Producer (Maize)									Sepedi

Na motšweletši o tlile go solwa gape?

Instructions: 

Folio strap: Se se lebanego 

Byline: Jane McPherson, molaodi wa Lenaneotlhabollo la Balemi la Grain SA



Tabeng ye nngwe le ye nngwe go swanetše go ba le motho wa go loka le yo mobe, mme ka tlwaelo tshepelong ya go tšweletša dijo motšweletši ke yena a sengwago yo mobe. Ke yena a solwago ge dijo di hlokega, ge di tura goba ge e le tša boleng bjo bo fokolago. 



Tshepelong ye teleletelele ya go tšweletša dijo tše di rekišetšwago moreki go na le bakgathatema ba mmalwa. 



Dinyakišišo le payotheknolotši



Dikhamphani tše di rekišago ditlabelepšalo (input supply)



Dikgwebo tša Agri



Motšweletši



Mmaraka wa gae



Dijo tša diruiwa		Tšhilo			Go paka



Barekišakabontši (diholosele)



Bagwebjana



Moreki



Dinyakišišo le payotheknolotši 

Dintlha tše di bopa karolo ya tshepelo ya go tšweletša dibjalo tše di nepagetšego – dibjalo tša lehea, korong, sonoplomo, dinawa, bjalobjalo, tše di bjalwago di swanetše: 

Go mela gabotse ge di bjetšwe;

Go gola gabotse mabakeng a go fapafapana;

Go lwantšha disenyi le malwetši;

Go lwantšha komelelo le go kgona go phologa monola wo o fetišago;

Go ba le boleng bjo bo nepagetšego malebana le go šilwa, go pakwa, go gatelelwa le go dira mmela (malting);

Go ba le bokaakang bjo bo kgotsofatšago bja proteine, oli, khapohaetrete, bjalobjalo;

Go bunega; le 

Go bolokega le go rwalega ntle le kotsi. 



Go swanetše go hlagišwa menontšha ye e ka dirišwago leboong la tšweletšo, yeo e ka tšweletšago phepo ye e nyakegago ya dibjalo. Go swanetše go hlagišwa dibolayasenyi le dibolayangwang tšeo di ka šireletšago dibjalo go mengwang, disenyi le malwetši. 



Dikhamphani tše di rekišago ditlabelepšalo

Tšona di amegile ka ge di swanetše: 

Go ngwadiša dikhemikhale tšeo di dirišwago dibjalong tša go fapafapana;

Go dira dikhemikhale;

Go tswadiša peu ye e rekišwago (ye e dirišwago kgwebong);

Go dira menontšha ye e tlogo dirišwa tšweletšong ya dibjalo;

Go dira dibešwa le oli yeo e dirišwago ke ditlhamo tša temo; 

Go phatlalatša dilo tše le dikgwebo tša Agri.



Dikgwebo tša Agri 

Tšona di amegile ka ge: 

Di adima motšweletši tšhelete ya go tšweletša dibjalo;

Di rekiša peu, monontšha, dikhemikhale, dikarolo tša metšhene, dibešwa le dioli, ditrekere le ditlhamo tša temo;

Di lemiša batšweletši;

Di thuša batšweletši ka inšorense ya dibjalo; le gona

Di reka mabele ao a tšweletšwago. 



Motšweletši o amegile ka ge:

A hwetša naga le metšhene;

A hwetša tšhelete ya go tšweletša dibjalo;

A reka ditlabelepšalo (inputs) tšohle;

A beakanya tšhemo;

A bjala, a hlokomela, a buna le gona a rekiša puno; le gona

A fihliša puno bobolokelong bja kgauswi. 



Mmaraka wa gae

Mmaraka wa gae le wona o amegile tshepelong ya tšweletšo ka ge: 

O reka puno;

O omiša mabele ge a le monola kudu go ka bolokwa ntle le kotsi;

O hlophiša (grade) mabele; 

O boloka mabele;

O kgonthiša gore disenyi le malwetši a se tsenele mabele ao a bolokilwego; le gona

O rekišetša bašidi mabele (goba a rekišetšwa mmaraka wo o a išago dinageng tša ntle). 



Mošidi

Bašidi le bona ba amegile mme: 

Ba amogela mabele;

Ba kgonthiša gore mabele a bolokwa gabotse go fihlela a šilwa;

Ba šila mabele go dira bupi le flouru; 

Ba phuthela setšweletšwa mme ba se phatlalatša le barekišakabontši (diholosele). 



Morekišakabontši (holosele)

Tema ye e kgathwago ke morekišakabontši ke: 

Go rekišetša bagwebjana setšweletšwa se se phuthetšwego. 



Mogwebjana

Mogwebjana o kgatha tema ya go 

Rekišetša badiriši ditšweletšwa. 



Tlhalošwana ye ga e akaretše dikgato tšohle tša go fapafapana, ka ge go na le dintlha tše di fapanago go tloga go setšweletšwa go ya go se sengwe. Mohlala: morago ga ge korong e šitšwe, (flouru) e swanetše go pakwa pele ga ge e rekišetšwa moreki; mabele a bali ona, ao a dirišwago go apea bjalwa, a swanetše go fetošwa mmela (malted) pele mme a apewa. 



Tshepelong ye yohle go amegile batho le ditshepetšo mme e bitšwa molokoloko wa mohola wa temo (agricultural value chain). Mongwe le mongwe tshepelong ye o swanetše go ba le poelo, go sego bjalo a ka se kgone go tšwela pele kgwebong. 



Bjale potšišo še – na go ka solwa motšweletši a noši mabapi le koketšo thekong ya dijo? 



Ge re lebelela theko ya:

Borotho, seripa sa 20% – 25% sa tšhelete ye o e ntšhago ke theko (mohola) (value) ya korong ye e lego senkgweng;

Mokotla wa bupi bja lehea, seripa sa 35% – 45% sa tšhelete ye o e ntšhago ke theko (mohola) ya lehea leo le šitšwego; 

Tshitswana ya bjalwa, seripa sa ka fase ga 3% sa tšhelete ye o e ntšhago, ke theko ya bali yeo e dirišitšwego. 



Kgwebo e sepelelana le dikgonagalokotsi (risks) – kgwebo ye nngwe le ye nngwe e akaretša tekanyo ya dikgonagalokotsi. Motšweletši yena o lebanwe ke dikgonagalokotsi tše kgolo: 

Leboo la tšweletšo ke le letelele (go tloga go peakanyommu go fihla go puno); 

Dibjalo di huetšwa ke boso (dikomelelo, mafula, sefako, tšhwane (šobane), lehlwa (kapoko) le diphefo); 

Batšweletši ba gapeletšwa go amogela theko – motšweletši ga a kgone go kgetha tšhelete yeo a kganyogago go e hwetša mabapi le tone ya lehea la gagwe ka ge lehea lohle le bapatšwa fantising (auction) mme theko yeo motšweletši a e amogelago ke yona theko ya lehea. Gantši motšweletši o gapeletšwa go amogela theko yeo e fetwago ke ditshenyegelo tša gagwe mabapi le go tšweletša dibjalo tšeo. 



Bjalo ka tshwantšhetšo fela, ge re lekola sehla se se fetilego sa korong kua Freistata, re bona gore e be e le se sebe kudu ka baka la pula ye nnyane. Mafelong a mantši batšweletši ba ile ba palelwa ke go buna le tone e tee ya korong godimo ga hektare. Palo ya ditshenyegelo malebana le go tšweletša hektare e tee ya korong ke ye e ka bago R4 200, mola theko yeo motšweletši a e amogetšego malebana le tone e tee ke ye e ka bago R3 000. Se se ra gore motšweletši yo a bunnego tone e tee godimo ga hektare, o lahlegetšwe ke R1 200 godimo ga hektare. 



Ge o le ralepaka o reka flouru wa phetha theko yeo o tlogo rekiša marotho a gago ka yona. Ge bareki ba gana go a reka ka theko yeo, o tlogela go reka flouru le go paka marotho go fihla ge theko e kaonafala. Mola motšweletši yena a phethile go bjala dibjalo, ga a kgone go emiša tshepelo yeo go fihla ge theko e kaonafala – o ntšhitše tšhelete mme o swanetše go buna dibjalo tša gagwe le go rekiša puno yeo. 



Batšweletši ba rena ba bohlokwa kudu – ba šoma ka maatla mme ba hlobaetšwa ke dikgonagalokotsi maitekelong a bona a go tšweleletša setšhaba sa Afrika-Borwa dijo le go se fa mošomo. Gopola gore re ka reka dijo dinageng tša ka ntle fela ge tšona di na le pheteledi ya dijo, le gona ge naga ya rena e na le tšhelete ya go lefela ditšwantle tšeo. Ge mabaka a thatafala dinageng tša ntle di tla fepa ditšhaba tša tšona ka dijo tšeo di tšweletšwago fao mme rena re ka se kgone go di reka. Ge phetošetšo ya tšhelete e ka fokodiša mohola wa ranta, naga ya rena e ka hloka tšhelete ya go lefela mabele ao a tšwago dinageng tša ntle mme batho ba rena ba tla bolawa ke tlala, go swana le ditšhaba tše ntši tša Afrika. Pele ga ge re sola batšweletši malebana le theko ya godimo ya dijo, a re lekodiše taba ye re kwešiše mabaka ao a hlotšego tlhatlogo ya ditheko. Ge re sa thekge batšweletši ba rena ra ba thuša gore ba kgotlelele ka go ikhumanela poelo ye kaone tšweletšong ya dijo, setšhaba sa rena se tlo welwa ke tlala. 

