Weeds											Sepedi



Mengwang – tšhitišo ya tšweletšodibjalo



Instructions: 

Folio strap: Taolongwang

Byline: Tshedimošo ye e tšwa go Mošupatsela wa Grain SA: Tšweletšolehea ye e phagamego le papatšo

Photos: 

Photo 1: Tšhemo ye e lego kua Kapa-Bohlabela e tletše mengwang ka ge e se ya gašetšwa ka sebolayangwang sefe kapa sefe. 

Photo 2: Tšhemo ye le yona e lego kua Kapa-Bohlabela e ile ya gašetšwa ka sebolayangwang semeetseng morago ga pšalo. 

Photo 3: Seswantšhong se bothata ke go hlaola sebjalo sa lehea! 

Photo 4: Mohlotlo (filtara)wa segašetši o thibane. 

Photo 5: Melongwana (nozzles) ya segašetši e thibane. 

Photo 6: Segašetši se ka thibana ge se sa hlwekišwe le go hlokomelwa. 



Diswantšho tše 1 le 2 di bontšha mašemo a mabedi kua Kapa-Bohlabela – ye e tletšego mengwang ga se ya gašetšwa ka sebolayangwang sefe kapa sefe mola ye e hlokago mengwang e gašeditšwe semeetseng morago ga pšalo – phapano e molaleng! 



Na ngwang ke eng?

Semela se sengwe le se sengwe seo se melago fao go sa nyakegego re ka se bitša “ngwang”. Mengwang e hlola mathata tšweletšong ya mabele ka baka la dintlha tše di fapafapanego: e phadišana le dimela go hwetša monola le phepo; e ka hlola mathata ka nako ya puno; e ka tšhilafatša le go fetoša mmala wa mabele; peu ya yona e ka ba mpholo; mme e ka fepa disenyi le malwetši ao a huetšago poelo. 



Mengwang e gašega gabonolo mme e gola ka bjako. Ka tlwaelo medu ya mengwang e hlabologile gabotse mme e ikamantšha le bontši bja mabaka ao a ka bago gona. Mengwang e boima go laola, e a kgotlelela mme e bakišana le dibjalo ka maatla go hwetša monola le phepo. Ka tlwaelo mengwang e gola ka pela mme ka fao e itswala ka bjako. Mengwang e itswala ka mekgwa ya go fapafapana mme mekgwa ye e swanetše go elwa hloko ge taolongwang e akanywa. Mengwang e ka enywa peu (ka pela le ka bontši), ye mengwe e na le dikamodu ka fase ga mmu (rhizomes), ye mengwe e na le mahlogedi (stolons) godimo ga mmu, ye mengwe e na le dimodu (tubers) mola ye mengwe e na le digwere. Mengwang ye mengwe, go swana le bjang bjo bo bitšwago “nut grass”, e enywa peu le gona e na le dimodu le dikamodu, seo se thatafatšago taolo ya yona go fetiša. Peu ya mengwang gantši e dula e na le maatla lebaka le letelele – e kgona go dula mmung le go emela mabaka a makaone ao a e medišago. Go feta fao dipeu tša mengwang ga di mele ka nako e tee – tše dingwe di a mela mola tše dingwe di šala di mela ka morago. Momelo gantši o thomišwa ke go lengwa ga mmu. 



Gantši medu ya mengwang e tsenelela fase le gona e phatlalala go feta ya dibjalo, ka fao mengwang e kgona go phologa gabonolo ge a bapišwa le dibjalo. Mengwang ya ngwagangwaga gantši e boloka dijo ka bontši dikarolong tša yona tša ka fase ga mmu – bokgoni bjo le bjona bo e thuša go kgotlelela mabakeng a boima. 



Lephelo la mengwang le ka tšea lebaka la ka fase ga ngwaga goba le ka akaretša sehla se tee fela (mohuta wo o bitšwa mengwang ya ngwaga), goba e ka phela lebaka la go feta ngwaga eupša go se fetiše mengwaga ye mebedi (mohuta wo o bitšwa mengwang ya ngwagapedi), goba e ka phela lebaka le letelele mme ya itswala ngwaga le ngwaga (mohuta wo o bitšwa mengwang ya mengwaga).



Na ke ka lebaka lang go lego bohlokwa go laola mengwang dibjalong?

Mengwang e phadišana le dibjalo go hwetša monola mmung, phepo, sebaka le seetša. Phadišano ye e šitiša go mela ga dibjalo le gona e diegiša tlhabologo ya tšona, seo se fokotšago poelo. Go feta fao phadišano ye e ka hlola tšhilafatšo ya peu ya dibjalo, poelo ye e fokoditšwego goba poelomorago ya boleng bja peu ye e bunwago. Phadišano gare ga mengwang le dibjalo e fapana go tšwa go sebjalo go ya go se sengwe le go tšwa go ngwang go ya go wo mongwe – sephetho sa phadišano ye e ka ba phokotšo ya poelo ya gare ga 10% le 98%. 



Mengwang e thoma go phadišana le dibjalo mola e medile medu ya ruri – ke go re mola e thomile go tia. Nepo ya taolongwang e swanetše go ba go šitiša mengwang go phadišana le dibjalo le go thiba gore e enywe peu ye e tlogo e kgontšha go phadišana le dibjalo tše dingwe gape ka morago. 



Molemi yo mongwe le yo mongwe yo a ikemišeditšego go tšweletša mabele ka phišego o lwantšha ngwang ka maatla – ke wona lenaba la mathomo la molemi. Ka kakaretšo ngwang o laolwa semotšhene goba sekhemikhale (tirišo ya dibolayangwang) – goba ka go kopantšha mekgwa ye mebedi ye. Sephetho sa taolongwang ye e kgontšhago e swanetše go ba tšhemo yeo go yona go melago fela dibjalo tše di bjetšwego, yeo e hlokago ngwang le o tee. Le ge go le bjalo, nneteng mabaka a ka dira gore ngwang o se laolwe ka tshwanelo. 



Ke eng seo se šitišago taolongwang ye e nepagetšego? 

Go na le mabakatheo a mararo ao a šitišago taolongwang ye e nepagetšego – la mathomo le sepelelana le didirišwa tša go hlagola, la bobedi le sepelelana le didirišwa tša go gašetša mme la boraro le sepelelana le boso. 



Didirišwa tša go hlagola

Taolongwang ye e fokolago e ka hlolega ge:

Dikara tša sehlagodi di sa beakanywe ka nepagalo gore di hlagole sebaka sohle sa gare ga direi (ge dikara di senyegile goba di fedile di ka šitega go hlatlagana). 

Sehlagodi se sa tsenele go ya botebong bjo bo nyakegago – medu ya mengwang ya ngwagangwaga e ka šala mmung wa monola mme ya thoma go mela gape. 

Mošomo wa go hlagola o sa phethwe ka lebelo le le nyakegago – go bohlokwa gore sehlagodi se sepele ka lebelonyana gore mmu o šišinywe ka moo go lekanego. 

Mmu o kolobile go fetiša mme mengwang ye e tomolwago e dula e sa kopana le mmu wa monola gore e kgone go tšwela pele le go mela. 



Didirišwa tša go gašetša

Taolongwang ye e fokolago e ka hlolega ge:

Kelo (calibration) ya segašetši e fošagetše.

Nako ya taolo e se ya maleba.

Sebolayangwang se se dirišitšwego e se seo se lebanego mengwang ye e lego tšhemong. 

Mohlotlo wa segašetši o thibane (Seswantšho sa 4). 

Melongwana ya segašetši e thibane (Seswantšho sa 5). 

Go dirišwa mohuta wo o fošagetšego wa melongwana ya segašetši (elelwa go diriša melongwana ya mohuta wa khouni “cone nozzles” ge o gašetša dibjalo goba mohuta wa fene “fan nozzles” ge o gašetša mmu). 

Segašetši se sa hlwekišwe le go hlokomelwa ka tshwanelo ge sehla se fetile – segašetši se ka thibana ka mekgwa ya go fapafapana le gona se ka rusa ka baka la dikhemikhale tše di šalago go sona. 



Boso

Dikhemikhale tše dingwe di nyaka pula gore di šome ka tshwanelo – ge pula e sa ne mola di tšhetšwe di ka se šome. 

Lebaka la go fiša le go oma le ka šitiša dikhemikhale go šoma. 

Pula ye e nago ka maatla mola tšhemo e hlagotšwe e ka dira gore mengwang e ‘bjalwe ka bofsa’. 



Ga re kgone go gatelela bohlokwa bja taolongwang ka moo go lekanego – ntle le taolo ye e nepagetšego ya ngwang poelo ye e nyakegago ya dibjalo e ka se phethagatšwe. Le ge re tšweleditše mabaka a mmalwa taodišwaneng ye mabapi le taolongwang ye e fokolago, bontši bja ona bo sepelelana le taolo ya bolemi – mohlamongwe nako e šetše e re šile sehleng se, eupša dithuto tše re ithutilego tšona sehleng se di ka re tšwela mohola sehleng se se tlago. Re swanetše go ikemišetša go se boeletše diphošo ka go ithuta ka diphošo tše re di dirilego sehla se le go di phema ka moso. 

