Sustainable (Maize) 									Seostho sa Leboa

	

Bolemi bjo bo swarelelago: ke ka baka lang bo tšea sebaka se setelele?



Instructions: 

Folio strap: Bolemi bjo bo swarelelago

Byline: Jane McPherson, molaodi wa Lenaneotlhabollo la Balemi la Grain SA 



Re phegelela go tšweletša batšweletšikgwebo ba baso bao ba nago le bokgoni le gona ba tlogo kgona go ikemela le go kgotlelela. Maemong a gonabjale a ekonomi se se tloga se le boima – ešitago le ge o šoma ka boineelo le gona maikemišetšo a gago e le ao a hlomphegago. Ge re nyaka gore temo mono Afrika-Borwa e atlege le gona e swarelele go swanetše go ba le phetolo ya nnete intastering ye gore re kgone go bolela ka lentšu le tee le le tiilego. 



Ga go na le karolo ye bonolo temong mme batšweletši ba laola mešomo ye e fapafapanago ye e sepelelanago le dikgonagalokotsi (risks) tše kgolo. 

Thekišo ya fase ya mabele e gatelela poelo ya tšweletšo ya dibjalo. 

Tswalo ya tšhelete ye e adingwago e godimo mme ditshenyegelo mabapi le metšhene di feta tekanyo. 

Batšweletšikgwebo ba ba nago le boitemogelo ba goga boima – batšweletši ba ba hlabologago bona ba tla kgona bjang? Bona ba hlaka go fetiša. 



Mmušo o ka thuša bjang? 

Mo nakong ye poelo ye e hwetšwago ka go tšweletša mabele ke yeo e paledišago batšweletši ba ba hlabologago go tšweletša mabele afe kapa afe ka kgotlelelo. Re holofela gore maemo a ga se a ruri le gore theko ya diphahlo (commodities) e tlo namelela. Le ge go le bjalo, mo lebakengkopana batšweletši ba mabele ba swanetše go thekgwa ka tšhelete ka sebopego sa thušo (grant) – go ba thuša ka ditshenyegelo tša dinyakwapšalo (input costs) goba ka ponase malebana le ditone tše di tšweleditšwego. Mohola wa lenaneo la go fa ponase mabapi le ditone tše di tšweleditšwego ke gore go putswa bao ba šomago – ye e ka ba tsela ya go thuša bao ba nago le bokgoni le boineelo go ka fetoga batšweletšikgwebo ba nnete. 



Bothata bjo bongwe bjo bogolo bja batšweletši ba ba hlabologago ke maemo a ditrekere le didirišwa – go nyakega thušo ya tšhelete gore batšweletši ba kgone go mpshafatša ditlhamo tša bona. Go na le dikgoro tše dingwe tša mmušo tšeo di fago dihlopha tša batšweletši ditrekere le didirišwa. Ye e ka ba tharollo ya lebakakopana, eupša go nyakega thuto le nolofatšo ye ntši go ruta batšweletši go laola ditlhamo tše. Ge selo e le sa sehlopha mme se dirišwa ke sehlopha ga go na motho yoo a rwalago boikarabelo mabapi le sona le gona ga go na yoo a se arabelago – go na le mehlala ye mmalwa ya ditlhamo tšeo di filwego dihlopha mme ditlhamo tšeo di hlokomologile ka moo di ilego tša senyega sa ruri. Mokgwa wo o ka se swarelele.



Balemiši ba swanetše go rutwa le go hlangwa ka bokgoni ka bofsa le gona ba swanetše go hlohleletšwa – go na le balemiši ba bantši mme ba swanetše go thuša batšweletši mašemong. 



Tema ye e kgathwago ke dikgwebo tša agri 

Bothata bjo bongwe bjo bogolo bjoo batšweletši ba ba hlabologago ba lebanego le bjona ke go hwetša thušo mabapi le tšweletšo (access to production credit). Ba bantši ba na le naga, ba na le metšhene (maemo a ye mengwe a fokola kudu), ba a rutwa le gona ba a thušwa, eupša ba hloka tšhelete. Palomoka ya ditshenyegelo mabapi le tšweletšo ya dibjalo e godimo kudu – gare ga R4 000 le R5 000 / hektare (go ya ka mohuta wa sebjalo, lefelo, bjalobjalo). Mathomong re be re thakgetše kamego ya dikgwebo tša agri tšeo di thušitšego batšweletši ba ba hlabologago ka tšhelete mabapi le tšweletšo. Le gonabjale go sa na le dikgwebo tše dingwe tša agri tšeo di thušago batšweletši ka potego tseleng ya bona ya go ba batšweletšikgwebo. 



Go ya ka rena dikgwebo tša agri tše di thušago di swanetše:

Go akaretša batšweletši ditherišanong tšohle;

Go tsebiša le go maatlafatša batšweletši;

Go thuša batšweletši ka dikadimo tša tšweletšo tša tswalo ya fase ka moo go kgonegago (lowest possible interest rate);

Go rerišana le barekiši (dikhamphani) ba dinyakwapšalo go phethela batšweletši ba ba hlabologago diphokoletšo le go di fetišetša go bona;

Go thuša batšweletši ka ditirelo tša bolemiši – ka go diriša batho ba ba nago le boitemogelo bjo bo feletšego le bokgoni bjo bo lebanego;

Go dirišana le mekgatlo ye e rutago le go thuša batšweletši;

Go thuša batšweletši go bapatša mabele a bona ka mokgwa woo o ba holago bokaone; le

Go thuša batšweletši go mpshafatša (upgrade) le go hlokomela ditrekere le didirišwa tša bona. 





Re reng mabapi le tirišo ya bakontraka ba temo? 

Mokgwa wo mongwe wo bonolo wa go beakanya mašemo ka nepo ya go tšweletša dibjalo ke go kgopela ditirelo tša bakontraka ba bagolo ba temo. Mokgwa wo o lekilwe leboelela mme lebaka le le tšweletšwago ke gore mokontraka o tlo dirišwa fela dikgatong tša mathomo ke moka ka morago motšweletši a itirela ka boyena. Seo re se lemogilego ke gore ditaba ga di sepele ka tsela ye, ka mabaka a a latelago: 

Motšweletši ga a amege ka go lekana mola mokontraka a phetha mošomo; 

Mokontraka o šoma ka potlako ka moo motšweletši a sa kgonego go ithuta bokgoni bofe kapa bofe;

Ga se tshwanelo (not necessarily) gore mokontraka o kgona go ruta goba go maatlafatša ba bangwe; le

Poelo ye motšweletši a e hwetšago ga se ye e ka mo kgontšhago go ithekela ditrekere le didirišwa. 



Dipoelamorago mabapi le go diriša mokontraka 

Ditshenyegelo mabapi le tšweletšo di namelela godimo.

Tšhelete ye e lefelwago mošomo wa kontraka e ka upša ya dirišwa go hlokomela le go mpshafatša ditrekere le didirišwa tša batšweletši. 

Batšweletši ga ba kgathe tema mešomong ya temo mme ga ba maatlafatšwe gore ba tle ba kgone go šoma ba noši. 

Tikologong ye e omilego gantši go na le lebaka le lekopana fela leo le loketšego mešomo ya go fapafapana ya go lema bokaone. Ge mokontraka a dirišwa go lema lefelo le legolo, lebaka leo gantši le a feta mme se se ka senyetša motšweletši puno ya gagwe (ka baka la go bjala morago ga nako, go gašetša morago ga nako). 

Mokontraka o lefša go ya ka dihektare tše a di šomilego, ga a putswe go ya ka boleng bja mošomo wo a o phethilego – goba motšweletši o hwetša poelo goba aowa, mokontraka yena o amogela tšhelete ya gagwe. Maswabi ke gore ga go na taolo ya boleng – lebaka le lengwe ke bogolo bja merero. 

Go na le batšweletši ba baso bao ba nago le bokgoni le gona ba kgonago. Batšweletši ba ba swanetše go fiwa sebaka sa go hira naga go bao ba se nago le kgahlego goba bao ba sa kgonego go lema ka bobona. Mo nakong ye bogolo bja nagatemego ye e hwetšagalago bo “lengwa” ke dikgwebo tša agri, ka fao batšweletši ba bangwe ba baso ga ba kgone go bo tsenela. Batšweletši bao ba nago le bokgoni ba swanetše go dumelelwa go diriša naga ye go katološa mešomo ya bona ya temo. 

Malebana le batšweletši bao ba se nago le tlhamo e tee kgopolo ke gore ge motho yo mongwe a ba phethela mešomo ya temo ba ka boloka tšhelete ya go lekana ya go ba kgontšha go thoma go lema ka noši. Ga go na bohlatse bofe kapa bofe bjo bo thekgago kgopolo ye – poelo ye e hwetšwago ka go tšweletša mabele ke ye nnyane kudu mme tirišo ya bakontraka e fokotša poelo yeo go ya pele. 



Ka moo re bonago tharollo e ka ba efe? 

Bakgathatema bohle ba swanetše go šoma ka potego mme ba swanetše go phegelela go hlabolla batšweletši – temong motšweletši o bohlokwa go feta naga. Batšweletši ba nyaka go itemela e sego “go lemelwa”. 

Dumelela motšweletši go thoma nageng yeo a nago le yona – go kaone kudu go thoma ka gonyane nageng ye nnyane. (Gopola gore motho yo a nyakago go diriša naga ya gagwe o kgonne go phologa go fihla gonabjale ka ditseno tše a di hwetšago. Ge a ka hwetša poelo ye nnyane godimo ga hektare o tla ba le tšhelete yeo a ka bego a se na le yona ge nkabe a se a lema. Ka go thoma ka gonyane le go fokotša dikgonagalokotsi (risks) le ka go dira dilo tše di lokilego ka nepagalo, motšweletši a ka godiša bokgoni le boitshepo bja gagwe). 

Se gapeletše motšweletši go diriša mokontraka, bokaone ke go thuša motšweletši go hlokomela ditlhamo tša gagwe le go mo dumelela go laola tše a ka di kgonago ka noši – go ka ba kaone ge motšweletši a hiriša naga yeo a sa kgonego go e diriša mola a sa godiša bokgoni bja gagwe. 

Go diriša moeletši ke taba ye botse – eupša moeletši ga se motho ofe le ofe. Moeletši ke motho yoo a ineelago go tšwetša pele moeletšwa – yoo a tlogo tšea nako go neetša tsebo le bokgoni, yo a lego pelotelele le gona a ratago go thuša. Kamano gare ga moeletši le moeletšwa e swanetše go ba ye e tiilego – yeo e theilwego godimo ga tshepano le tlhomphano. Go feta fao go bohlokwa kudu gore batho bao ka babedi ba thabele kamano ya bona, gobane ke seo e lego sona – kamano. 

Batšweletši ba swanetše go dula ba amegile le gona ba tseba mme diphetho tše di ba amago di se ke tša tšewa ntle le tsebo ya bona. Tlhabataba (slogan) ya mokgatlo wo mongwe wa batho bao ba phelago ka bogole e re: “Ga re nyake selo ge re sa kgathe tema” (nothing for us, without us). Mantšu a a thekga seo re se bolelago mo ka botlalo. 

Thuša batšweletši go phetha tekanyetšo ye e feletšego ya polasa mabapi le naga, ditrekere, ditlhamo, metšhene, diruiwa, dikoloto, letlotlo, bjalobjalo. Re swanetše go thuša batšweletši ka mokgwamoka (holistically), ke go re mabapi le tšohle tše di bopago polasa, e sego ka dintlha tše di itšego fela. Batšweletši ba swanetše go kwešiša maikemišetšo a a rena. Mohlala: motšweletši o kgona go tsenela maatla a kW a makaakang, mme o kgona go laola naga ye kaakang ka ona? 

Kgonthiša gore motšweletši o tsenela lenaneo la thuto le tlhabollo. Go fetoga motšweletšikgwebo yo a feletšego yo a kgonago ke tshepelo ye telele mme mekgatlo ye mmalwa ya go fapafapana e ka thuša tshepelong ye. 

Lekanyetša boleng bja dithuto tše di rutwago. Ba bangwe bao ba ngwadišitšwego go ruta (accredited training providers) ga ba tšweletše dithuto tše di atlegago ka ge le bona ba hlaela boitemogelo mabapi le bolemi/borui (ga o kgone go ithuta temo ka go bala dipuku fela!) 

Morero e swanetše go ba wo monyane wo o laolegago. Batšweletši ba ba hlabologago ba hloka nako le thušo mme ge morero o gola go feta, go tšwelela mathata ke moka o fela ka go folotša. Ga se selo se segolo ge o re o thuša batšweletši ba 15 – 20, eupša morero wa mohuta wo o a laolega. Merero ye mmalwa ya go akaretša batšweletši ba go feta ba 50 (go tloga mathomong) e foloditše ka ge go se na le badiredi ba ba lekanago. Mola morero o tšwela pele palo ya batšweletši e ka godišwa ngwaga le ngwaga. 







