bo nepagetšego le nako ye e lebanego ke dintlha tše bohlokwa kudu tirišong ya dibolayangwang tše tša dikhemikhale. 



Dikhemikhale tše di ka hlophelwa magorong a mabedi, e lego tšeo di kgethago (selective) le tšeo di sa kgethego (non-selective). Dibolayangwang tše di sa kgethego di bolaya semela sefe kapa sefe seo di ka se kgomago, mola tšeo di kgethago di ka bolaya ngwang wo o itšego gare ga dibjalo ntle le go huetša tšona le ganyane. Dibolayangwang tše di sa kgethego di ka dirišwa gape go fediša mengwang yeo e melago gare ga direi ntle le go huetša dibjalo ka botšona. 



Dibolayangwang di šoma ka mekgwa ye mebedi – tše dingwe di bolaya mengwang ka go di kgoma fela (contact herbicides) mola tše dingwe di swanetše go monwa ke mengwang (systemic herbicides). Dibolayangwang tše di bolayago ka go kgoma di huetša tlhale ya semela seo di se kgomago, ka fao di šoma bokaone ge ngwang o kolobišwa gabotse. Ka tlwaelo dibolayangwang tša mohuta wo di šoma bokaone ge mengwang e sa le ye mefsa. Dibolayangwang tše di bolayago ka go monwa di sepedišwa tlhaleng ya ngwang, ka fao le ge di ka gašetšwa matlakaleng fela medu e ka huetšwa. 



Go feta fao dibolayangwang di ka hlophelwa magorong a mangwe a mabedi, e lego tšeo di dirišwago pele ga ge dibjalo di tšwelela mmung (pre-emergence herbicides) le tšeo di dirišwago morago ga ge dibjalo di tšweletše mmung (post emergence herbicides). Dibolayangwang tše di boletšwego pele (pre-emergence herbicides) di monwa ke medu ye e tšwelelago (coleoptile or developing roots), mola tšeo di boletšwego morago (post emergence herbicides) di monwa ke matlakala le dikutu/dithito. 



Go laola mengwang sekhemikhale go phala go e laola semotšhene – mehola ye e lego molaleng ke ye e latelago: 

Mengwang e ka laolwa ka pela ka go diriša khemikhale mola go e fediša ka motšhene go ka tšea sebaka.

Dikhemikhale tše ntši di šoma lebaka le letelele, ka fao ga go hlokege gore o dire se sengwe gape go laola mengwang.

Dihleng tša pula ge leraga le šitiša trekere go tsena mašemong, taolongwang ya sekhemikhale e kaone go feta (trekere ye e rwelego segašetši e ka tsena mašemong ka pela go feta yeo e gogago sehlagodi). 

