

















Kgoro ya Bokgabo le Setšo

















TLHAKO YA MOLAOTSHEPETŠO WA POLELO YA BOSETŠHABA











Sengwalwa sa mafelelo





















13 Nofemere 2002

























#Sepedi









DITENG



PEGOPELE KA TONA YA BOKGABO, SETŠO, SAENSE LE THEKNOLOTŠI



LENANEO LA DIKHUTŠOFATŠO



KAROLO 1 BOITHEKGO LE DIKAGARE



Matseno 



Kamano ya histori 



Kamano ya semolao 



KAROLO 2 DINTLHAKGOLO TŠA MOLAOTSHEPETŠO



2.1 Maikemišetšo



2.2 Metheo



2.3 Mokgwa



2.4 Morero



KAROLO 3 KAGO YA MABOKGONI A BATHO



KAROLO 4 DITSELA TŠA PHETHAGATŠO



LENANENTŠU





































































#Sepedi





PEGOPELE KA TONA YA BOKGABO, SETŠO, SAENSE LE THEKNOLOTŠI, NGAKA B S NGUBANE



Polelo ya motho ke “letlalo la bobedi” ka mekgwa ye mentši: leruo la tlhago la motho yo mongwe le yo mongwe yo a tlwaelegilego, leo re le šomišetšago go hlagiša ditshepo le ditakatšo tša rena, go hlohlomiša maitemogelo le setšo sa rena, le go aga setšhaba sa rena le melao yeo e se laolago. Polelo ke yona yeo e re thušago go šoma bjalo ka batho lefaseng leo le dulago le fetoga. Ka moo tokelo ya motho ya go šomiša polelo ya gagwe e amogetšwe ka gare ga Molaokakanywa wa rena wa Ditokelo gomme Molaotheo wa rena o amogela gore dipolelo tša batho ba rena ke mothopo woo o swanetšego go hlokomelwa.



Gabotsebotse ke ikgantšha ka gore, morago ga tshepetšo ya therišano, mafelelong re maemong a go tsebagatša tlhako ya molaotshepetšo wa polelo wa Afrika Borwa. Ye ke pheleletšo ya tshepetšo yeo e thomilego ka 1995 ge ke be ke kgetha Sehlopha sa Sepane sa Peakanyo ya Polelo (LANGTAG) gore se mphe dikeletšo ka tlhako ya peakanyo le molaotshepetšo wa polelo wa go tshwaragana. Kgato ye e be le bohlokwa ka gore (a) ga go na kgotlelelo ya phapano ya polelo gomme “dipolelodintši e ba bothata bja go tura” bjo bonalago ka go makala a mangwe a setšhaba sa rena, gape (b) go solwa go oketšegago ga polelotee ka Afrika Borwa go tšwa go bakgathatema ka go polelo.



Tlhako ya Molaotshepetšo wa Polelo ya Bosetšhaba e theilwe go dipoelo tša tshepetšo ya rena ya therišano, mmogo ka LANGTAG gomme morago ga moo ka maiteko a kgoro ya ka ka tšhomišano le Phanele ya ka ya boeletši ka Molaotshepetšo wa Polelo. Tlhako ya Molaotshepetšo e bohlokwa go taolo ya methopo ya rena ya polelo ya go fapana le phihlelelo ya nepo ya mmušo ya go godiša temokrasi, toka, tekatekano le kopano ya setšhaba. Ke ka moya wo gore kgodišo ya dipolelo tše 11 ka moka tša semmušo tša naga ya rena yeo e kgonegišitšwego ka gare ga Molaotheo e lego bogareng bja molaotshepetšo.



Tlhako ya Molaotshepetšo ye e lemoga gape taba ya gore mohola wa dipolelo tša rena o phethwa gabotsebotse ke tšhomišo ya tšona ya sepolotiko le ya leago le ya ikonomi. Ge polelo e lahlegelwa ke mohola wa yona ka go makala a le maemo a yona a a fokotšega. Tlhako ya Molaotshepetšo e tšeela hlogong gore re lebane le tlhotlo ya kloupalaeseišene le gore dipolelo tša rena tša tlhago di swanetše go ba karolo ya tikologo ya rena ya theknolotši ya go gola ka lebelo. Ka gona, e ikemišeditše go netefatša ka leswa maemo le tšhomišo ya dipolelo tša tlhago tša Afrika Borwa.





Ke tshepa gore Maafrika Borwa ka moka a tla amogela Tlhako ye ya Molaotshepetšo wa Polelo ya Bosetšhaba bjalo ka ya bona. Ke tshepa gore mmogo re swanetše go netefatša gore molaotshepetšo wo e ba nnete ka maphelong a rena, gomme e dira gore re ikgogomoše ka le go netefatša ka leswa boitšhupo bja rena bjalo ka Maafrika Borwa bja go swana bo le tee.





……………



NGAKA B.S NGUBANE, MP









#Sepedi







Lenaneo la dikhutsofatšo



DAC	Kgoro ya Bokgabo le Setšo



DoE	Kgoro ya Thuto



DoJ	Kgoro ya Toka



DPSA	Kgoro ya Tirelo ya Setšhaba le Tshepetšo



HLT	Ditheknolotši tša Polelo ya Batho



LiEP	Molaotshepetšo wa Polelo ka Thutong



MTEF	Tlhako ya Tshenyegelo ya Paka ya Bogareng



NGO	Mokgatlo wa go se Laolwe ke Mmušo



NLS	Tirelo ya Polelo ya Bosetšhaba



PanSALB	Lekgotla la Dipolelo ka Moka tša Afrika Borwa



SADC	Setšhaba sa Tlhabollo ya Afrika ya ka Borwa



SAQA	Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa



SASL	Polelo ya Maswao ya Afrika Borwa



SITA	Lefelo la Tshedimošo ya Theknolotši la Mmušo



TISSA	Tirelo ya Botoloki ka Mogala ya Afrika Borwa

























































































#Sepedi





KAROLO 1: BOITHEKGO LE DIKAGARE



1.1 Matseno



Dipolelo tšeo e ka bago tše 25 tša go fapana di bolelwa ka Afrika Borwa, tšeo e lego gore tše 11 tša tšona di filwe maemo a semmušo ke Karolo 6 ya Molaotheo, 1996 (Molao wa 108 wa 1996), ka mabaka a gore tšhomišo ya tšona e akaretša palomoka ya diphesenete tšeo e ka no bago tše 98 tša setšhaba ka moka. 



Dipolelo tše 11 tša semmušo ke isiNdebele, isiXhosa, isiZulu le siSwati (tšeo di bitšwago dipolelo tša Nguni); Sesotho, Sepedi le Setswana (tšeo di bitšwago sehlopha sa dipolelo tša Sotho); Tshivenda, Xitsonga, Seisimane le Seafrikanse. 



Afrika Borwa ke naga ya dipolelodintši. Semelo seo se bonalago sa dipolelodintši ka Afrika Borwa ke nnete ya gore dipolelo tše dintši tša tlhago di bolelwa go ralala mellwane ya diprofense, gomme di bolelwa ke ditšhaba tša go tšwa go diprofense tša go fapana. 



Ga bjale go na le temogo ye maatla ya tlhokego ya go maatlafatša maiteko a go tlhabolla dipolelo tšeo pele di bego di beetšwe ka thoko le go tšwetšapele dipolelodintši ge e le gore Maafrika Borwa a swanetše go lokollwa go tšhomišo ya dipolelo tša go se be tša tlhago tša rena le tša go ba tša semmušo. 





Go fihla ga bjale, taolo ya phapano ya dipolelo ka Afrika Borwa ya go tla ka morago ga kgethollo e thatafaditšwe ke tlhokego ya molaotshepetšo wa polelo wa go hlaloša dilo ka moka, gomme seo se bakile gore go šomišwe Seisimane le Seafrikanse bjalo ka dipolelo tša go šomišwa kudu ka go ikonomi-leago le makala a sepolotiki a setšhaba sa rena. 



Morago ga mengwaga ye seswai ya temokrasi, Afrika Borwa bjale e fihlile go ntlha ye bohlokwa ka go histori ya yona. Afrika Borwa e araba phapano ya rena ya polelo le ya setšo le tlhotlo ya dipolelodintši tša molaotheo, ke ka baka leo go tsebagaditšwego Tlhako ye ya Molaotshepetšo wa Polelo ya Bosetšhaba. 





Tlhako ya Molaotshepetšo ga e tsenye fela mokgwa wo moswa go dipolelodintši ka Afrika Borwa, empa e hlohleletša ka maatla tshomišo ya dipolelo tša tlhago bjalo ka dipolelo tša semmušo go godiša le go hlohleletša kopano ya bosetšhaba. O tšeela hlogong kamogelo ya bophara ya phapano ya dipolelo, toka ya leago, motheo wa khumano ye lekalekanago ya ditirelo le mananeo a setšhaba, le hlompho ya ditokelo tša polelo. 



Tokumente ye e hlaloša tlhako ya go kgontšha ya mmušo wa go ba le dipolelodintši wo kopantšwego ka gare ga tlhako ya Molaotheo. 













#Sepedi









1.2 Kamano ya Histori



Go tloga ge Afrika Borwa e thoma go tšewa ke Dutch ka 1652, ka dibaka tša go latelana tša pušo ya Brithane, Yunione ya Afrika Borwa, le go hlongwa morago ga Repabliki ya Afrika Borwa, le pušo ya kgethollo, molaotshepetšo wa polelo wa mmušo le bengmaatla ga se ba kgone go lemoga phapano ya dipolelo ya Afrika Borwa. Maemo a a bušeditšwe morago ke go tla ga temokrasi ka 1994 le dipeakanyetšo tša Molaotheo ka go ba semmušo ga dipolelodintši. 





Maemo a a ile a baka gore go be le go se lekalekane ga dipolelo le go rena ga polelo ye nngwe, moo e lego gore go rena ga Seisimane le Seafrikanse go hlodile kamano ya go se lekalekane gare ga dipolelo tše le dipolelo tša Afrika. 



Ka moo, melaotshepetšo ya bokoloniale ya kgethollo, mmogo le melaotshepetso ya leago-ikonomi, e bakile gore go be le moakanyetšo wa go se lekalekane wa dipolelo woo o bego o bontšha dipopego tša go se lekalekane ga merafe le maemo tšeo Afrika Borwa e tsebegago ka tšona. 



Ditiragalo tše ka moka di ile tša tsenya kotsing maemo a go lekana a dipolelo tša tlhago le dipolelo tša batho ba go fapana ba Afrika le ba dihlopha tše dingwe tšeo di beetšwego ka thoko go tsenywa Difoa le Difofu – ka go gatelela dikgolo tša go se kgahliše ka dipolelo tša Afrika, tšeo di sa kgolwego ke diboledi tša Seisimane le Seafrikanse fela, empa le baboledi ba bantši ba dipolelo tša Afrika ka botšona. 



Maemo a okeditšwe gape ke nnete ya gore dihlongwa tša setšhaba le tša praebete di rata go tšea dipheto tša polelo tša nakwana tša go ganetšana le dipeakanyetšo tša semolao le dinyakwa tša go amana le dipolelo ka baka la melao ya go se bonele kgole ya go ba kgahlanong le tiragatšo ya dipolelodintši. 





1.3 Dikagare  tša melaotlhakwa



Karolo ya bo 6 ya Molaotheo e fa tlhakokgolo ya semolao ya dipolelodintši, tlhabollo ya dipolelo tša semmušo le kgodišo ya hlompho le kgotlelelo ya phapano ya dipolelo tša Afrika Borwa. E phetha ditokelo tša polelo tša badudi, tšeo di swanetšego go hlomphiwa ka melaotshepetšo ya polelo. 



Molaotheo o gatelela gore dipolelo ka moka tša semmušo di swanetše go ipshina ka “maemo a go lekana” le go swarwa ka go lekalekana, ka moo go kaonafatšwe maemo le tšhomišo ya dipolelo tša tlhago, gape mmušo o tšee dikgato tša melaotlhakwa go laola le go hlokomela tšhomišo ya dipolelo tša tlhago tša go se holege”. 















#Sepedi





Molaotheo o laela phetolo ya maemo a polelo ka go naga ka moka, ka go fa kamogelo ya leago le ya sepolotiki go dihlopha tša polelo go theilwe go ditlhoko tša setšhaba tše boletšwego le dihlopha tša go ba le kgahlego”. 



Karolo 6(2) ya Molaotheo e nyaka gore go be le mekgwa yeo e swanetšego go ba gona go hlabolla dipolelo tše tša tlhago. 



Karolo 6(3) le (4) di na le dipeakanyetšo tša go amana le dipolelo tša mebušo ya bosetšhaba le ya profense, moo e lego gore dikgoro tša mmušo di swanetše go šomiša bonyane dipolelo tše pedi tša semmušo. 



Go godiša phapano ya dipolelo go ya pele, karolo 6(5) e kgonegiša go hlongwa ga Lekgotla la Dipolelo ka Moka tša Afrika Borwa (PanSALB) go godiša dipolelodintši le go hlokomela tlhabollo le tšhomišo e sego fela ya dipolelo tša semmušo, empa le dipolelo tša Khoi, Nama le San, mmogo le (Di)polelo tša Diatla tša Afrika Borwa. Gape PanSALB e tla dira gore go be le hlompho ya Dipolelo tša Bohwa tšeo di bolelwago ke dikarolo tše dingwe tša setšhaba sa rena le ya dipolelo tšeo di šomišetšwago mabaka a bodumedi. 



Dipeakanyetšo tše dingwe tša maleba tša go amana le merero ya polelo di dirilwe gongwe ka gare ga Molaotheo. Karolo 9(3) e šireletša kgahlanong le kgethollo ya go se be ya nnete ka baka la polelo, ge dikarolo 30 le 31(1) di bolela ka ditokelo tša batho tša bokgathatema le go iphsina ka tša setšo, bodumedi, le dipolelo. Karolo 35(3) le (4) di bolela ka ditokelo tša polelo tša baswariwa, bao ba letilego tsheko le basekišwa, go gatelelwa gabotsebotse tokelo ya teko ya nnete moo ditshepedišo di fetolelwago ka go polelo yeo motho a ikgethelago yona. 



Kgoro ya Thuto e tsebagaditše “Molaotshepetšo wa Polelo ka go Thuto (LiEP), woo o gatelelago dipolelodintši bjalo ka katološo ya phapano ya ditšo le karolo ye bohlokwa ya go aga Afrika Borwa ya go se be le kgethollo ya semorafe. Motheo ke gore polelo ya gae e dule e šomišetšwa go ithuta le go ruta, empa go hlohleletša baithuti gore ba tsebe le dipolelo tše dingwe. Molaotshepetšo o bolela ka merero ya go swana le (di)polelo ya go ithuta le go ruta ka go dikolo tša bohle, lenanethuto la sekolo le mediro ya go amana le polelo ya dikgoro tša profense tša thuto le mekgatlo ya go laola dikolo. 



Molaotheo le melaotlhakwa ye mengwe ya go amana le wona o hlohleletša kgodišo ya dipolelodintši ka Afrika Borwa. Tlhako ya molaotshepetšo ka moo e swanetše go kgonegiša ka moo go kgotsofatšago tshepelelano ya melaotshepetšo ka go ditekanyo tše tharo tša mmušo le go bontšha maemo a hlakilego a molaotshepetšo go ralala diprofense tše senyane ka moka ka Afrika Borwa. 























#Sepedi





KAROLO 2: DINTLHA TŠE BOHLOKWA TŠA MOLAOTSHEPETŠO



2.1     Maikemišetšo



Molaotshepetšo wa polelo o tšeela hlogong dipeakanyetšo tša Molaotheo ka dipolelodintši gape di sepelelana le maikemišetšo a mmušo a kgolo ya ikonomi, ya leago-polotiki le ya thuto. Maikemišetšo a wona ke go-



godiša tšhomišo ya go lekalekana ya dipolelo tša semmušo tše 11; 



nolofatša khumano ya go lekalekana ya ditirelo tša mmušo, tsebo le tshedimošo; 



netefatša tokišo ya dipolelo tša tlhago tša semmušo tšeo pele di bego di beetšwe ka thoko 



šimolla le go boloka kamano ye phedilego gabotse ya dipolelodintši le ditšhaba ka moka tša polelo; 



hlohleletša go ithuta dipolelo tše dingwe tša semmušo go godiša kopano ya setšhaba, le phapano ya polelo le ya setšo; le 



go godiša taolo ya dipolelo ye botse gore go be le tshepetšo ya tirelo ya setšhaba ya go kgontšha go kgona go kgotsofatša ditebelelo le ditlhoko tša badirelwa. 





2.2     Metheo



Molaotshepetšo o theilwe go metheo yeo e latelago:



Boikgafo mo go kgodišo ya tekatekano ya polelo le ditokelo tša polelo bjalo ka ge go nyakilwe ke mmušo wa temokrasi; 



Temogo ya gore dipolelo ke methopo ya go oketša tsebo, bokgoni le bokgathatema bja botlalo ka go makala a sepolotiki le a leago-ikonomi; 



Go šomišana gore go be le kgodišo ya molaotheo ya dipolelodintši; 



Thibelo ya tšhomišo ya polelo efe goba efe ka mabaka a tšhomišompe, borena le kgethollo; le 



Kaonafatšo ya peobogareng ya batho ge go ahlaahlwa dikgahlego, ditlhoko le ditakatšo tša ditšhaba tše dintši tša go fapana ka dipoledišano tša go tšwela pele le dingangišano. 



2.3 Mokgwa



Mokgwa o amogela tšeo di latelago:











#Sepedi





Kgodišo ya dipolelodintši ka Afrika Borwa e nyaka maiteko a go se beele ka thoko tsebo yeo e lego gona ka setšhabeng moo dipolelo tša semmušo tša tlhago di tsebegago. Se se tla nolofatšwa ke tšhomišo ya le bokgathatema bja setšhaba ka go ditshepetšo tša tlhabollo ya polelo. 



Go tla holofelwa le go ditsebi tša polelo go thuša tshepetšo ya go tlhabolla mananeo a dipolelodintši a go šoma ka nyakišišo le phatlalatšo ya dikhumano tša gona. 



Go nolofatša tšhomišano le karolelano ya maikarabelo gare ga dinaga tšeo e lego maloko a SADC go phakišiša tlhabollo ya polelo. 



Go sepetša, ka dikgala tša go kwala, ditebeleloleswa tša molaotshepetšo go hlokomela tšwelopele ya phihlelelo ya setšhaba sa Afrika Borwa sa go ba sa dipolelodintši ka botlalo. 



Mokgwa wa go thewa go setšhaba mo go kgodišo ya dipolelodintši ke wa go šomišega bokaone kudu, ge go lebeletšwe go ba le phapano ga Afrika Borwa. E swanetše go ba mokgwa wa go se be bogareng wa bokgathatema wa peakanyo ya polelo le tiragatšo ya molaotshepetšo woo o hlokomelago bokgoni gore go be le tšhutišetšo ya tsebo le mabokgoni. 



2.4     Morero wa Molaotshepetšo



Morero goba dipeakanyetšo tša molaotshepetšo ke tše di latelago



Dibopego ka moka tša mmušo (bosetšhaba, profense le mmušoselegae), mmogo le dihlongwa tša go diragatša maatla a setšhaba goba tša go phethagatša mediro ya setšhaba go ya ka peomolao di tlangwa ke Tlhako ye ya Molaotshepetšo wa Polelo. 



Ge go godišwa dipolelodintši diprofense di tla dira melaotshepetšo ya tšona ya go sepelelana le methalohlahli yeo e lego ka gare ga Tlhako ye ya Molaotshepetšo, go tšeelwa hlogong mabaka a tšona a selete, le ditlhoko tša setšhaba le tšeo se di ratago, bjalo ka ge go boletšwe ka gare ga Molaotheo. 



Mebušo ya gae e tla phetha ka tšhomišo le tšeo di ratwago ke ditšhaba tša yona ka go tlhako ya molaotshepetšo wa polelo ya profense ya go kgontšha. Ge go phethilwe ka tšhomišo ya polelo le tšeo setšhaba se di ratago, mebušo ya gae e swanetše gore e tlhabolle, e gatiše le go diragatša molaotshepetšo wa dipolelodintši morago ga ditherišano tša bophara le ditšhaba tša yona. 



Dipolelo tša semmušo di tla šomišwa bjalo ka ge go hlokega ka ditiragalong ka moka tša semolao, go balwa le dikgatišo tša Hansard, e le tokelo: Ge fela e le gore lebakeng la makgotlatheramelao a diprofense, mabaka a selete a tla phetha (di)polelo tšeo di yo šomišwago. 















#Sepedi





Mmušo o tla hlohleletša, gomme mo go kgonegago o tla thekga mekgatlo ya praebete go tlhabolla le go diragatša melaotshepetšo ya yona ka mokgwa wa go sepelelana le tlhako ya molaotshepetšo wa polelo ya bosetšhaba. 



Go godiša dipolelodintši molaotshepetšo wo o phetha ka tšhomišo ya dipolelo tša go fapana ka go dipopego tša mmušo ka moo go latelago: 



(Di)polelo tša go šoma/(Di)polelo tša go rekhotla: Ka kwano, sebopego se sengwe le se sengwe sa mmušo se swanetše go kwana ka (di)polelo ya go šoma (ya ka gare le ka ntle ga kgoro ya mabaka a kgokagano): Ge fela e le gore moo go kgonegago ga go motho yoo a tla ganelwago go šomiša (di)polelo yeo a e ratago. Ka mabaka a go sepetša dikopano le go dira mediro ye itšego, go swanetše go dirwa maiteko afe goba afe go šomiša dinolofatši tša nolofatšo ya polelo tša go swana le/goba botoloki (bja tatelano goba bja sammaletee mmogo le bja tshebelo) moo e lego gore go a kgonega. 



Kgokagano le setšhaba: Ka mabaka a poledišano ya mmušo, kgetho ya modudi e swanetše go šomišwa. Poledišano ya molomo ka moka e swanetše go direga ka polelo ya semmušo yeo batheeletši ba e ratago. Ge go hlokega, go swanetše go dirwa maiteko ka moka go šomiša dinolofatši tša nolofatšo ya polelo tša go swana le botoloki (bja tatelano, le sammaletee, mmogo le botoloki bja mogala goba bja go sebelwa) moo e lego gore go a kgonega. 



Dikgatišo tša mmušo: Lenaneo la kgatišo la dipolelodintši tše šomišegago le swanetše go latelelwa ke dikgoro tša mmušo tša bosetšhaba moo e lego gore ga go nyakege kgatišo ka dipolelo ka moka tša semmušo tše 11. 



Moo e lego gore tshepetšo ya mmušo ya go kgontšha le ye hlomamego mo go tekanyo efe goba efe e nyaka poledišano ya go kwešišega gabotse, e swanetše go gatišwa ka dipolelo ka moka tša semmušo tše 11, gomme ka diprofenseng, ka dipolelo ka moka tša semmušo tše boletšwego. 



Mabakeng ao go wona ditokomane tša mmušo di ka se bego gona ka dipolelo ka moka tša semmušo tše 11, dikgoro tša mmušo tša bosetšhaba di swanetše go gatiša ditikomane sammaletee ka bonyane dipolelo tše tshela. Kgetho ya dipolelo e tla dirwa ka moo go latelago: 



Bonyane ye tee go tšwa go sehlopha sa Nguni (isiNdebele, isiXhosa, isiZulu le siSwati);



Bonyane ye tee go tšwa go sehlopha sa Sotho (Sepedi, Sesotho, Setswana) Tshivenda;



Xitsonga; Seisimane; le Seafrikanse.



2.4.6.5 Motheo wa tšhielano o swanetše go šomišwa ge go kgethwa dipolelo tša go gatiša ditokomane tša mmušo ka go dipolelo tša Nguni le Sotho.













#Sepedi





2.4.6.6 Kgokagano ya boditšhabatšhaba: Kgokagano ya boditšhabatšhaba ka go tekanyo ya bosetšhaba ka tlwaelo e tla ba ka Seisimane goba nakwana ka polelo ya naga yeo e ratwago.































































































































#Sepedi





KAROLO YA 3: KAGO YA BOKGONI BJA BATHO



Tiragatšo ya molaotshepetšo wa polelo e tla oketša nyako ya mošomo wa phetolelo le thulaganyo le ditirelo tša botoloki, kudukudu ka dipolelo tša tlhago. Motheo wa botsebi bja phetolelo ka go dipolelo tše o tla katološwa ka go bobedi dikgoro tša mmušo le ka go badiredi ba polelo ba ka ntle bjalo ka bafetoledi, barulaganyi le ditoloki. Tlhoko ye oketšegilego ya ditirelo tša badiredi ba polelo ba profešenale e tla nyaka hlahlo ya mabokgoni ye nngwe. 



Go hlongwa ga diyuniti tša polelo ka go kgoro ye nngwe le ye nngwe ya mmušo ka go profense ye nngwe le ye nngwe le gona go tla ba le thulano go morero wa ditiragalo tša Tirelo tša Polelo tša Bosetšhaba. Tirelo ya Polelo ya Bosetšhaba (NLS) e tla lebelelwa gore e gokaganye tiragatšo ya molaotshepetšo ka go nolofatša tlhahlo ya badiredi ba yuniti ya polelo ka go ditiragalo tša peakanyo ya polelo le thekgo ya mananeo a mošomo a diyuniti tše. NLS e tla rwala gape maikarabelo a kgokaganyo ya tšwetšopele ya mananeo a hlahlo a bafetoledi, barulaganyi le ditoloki, le go hloma methalohlahli ya go šoma ka dintlha tša boleng. 



3.3. Dikarolo tša tlhamo ya mareo le mareo le tšona di tla amega. Koketšego ya mošomo wa phetolelo e tla nyaka tlhabollo ye phakišišitšwego ya mareo ka dipolelo tša semmušo le Panka ya Mareo ya Bosetšhaba yeo e kgonago go humanwa ke badiredi ba polelo ba mmušo le ba ka ntle.



Go ba gona ga didirišwa tša Theknolotši ya Polelo ya Batho (mohlala, phetolelo ya go thušwa ke metšhene, dimemori tša phetolelo, diphošollamopeleto) tša dipolelo tša tlhago go tla raloka karolo ye kgolo ya thekgo ya ditiragalo tša nolofatšo ya polelo. 





Dikgetho tša bogolo bja diyuniti tša polelo di tla phethwa gomme tlhahlo ya mabokgoni ka go karolo ye e tla beelwa pele morago ga ge palo ya dipolelo tša semmušo tšeo di yo šomišwago e phetilwe. Diyuniti tše di nago le badiredi ba bane goba go feta ba profešenale, di tla hloka diklereke. 



Kago ya bokgoni ka go dikarolo tše šupilwego tša nolofatšo ya polelo e tla dirwa mmogo le baabi ba ditirelo ba go swana le dihlongwa tša thuto ya godingwana tša go ruta mananeo ao a dumeletšwego ke SAQA le dithuto tša polelo, phetolelo le thulaganyo, peakanyo ya polelo, tlhamo ya mareo le tlhamopukuntšu. 







































#Sepedi





KAROLO YA  4: DITSELA TŠA PHETHAGATŠO



Go tsenywa ga molaotshepetšo ka dikgato ka go lebaka le kopana, la bogareng le le telele ke mokgwatshepetšo wo rategago ka go ditekanyo ka moka. 



Mabapi le dikgatišo tša mmušo, tiragatšo e tla tsenywa ka thepeselo le ka mokgwa wa go dirišega ke dipopego tša mmušo lebakeng la bonyane mengwaga ye meraro. Mohola wa go tsenywa ka bonyane ke gore dikgoro di tla tlhabolla bokgoni ka mokgwa wa go oketšega le go laola tshepetšo ya tiragatšo ka kgontšhago. 



Dipopego tša mmušo di tla ba le nako ya go beakanya ditekanyo tša tšona ka go oketša dikabo ganyenyane ganyenyane ka go lebaka la MTEF le ditiragalo tša peakanyo gore di sepelelane le methopo ye nyakegago gore molaotshepetšo o diragatšwe ka katlego. 



Mekgwa ya tlhokomelo go netefatša boleng bja ditirelo tša phetolelo le thulaganyo. 



Kgoro ya Bokgabo le Setšo e tla šomišana le PanSALB go hlokomela le go begela balaodi ba maleba ka kgatelopele ka go dikgala tše boletšwego. 



Tebeleloleswa ya molaotshepetšo e tla direga ka mehla gomme ditigelo tša go dira diphetošo di tla dirwa moo go nyakegago, gore ditekanyo di kgone go fetolwa go sepelelana le tšona. 



Infrastraktšha yeo e nyakegago go diragatša molaotshepetšo e tla ba gona. Yona e tsenya go hlongwa ga diyuniti tša polelo ka go dikgoro ka moka tša bosetšhaba le ka go diprofense go laola- 



kgokagano ya molomo ya ka gare ga kgoro le ya gare ga dikgoro ka go makala ka moka a mmušo; 

kgokagano ya go ngwalwa fase ya ka gare ga kgoro le ya gare ga dikgoro ka go makala ka moka a mmušo 

kgokagano ya molomo le setšhaba; kgokagano ye ngwadilwego fase le setšhaba; le 



kgokagano ya boditšhabatšhaba moo go nyakegago. 





Mekgwa ye mengwe ya tiragatšo yeo e tla šomišwago ke Molao wa Maitshwaro a Polelo wa Badirela Setšhaba, go hlongwa ga Lekgotla la Badiredi ba Polelo ba Afrika Borwa, Tirelo ya Botoloki bja Mogala ya Afrika Borwa (TISSA), leanotshepetšo la tlhabollo ya dipolelo tšeo pele di bego di beetšwe ka thoko le Leanotshepetšo la Ditheknolotši tša Polelo ya Batho. 



Maikarabelo a tlaleletšo a mmušo mabapi le tiragatšo ya molaotshepetšo wa polelo wa bosetšhaba a ka moo go latelago: 



Go thekga methopo ya batho yeo e nyakegago gore go be le tiragatšo ya dipolelodintši ye atlegilego. 







#Sepedi





Go laola profešene ya nolofatšo ya polelo, go ra gore, ka phetolelo, botoloki le tšwetšopele ya mareo, ka tlhabollo le melaotlhakwa ya maleba. 

Go fa thekgo ya maiteko a phetošo a kgethegilego le/goba mananeo a dipolelo tša tlhago tše beetšwego ka thoko, go ra gore, dipolelo tša Afrika le Khoi, San le Nama, mmogo le (di)polelo ya diatla ya Afrika Borwa; le 

Go thekga go rutwa le go ithuta dipolelo ka moka tša semmušo tša Afrika ka go ditekanyo ka moka tša dikolo. 





















































































































#Sepedi





LENANENTŠU





Dipolelopedi
 

 

 

 
Tšhomišo  ya  dipolelo  tše  pedi  (le  ge  e  le  gore
 

 

 

 

 

 

 
botsebi bja tšona ga bo lekane)
 

 

 

 

 
Tlhabollo ya polelo
 

 

 
Kgodišo  ya  polelo  ka  go  e  ngwala,  go  e  direla
 

 

 

 

 

 

 
mareO  a  amogelegago  le  tlhalošo  ya  mediro  gore
 

 

 

 

 

 

 
polelo
 
e
 
kgOne
 

 
go
 
šomišwa
 
ke
 

 

 

 

 

 

 
baphatlalatšadikgang,
 
thuto,
 
ditshepetšo
 
tša
 

 

 

 

 

 

 
semolao le tša tshepedišo, bjbj, le go fa morero wa
 

 

 

 

 

 

 
kgatišo ya dingwalwa ka kakaretšo
 

 

 

 
Thulaganyo
 

 

 

 
Tiro   ya   go    fetola   polelo    le/goba    setaele   sa
 

 

 

 

 

 

 
dingwalwa
 

 

 

 

 

 

 

 

 
Tekatekano
 

 

 

 
Boleng bja go ba le neete, go se kgethe lehlakore,
 

 

 

 

 

 

 
tshwaro ya go lekana, seo se tokafetšego le seo se
 

 

 

 

 

 

 
nepagetšego.
 

 

 

 

 

 

 

 
Dipolelodintši tše šomišegago
 
E  bolela  ka  kgetho  ya  (di)polelo  ye  itšego  ka  go
 

 

 

 

 

 

 
maemo a itšego, ao a phethwago ke dikagare tšeo
 

 

 

 

 

 

 
polelo   e   šomišwago   ka   go   tšona,   go   ra   gore,
 

 

 

 

 

 

 
modiro,    batheeletši    le    molaetša    woo    e    o
 

 

 

 

 

 

 
šomišetšwago.
 

 

 

 

 

 

 

 
Dipolelo tša bohwa
 

 

 
Polelo yeo e sego ya tlhago ya naga empa e tlile le
 

 

 

 

 

 

 
bafaladi
 

 

 

 

 

 

 

 

 
Dipolelo tša go ba le histori ya
 
Ka  Afrika  Borwa,  tše  ke  dipolelo  tšeo  di  bego  di
 

 

 
go se holege
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
filwe maemo a fase ke dihlopha tšeo pele di bego di
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
ena le maatla, gomme tšeo e lego gore ka baka leo,
 

 

 

 

 

 

 
di  be  di  sa  šomišwe  goba  go  tlhabollwa  gore  di
 

 

 

 

 

 

 
kgone  go  šomišwa  ke  media,  thuto  (morago  ga
 

 

 

 

 

 

 
thuto  ya  fase  ya  ka  pela),  goba  setšhabeng  goba
 

 

 

 

 

 

 
dikarolo tša go ba bohlokwa go tša ikonomi. Thekgo
 

 

 

 

 

 

 
ye  nyenyane  e  ile  ya  fiwa  tšwetšopele  ya  mekgwa
 

 

 

 

 

 

 
ya  bokgabo  bja  molomo  ka  go  dipolelo  tše.  Di
 

 

 

 

 

 

 
tsenya  dipolelo  tša  tlhago,  dipolelo  tša  bohwa  le
 

 

 

 

 

 

 
Polelo ya Diatla ya Afrika Borwa (SASL
 

 

 

 
Ditheknolotši
 
tša
 
polelo
 
ya
 
Tšhomišo  ya  tsebo  mo  go  tlhabollo  ya  ditshepetšo
 

 

 
batho
 

 

 

 
tša  khomphuta  tšeo  di  kgonago  go  lemoga,  go
 

 

 

 

 

 

 
kwešiša, go fetolela le go hlagiša polelo ya batho ka
 

 

 

 

 

 

 
mekgwa   ka   moka;   go   ra   gore,   tlhabollo   ya
 

 

 

 

 

 

 
mekgwatirišo     yeo     e     kgontšhago     batho     go
 

 

 

 

 

 

 
boledišana le dikhomphutha.
 

 

 

 

 

 
Polelo ya tlhago
 

 

 
Polelo yeo e lego ya naga
 

 

 

 

 

 
Botoloki
 

 

 

 
Tiro ya go bolela go tšwa go polelo ya mothopo go
 

 

 

 

 

 

 
ya go polelo yeo go fetolelwago ka go yona.
 

 

 

 
Temogo ya polelo
 

 

 
Tšhišimogelo   ya   ka   moo   polelo   e   šomišwago
 

 

 

 

 

 

 
setšhabeng,  gore   bašomiši  ba   fiwa   ditokelo   tša
 

 

 

 

 

 

 
polelo,   le   gore   na   polelo   e   šomišwa   bjang   go
 

 

 

 

 

 

 
maatlafatša goba go tšeela maatla.
 

 

 

 
Go lekana ga dipolelo
 

 
Go  ya  ka
 
tlotlego  dipolelo
 
ka
 
moka  di  a  lekana.
 

 

 






#Sepedi






 
Tshwaro ya go lekana ya dipolelo tše pedi goba go
 

 

 
feta, kudukudu mabapi le dikaroganyo tša semmušo
 

 

 
tša  setšhaba  tša  go  swana  le  melaotlhakwa,  toka,
 

 

 
tshepetšo ya setšhaba le taelo.
 

 
Tekatekano ya polelo
 
Toka  ya  kgonegišo  ya  dipolelo  le/goba  tshwaro  ya
 

 

 
dipolelo tše pedi goba go feta. Merero ya go swana
 

 

 
le  palo  ya  diboledi  le  maemo  a  polelo  di  ka  no
 

 

 
khuetša molaotshepetšo go phetha dikaroganyo tša
 

 

 
tshomišo  ya  polelo  ye  itšego.  Di  ka  no  ba  di  sa
 

 

 
lekane.   “Mmušo   o   ka   no   se   kgone   go   šomiša
 

 

 
dipolelo  tša  badudi  ba  wona  ka  moka  gomme  ka
 

 

 
baka leo o ka no ikgaoletša go tšhomišo ya dipolelo
 

 

 
tšeo  e  lego  tša  wona  tša  semmušo,  goba  dipolelo
 

 

 
tše  itšego,  ka  mokgwa  wo  tee  goba  wo  mongwe”
 

 

 
(Turi, 1993: 14-15)
 

 
Peakanyo ya polelo
 
Peakanyo ya polelo e fa šedi ditharollo tša mathata
 

 

 
a   polelo   ka   go   dira   maikemišetšo   tše   dingwe,
 

 

 
mekgwa  le   ditetelo.  Ke  ditshepetšo   tša  go  bea
 

 

 
melao le go kaonafatša  dipolelo ka  tšwetšopele  ya
 

 

 
polelo.
 

 
Molaotshepetšo wa polelo
 
Sephetho sa semmušo ka maemo a dipolelo tša go
 

 

 
fapana  tšeo  di  bolelwago  ka  go  ditšhaba  tša  go
 

 

 
fapana/dipolelodintši,  mohlala,  gore  na  ke  dipolelo
 

 

 
dife tšeo di tla šomišwago bjalo ka tša selete le gore
 

 

 
maemo a tšona e tla ba afe.
 

 
Ditokelo tša polelo
 
Melao  yeo  e  phethago  maemo  ao  ka  go  wona
 

 

 
badudi ba ka kgonago go dira dikgetho tša polelo.
 

 
Diyuniti tša polelo
 
Mafelo  a  mmušo  ka  go  dikgoro  le  diprofense  go
 

 

 
ahlaahla  merero  ya  polelo  ye  itšego  ya  kgoro  yeo
 

 

 
le/goba profense  a go tšwa go Molaotshepetšo wa
 

 

 
Polelo  wa  Bosetšhaba  le  go  gokagana  le  dikgoro
 

 

 
tše dingwe tša mmušo ka merero ya polelo.
 

 
Tlhamopukuntšu/Leksikhokrafi
 
Tiragalo goba profešene ya go dira dipukuntšu
 

 
Tshepetšo ya Phetolelo ka
 
Ditshepetšo   tša   dikhomphutha   tša   go   fetolela
 

 
motšhene
 
dingwalwa   tša   ilektroniki   go   tšwa   go   polelo   ye
 

 

 
nngwe go ya go ye nngwe.
 

 
Polelo yeo e beetšwego ka
 
Polelo efe goba efe ya semmušo yeo e beetšwego
 

 
thoko
 
ka  thoko  ka  go  tšhomišo  ya  semmušo  goba  yeo
 

 

 
polelo ya yona e sa hlohleletšwego mo go ditiragalo
 

 

 
tša    semmušo    (mohlala,    thuto,    tlhokomelo    ya
 

 

 
maphelo). Go beelwa ka thoko gantši ke maemo a
 

 

 
fase  a  polelo  mohlomongwe  le  baboledi.  Mohlala,
 

 

 
Xitsonga, Tshivenda, isiNdebele le siSwati di tšewa
 

 

 
gore  ke  dipolelo  tše  beetšwego  ka  thoko  ka  Afrika
 

 

 
Borwa.
 

 
Polelo ya go ruta
 
Polelo  yeo  e  rutwago  ka  go  phapošeborutelo  bjalo
 

 

 
ka  ge  go  laeditše  kharikhulamo  le  molaotshepetšo
 

 

 
wa polelo. Polelo ya go ithuta ke go sepelela kgole
 

 

 
ganyenyane go tsenya mogopolo wa gore polelo ya
 

 






#Sepedi






 
go feta ye tee e ka no ba e šomišwa gomme baithuti
 

 

 
ba  ka  no  ba  ba  rutwa  ka  polelo  ye  nngwe  yeo  e
 

 

 
sego polelo ya go ruta ya semmušo.
 

 
Dipolelodintši
 
Tshomišo  ya  dipolelo  tše  tharo  goba  go  feta  ke
 

 

 
motho   goba   sehlopha   sa   diboledi   go   swana   le
 

 

 
badudi ba selete se itšego goba setšhaba.
 

 
Polelo ya semmušo
 
Polelo ya go šomišwa ka go mmušo, dikgotleng tša
 

 

 
molao,    thutong,    kgwebong,    media    le    ka    go
 

 

 
kgwebišano ka kakaretšo.
 

 
Phetolelo
 
Tiragalo  ya  go  tloša  sengwalwa  ka  go  polelo  ya
 

 

 
mothopo   go   ya   go   polelo   ye   nngwe   (yeo   go
 

 

 
fetolelwago ka go yona) ka mokgwa wa go ngwala
 

 
Mareo
 
Mareo ao go kwanwego ka wona a go šomišwa ke
 

 

 
bohle ka go karolo ya thuto ye itšego.
 

 


























































Td29



Sep02073



































#Sepedi

