Activities (Maize)						Sesotho sa Leboa



Ditiro tša polaseng – na o leka go dira eng?



Instructions: 

Folio strap: Taolo

Byline: Jane McPherson, molaodi wa Lenaneotlhabollo la Balemi la Grain SA 



Go ka ba mabaka a mmalwa ao a go hlohleletšago go diriša naga yeo o ka e hwetšago. Kganyogo ya gago ya go lema e ka akaretša phišego ya go:



Tšweletša dijo go fepa ba lapa la gago;

Itlhagišetša ditseno; le

Diriša nagatemo ye e hwetšagalago.



Temo e ama tšweletšo ya dijo le tlhale. Gore molemi a atlege o swanetše go ba le kwešišo ye e tsenelelago ya dibjalo, diruiwa, metšhene le taolo. 



Dibjalo 

Dikarolo tše di fapafapanago tša dibjalo di ka dirišwa kgwebong – medu (bjalo ka diborotlolo), matlakala (bjalo ka khabetšhe), dikenyo (bjalo ka diperekisi) goba peu (bjalo ka lehea). Dibjalo di ka dirišwa ke batho goba diruiwa ka sebopego sa tšona sa tlhago goba di ka fetošwa ditšweletšwa tša sebopego se sengwe. 

Go na le mehutahuta ya dibjalo yeo e bjalwago ka maikemišetšo a go e rekiša:

Mabele a go swana le lehea, sonoplomo, mabelethoro, matokomane le dinawasoya; 

Merogo ya go swana le matapola, ditamati, diborotlolo, dieie le dipete; 

Dikenyo tša senamune tša go swana le dinamune, diswiri le dinariki; 

Dikenyo tša go raša (deciduous fruits) – diapola, ditšheri, diperekisi le diapolekose;

Mafulo a go swana le bjang bja “eragrostis” le “smutsvingergras”, lesereng le “seradella”;

Dibjalo tše di tšweletšwago go dira dino tša go swana le teye le kofi;

Tlhale ya go swana le leokodi le flakese; le

Motšoko. 



Dinyakwa tša motheo tše di hlokegago gore dibjalo di mele ke mmu, meetse, borutho, seetša le phepo. Dibjalo ge di gola di na le medu, dikutu/dithito le matlakala. Dikarolo tše di šoma bjalo ka fapriki ye e thušago sebjalo go tšweletša peu (go tswala). 



Diruiwa 

Diruiwa tša mehutahuta di ruiwa go bopa methopo ya:

Maswi (dipudi goba dikgomo tše di gangwago);

Nama (dikgomo, dinku, dipudi le dikgogo tše di hlabjago);

Tlhale (dinku tša boya le masaeboko (Angora goats));

Matlalo le makgopaboya (pelts) (dinku tša Karakule);

Mae (dikgogo tše di beelago); le

Kgogo (dipere, ditonki le dipholo tše di gogago didirišwa). 



Nneteng diruiwa di šoma bjalo ka difapriki tše nnyane ka go fetola tšeo di di jago (tšeo ka tlwaelo di tšweletšwago polaseng) go bopa ditšweletšwa tšeo di ruelwago tšona (nama, maswi, boya, bjalobjalo). Ka fao bontši bja ditiro tša polaseng bo swanetše go lebišwa tšweletšong ya dijo tša diruiwa (mohlala, motšweletši yo a ruago dikgomo tša nama nneteng go ka thwe ke motšweletši wa bjang, gobane ntle le bjang a ka se tšweletše nama ye a ka e rekišago). 



Motšweletši o swanetše go kgetha diruiwa tše a nyakago go di rua go ya ka dintlha tše di fapafapanago, go swana le mohuta wa polasa, klimate, kgetho ya motšweletši, mebaraka ya gae, bjalobjalo. A ka kgetha go tše di latelago: 

Dikgomo – tša maswi, tša nama goba tša kholapedi;

Dinku – tša nama, tša boya goba tša kholapedi;

Dipudi – tša maswi, masaeboko goba mohuta wa boer-goat;

Dikgogo – tše di beelago goba tše di hlabjago; le

Dipere le ditonki – kudu ka nepo ya go goga didirišwa. 



Metšhene 

Go phetha mešomo yohle polaseng ka diatla go ka tšea sebaka le gona go ka tura kudu. Nepo ya go diriša metšhene ke go godiša bokgoni – go phetha mešomo bokaone le gona ka lebelo. 



Mothopo wa enetši malebana le go goga didirišwa e ka ba dipholo, dipere, ditonki goba ditrekere. Dilo tše di ka šomišwa go goga didirišwa tša go lema, go bjala dibjalo, go fediša ngwang, go buna le go rwala goba go thota. Mokgwa wa go goga wo o kgethwago o tla sepelelana le methopo ya motšweletši le ge e ka ba bogolo le mohuta wa naga yeo a e lemago. 



Taolo 

Taolo e ka hlalošwa ka go re ke kopanyo ya dintlha tšohle tša tirišo ya methopo ye e hwetšagalago (naga, dibjalo, diruiwa, metšhene le tšhelete) go phethagatša dinepo tša tšweletšo ya dijo, tlhagišo ya ditseno goba tirišo ya naga ye e hwetšagalago. 



Gore mešomo ya polaseng e atlege methopo yohle ye e fapafapanago e swanetše go dirišwa ka botlalo – yona e akaretša tšhelete, batho, naga, dibjalo, diruiwa, metšhene le mebaraka. 



Taolo ya letlotlo le go ngwala rekoto ya lona (recordkeeping) ke karolo ye bohlokwa kudu ya taolo ya polasa mme se se swanetše go dirwa ka mehla le gona ka tlhokomelo ye kgolo. Ge o sa hwetše poelo polaseng o ka se kgone go kgotlelela lebaka le letelele ntle le ditseno go tšwa mothopong wo mongwe tšeo o ka thekgago polasa ka tšona. 



Re kgopela gore o lekole dipotšišo tše di latelago – ipotšiše potšišo ye nngwe le ye nngwe o nagane karabo ya yona ka potego. Ge o se na nnete mabapi le se o lekago go se phetha, go na le kgonagalo ye kgolo ya gore o ka se atlege – ge o sa tsebe fao o yago go ka se be bonolo go fihla fao o kganyogago!	



Dintlha tše di swanetšego go elwa hloko 

Dintlha tše di latelago di swanetše go elwa hloko pele ga ge molemi a kgetha dibjalo tše a nyakago go di bjala, diruiwa tše a nyakago go di rua, goba tšeo a nyakago go di kopanya (combinations).



Ditetelo tša motšweletši 

Ke lema ka lebaka lang?

Polasa e tlo ba mothopo o nnoši wa ditseno?

Batho ba ba tlogo iphediša ka poelo ya polasa ke ba bakae?

O tlo phetha mešomo yohle ka noši?

Ditšweletšwa di tlo dirišwa polaseng goba di tlo rekišwa?

O rata mohuta wo o itšego wa temo go feta wo mongwe (specific enterprise)?

O ka letela poelo efe mabapi le mešomo ya polaseng ya gago?

Na o hloka thuto efe kapa efe go kaonafatša tsebo le bokgoni bja gago mabapi le temo?



Bongnaga (land tenure)

Ke ka lebaka lang bongnaga bjo bo lotegilego bo lego bohlokwa?

O kgona go tsenela naga ka molao?

O ka hwetša naga bjang?

O mong wa naga ye o e lemago?

O leloko la sehlopha seo e lego mong wa naga yeo?

Ge o le leloko la sehlopha, na sehlopha seo se ngwadišitšwe bjalo ka boikemelamolaong (legal entity) bja mohuta mang?

Go na le molaotheo / bongwadišo bja bong bja trasete (trust deed) goba lengwalo la mohuta woo leo le laolago kamantšho ya maloko a sehlopha?

Go na le maloko a sehlopha ao a sa hlwego a kgatha tema mešomong ya polasa?

Go tlo diragalang ge maloko ao a se nago le kabelo mešomong a ka boela polaseng?

O na le tumelo ya go dula nageng ya setšhaba (tribal land)?

O na le kwano ya khiro ya molao (legal lease agreement)?

Lebaka la khiro (lease period) ke lefe?



Bogolo bja naga 

O kgona go tsenela (diriša) dihektare tše kae?

Phulo ya tlhago ke dihektare tše kae?

Mafulo a a theilwego ke dihektare tše kae?

Nagatemego ke dihektare tše kae?

Naga ye e nošetšwago ke dihektare tše kae?

Palomoka ya bofudišo (carrying capacity) bja polasa ke efe?



Tsenelo ya naga 

Naga e ka tsenelwa gabonolo ka tsela?

Ge ditšweletšwa tša gago di le boima (mabele goba bokaakang bjo bogolo bja merogo) dilori di tla kgona go di thota?

Naga e kgauswi le bodulabatho fao bohodu e lego bothata?

Naga e šireleditšwe ka legora le le tiilego?



Mehuta ya mmu 

Naga e akaretša mehuta efe ya mmu?

Bokaakang bja letsopa ke bofe?

Botebo bja mmu ke bofe?

Tshekamo ya mmu ke efe?



Pula ye e nago 

Bokaakang bja pula ye o ka e letelago ka ngwaga ke bofe?

O ka letela pula dikgweding dife?

Dikgwedi tšeo ka tlwaelo e lego tša komelelo ke dife?



Themperetšha

Na go hwetšwa tšhwane/šobane tikologong ya gago marega?

Tšhwane ya mathomo ya ngwaga o ka e letela kgweding efe?

Tšhwane ya mafelelo ya ngwaga o ka e letela kgweding efe?



Tirišo ya metšhene 

O na le ditrekere le didirišwa tše e lego tša gago?

O ka kgona go hira trekere le ditlhamo ge o se na le tša gago?

Ditlhamo tše o lebeletšego go di hira di tla hwetšagala ka nako ye o di nyakago goba o tlo di emela mola sehla se tšwela pele?

Go hira ditlhamo e tlo ba bokae?



Tsenelo ya mebaraka 

Go na le mmaraka fao o ka rekišago ditšweletšwa tša gago?

Bareki ba seo o nyakago go se tšweletša ke bomang?

O na le dikontraka le bareki bao?

Thekišo ya gonabjale ya seo o nyakago go se tšweletša ke efe?

Ditšweletšwa tša gago o tlo di fihliša bjang mmarakeng?

O kwešiša maemo a boleng (quality standards) a seo o nyakago go se tšweletša?

O na le boitemogelo bofe kapa bofe mabapi le dikontraka tša papatšo?



Tirišo ya nošetšo 

O kgona go tsenela meetse a go nošetša dibjalo?

O ingwadišitše le lekgotlameetse la gae go ba le tumelelo ya go diriša meetse?

O dumeletšwe go diriša meetse a makaakang?

O ngwadišitšwe go nošetša naga ye kaakang?

Ge o diriša meetse a a borilwego na petse ya gago e ngwadišitšwe?

Petse ya gago e kgona go ntšha meetse a makaakang (capacity of the borehole)?

Dinyakwameetse (water requirements) tša dibjalo tše o lebeletšego go di tšweletša ke dife?



Methopo ya letlotlo 

O akanya go bjala eng?

O tseba gore ditshenyegelothwii (direct costs) malebana le hektare e tlo ba dife (tisele, peu, monontšha, dibolayangwang, dibolayakhunkhwane, inšorense ya dibjalo)?

O tseba gore ditshenyegelokakaretšo (overhead costs) ka ngwaga ke dife (mohlakase, tswalo ya kadimo, ditefo le meputso, tokišo le tlhokomelo ya ditlhamo, bjalobjalo)?

O na le tšhelete ye e nyakegago?

O kgopetše kadimo?

Tswalo ye o tlogo e lefa mabapi le kadimo ke efe?

Tšhelete e tlo hwetšagala neng?

O tlo hwetša poelo ge puno e le ya palogare?

O tlo kgona bjang go kgotlelela go fihla ge o buna?



Thwalo / thoto 

O kgona go rwalela dinyakwapšalo (inputs) polaseng?

O kgona go rwala ditšweletšwa go tloga polaseng go ya mmarakeng?

Ditshenyegelo mabapi le thwalo ke dife?

O akareditše ditshenyegelo tše peakanyong ya gago?



Go hwetša dinyakwapšalo 

O tseba dinyakwapšalo tše di hlokegago go tšweletša dibjalo tše o di kgethago?

O ka reka dinyakwapšalo kae?

O tlo di rwala bjang?

Theko ya dinyakwapšalo tše e bjang ge e bapišwa le ya barekiši ba bangwe?

O tseba bokaakang bjo bo nyakegago bja senyakwapšalo se sengwe le se sengwe?

O phethile peakanyo ya gago ka tlhokomelo?



Bokgauswi bja legae 

Sebaka sa go tloga mo o dulago go ya nageng ye o e lemago ke sefe?

O tlo kgona go fihla polaseng gakae?

Go tlo ba le moarabedi (responsible person) polaseng neng le neng?

Ditshenyegelo tša gago mabapi le go ya polaseng le go boa e tlo ba dife?



Go hwetšagala ga polokelo ya mabele 

Ge o bunne mabele o tlo a boloka kae?

Ditshenyegelo mabapi le polokelo ke dife?

Mabele a ka bolokwa a na le monola wo mokaakang (moisture content)?

O tlo omiša mabele kae go fihla ge a akaretša bokaakang bjo bo nepagetšego bja monola?

O akanya go rekiša puno semeetseng goba o tlo e boloka wa emela thekišo ye kaone?



Tsenelo ya ditirelothušo 

O kgona go kgopela thušo go balemiši ba Kgoro ya Temo ba gae?

Batho ba bangwe bao ba ka go thušago ke bafe?

O kgona go ikgokaganya le batšweletšikgwebo ba gae bao ba ka dumelago go go thekga le go go thuša? 



Mekgwakakaretšo ya go lema ya gae 

Batšweletšikgwebo ba gae ba diriša mekgwa efe ya go lema?

O kgona go ikgokaganya le batšweletši ba gae go boledišana le bona ka dintlha tše bohlokwa?



Kgonego ya koketšamohola 

Go na le kgonego efe kapa efe ya go oketša mohola wa dibjalo tše o di tšweletšago?

