Measure										Sepedi



Go lekanya ke go tseba



Instructions:

Folio strap: Taolo

Byline: Jane McPherson, molaodi wa Lenaneotlhabollo la Grain SA

Kgale, pele ga ge temo e eba kgwebo ye e tiilego, balemi ba be ba sa lekanye dilo. 



Ba ile ba diriša monontšha mašemong – tekanyo yeo ba bego ba na le yona goba yeo ba ilego ba kgona go e gaša pele ga nako ya go bjala. Ba ile ba diriša diruiwa go goga megoma – go lemela botebong bjoo dipere, ditonki goba dipholo di bego di bo kgona. Ba ile ba rwala peu ka mokotla woo o bego o bofeletšwe lethekeng mme ba e gaša gabotse ka moo seatla se bego se kgona ka gona. Ba ile ba hlagola mašemo ka diatla, ba laola disenyi ka moo go kgonegago mme ba buna seo ba se bjetšego ka diatla – ntle le go tseba palo ya dihektare tšeo ba di bjetšego goba bokaakang bja mabele ao ba a bunnego. Selo se nnoši seo ba bego ba se tseba e be e le gore na puno e be e tla lekana go fepa balapa le diruiwa ngwaga wa go latela goba aowa. Dilo di fetogile... 



Lehono re swanetše go lekanya – ge re lekanya le go akanya re kgona go phetha dilo ka nepagalo le gona re kgona go laola ditaba mešomong ya go lema. Taodišwaneng ye re ahlaahla tše dingwe tša dilo tšeo rena, balemi, re swanetšego go di lekanya. 



Tšhemo

Re swanetše go tseba bogolo bja mašemo ao re tlogo bjala dibjalo go ona. Dikakanyo tšohle mabapi le maatla a trekere, tisele, peu, monontšha le dikhemikhale tše re tlogo di diriša sehleng di theilwe godimo ga bogolo bja tšhemo. 



Mmu 

Mehuta ya mmu e fapana kudu go ya ka botebo bjo bo kgontšhago le popego. Re swanetše go tseba mohuta le botebo bja mmu tšhemong ye nngwe le ye nngwe yeo re e lemago – se gopole gore mmu gohle o a swana! Mohuta le botebo bja mmu bo kgatha tema ye bohlokwa kudu mabapi le sephetho sa gore go bjalwe sebjalo sefe – dibjalo tše dingwe ga di a swanela go bjalwa mmung wo o sa lemegego go ya fase (wa botebo bjo bonyane). Ge mmu wa gago o hloka botebo ga se kotsi – seemo sa mohuta wo se ra fela gore o tla swanela go kgetha dibjalo tše o ka di tšweletšago go wona ka šedi (goba mafulo ao o swanetšego go a bjala gore naga yeo e fokolago e go tšwele mohola). 



Phepo le pH ya mmu

Dimela tšohle di mona phepo mmung gore di kgone go gola. Dilo tša go swana le pula le meetse ao a elago mmung di huetša phepo yeo e hwetšagalago mmung. Ka go tšea dišupommu molemi o kgona go lekanya maemo a phepo mmung le ge e ka ba pH ya mmu (se se šupa tekanyo ya esiti mmung). Le ge phepo e le gona dimela di ka se e hwetše ge mmu o na le esiti ye ntši. Ge re sa tsebe boemo bja mmu re ka se kgone go akanya mohuta le bokaakang bja monontšha wo o nyakegago go tšweletša dibjalo. 



Dithemperetšha

Dibjalo tšohle di huetšwa ke dithemperetšha tša fase le tša godimo go fetiša. Re swanetše go tseba dithemperetšha tša fase le tša godimo tšeo di ka letelwago ngwageng wohle, le nako yeo tšhwane ya mathomo e ka emelwago. Ge re šetše re na le tshedimošo ye re tla kgona go akanya dibjalo tše re ka di bjalago, khalthiba ye e swanelago mabaka gabotse, le ge e ka ba botele bja sehla sa go mela. (Gopola gore ge re re sehla sa go mela re ra lebaka la go tloga ge peu e bjalwa go fihla ge mabele a budule – botelele bja sehla sa go mela bo theilwe godimo ga nako yeo tšhwane ya mathomo e letetšwego tikologong ye e itšego). 



Pula

Go bohlokwa kudu go tseba bokaakang bja pula ye e nago ka ngwaga tikologong ya gago le gore mabaka a go oma a ka letelwa neng. Re a tseba gore re ka se laole pula eupša re kgona go diriša palogare ya ngwaga dipeakanyong tša rena. Matšatšing a lehono kakanyoboso e dirwa ka nepagalo ye kgolo mme mabaka a go oma le a pula a akanywa lebaka la dikgwedi pele ga nako – o swanetše go diriša tshedimošo ye gore e go tšwele mohola. Ga go boima go lekanya pula ye e nago (dikelo tša plastiki di a hwetšagala mme o swanetše go di phatlalatša polaseng ya gago). Nako ye nngwe le ye nngwe ge pula e nele o ka e lekanya wa ngwala bokaakang bja yona. Milimetara ye nngwe le ye nngwe ya pula e kolobiša mmu ganyane – o swanetše go lekanya pula ye e nago gore o be le kgopolo ya gore mmu o kolobišitšwe gakaakang. 



Palo ya dibjalo

Go bohlokwa kudu gore o bjale bokaakang bjo bo nepagetšego bja peu godimo ga hektare gore go mele palo ye e nyakegago ya dibjalo godimo ga hektare. Palo ye e nyakegago ya dibjalo godimo ga hektare e fapana go ya ka tikologo le go ya ka mehuta ya mmu tikologong e tee. Lebaka le le dirago gore palo ya dibjalo e be bohlokwa ke gore sebjalo se sengwe le se sengwe se hloka bokaakang bjo bo itšego bja meetse le phepo go mela le go tšweletša poelo ka moo go nyakegago – ge dibjalo di se kae fela ga di kgone go tšweletša ka moo go lekanego go fihlela poelo ye e nyakegago; ge go na le dibjalo tše ntši go fetiša di bakišana meetse le phepo mme ga di kgone go tšweletša poelo ye e nyakegago. Molemi o swanetše go tseba katologano ye e nyakegago ya direi le ge e ka ba katologano ya peu ka reing – ye ke ntlha ye bohlokwahlokwa tšweletšong ya mabele. 



Tekanyo ya monontšha

Dibjalo di hloka phepo gore di mele le go tšweletša mabele. Bokaakang bja phepo ye e nyakegago bo theilwe godimo ga poelotebanywa (poelo ya nnete yeo molemi a lebeletšego go e hwetša tšhemong yeo malebana le dibjalo tšeo di itšego). Dipheto tša dišupommu di tla bontšha boemo bja gonabjale bja phepo mmung, mme bokaakang bja phepo ye e swanetšego go okeletšwa bo ka akanywa go ya ka boemo bjo. Monontšha o bohlokwa kudu tšweletšong ya dibjalo, eupša o ja tšhelete ye ntši. Ke ka lebaka le go lego bohlokwa go akanya bokaakang bjoo bo nyakegago ka nepagalo le go diriša bjona bokaakang bjoo ka nepagalo. 



Tirišo ya dikhemikhale (dibolayasenyi le dibolayangwang)

Tekanyo e bohlokwa kudu tirišong ya dikhemikhale. Tšohle di fegeletšwa ke ditšhupetšo mabapi le ka moo di swanetšego go dirišwa. Ditšhupetšo tše di akantšwe ka kelohloko go kgonthiša gore molemi o phethagatša nepo ya go di gašetša ntle le go senya dibjalo goba tikologo. Ditšhupetšo tša tirišo ya dikhemikhale ka tlwaelo di akaretša le bokaakang bja meetse ao a swanetšego go dirišwa godimo ga hektare – mohlala, litara e tee ya khemikhale e hlakanywa le dilitara tše 250 tša meetse malebana le hektare e tee (ye le yona ke tekanyo ye bohlokwa). Dikhemikhale tše di dirišwago tšweletšong ya dibjalo di a tura mme ka fao go bohlokwa gore di dirišwe go ya ka moo go šupetšwago. (Peakanyo ‘calibration’ ya segašetši ke ntlha ye nngwe ye bohlokwa tšweletšong ya dibjalo). 



Tekanyo ya puno 

Morago ga mošomo wo boima wa go lema le go bjala o ile wa hwetša poelo ye kaakang godimo ga hektare? Go tšweletša dibjalo ke mošomo wo mogolo kudu mme mafelelong go bohlokwa gore o tsebe gabotse ka moo o ilego wa atlega ka gona. O thomile ka go hlaola tšhemo – go tloga fao o ile wa e lema, wa kgetha sebjalo le khalthiba yeo o tlilego go e bjala, wa akanya bokaakang bja monontšha le dikhemikhale tše o tlilego go di diriša – ditiro tše di nyakile maitekelo le gona di jele nako le tšhelete ye ntši. Mafelelong o swanetše go buna dibjalo le go rekiša puno ya gago – o swanetše go akanya ditshenyegelo mabapi le tšweletšo ya tone ye nngwe le ye nngwe gammogo le poelo yeo o e hweditšego go bona ge eba maitekelo a gago a atlegile goba aowa. 



Lenaneong la rena la Tlhabollo ya Balemi re dula re kopana le balemi ba mmalwa bao ba se nago le nnete mabapi le bogolo bja mašemo ao ba a bjalago, mohuta le botebo bja mmu, boemo bja phepo mmung, monontšha wo ba akanyago go o diriša, palo ya dibjalo yeo ba e nyakago godimo ga hektare goba bokaakang bja dikhemikhale tše ba nyakago go di diriša. Balemi ba swanetše go lekanya – lekanya tšhemo, mmu, phepo, pula ye e nago, dithemperetšha, palo ya dibjalo, bokaakang bja monontšha, tirišo ya dibolayangwang le dibolayasenyi gammogo le poelo. Ge o ka dira bjalo o tla be o ipeile tseleng ya go ba molemikgwebo. 





