Protecting (Maize)									Sepedi



Tšhireletšo ya mothopotlhago –khupetšommu le kgogolegommu



Instructions:

Folio strap: Pabalelonaga

Byline: Jane McPherson, molaodi wa Lenaneotlhabollo la Balemi la Grain SA 

Photos: Khupetšommu: Mehuta ya khupetšo e dirišwa go šireletša mmu wo o dikologago dikutu tša dimela ka go šitiša moyafalo ya monola, kgahlo (kgatselo) ya medu le go mela ga mengwang.



Ka moo pula le marothodi a yona a huetšago mmu le seo se ka dirwago go fokotša tshenyo yeo e hlolwago ke dipula tše di nago ka maatla, ke dintlha tše bohlokwa kudu go motšweletši. 



Mo go Pula/Imvula ya Feperware re ile ra bolela ka tšhireletšo ya mobugodimo ra ba ra gatelela diphetho tša kgogolegommu le mehuta ya yona. Taodišwaneng ye re nyaka go hlaloša diphetho tša ka moo pula e huetšago mmu wo o sego wa khupetšwa le ge e ka ba diphetho tša khupetšommu. 



Kgašo ya marothodi a pula 

Karolo ya maatla a marothodi a pula e šoma go phušula mmu le go phatlalatša dikarolwanammu. Moo mmu o lekanetšego, dikarolwanammu di phatlalatšwa ka go lekana go ya mathokong ohle mme go ka se lahlege mmu wo montši; eupša motheogeng mmu wo o gapelwago tlase o feta woo o gapelwago godimo. Ka fao, metheogeng mmu o tla dula o gapelwa tlase mme mafelelong mmu wa tšhemo yeo o tla lahlega saruri. 



Go na le kamano ya kgauswi gare ga maatla a pula le kgogolegommu yeo a e hlolago. Ke nnete ya go tsebalega gore bogolo bja tshenyo (50% go ya go 80%) ya kgogolegommu bo hlolwa ke pula ya kgogolabahu yeo e nago ka sewelo mafelong ao pula e nago selemo. 



Khuetšo ya tshekamo ya motheoga

Kgogolego e gola go ya ka tshekamo ya motheoga, ka gobane:

Mmu wo marothodi a pula a o theošago le tshekamo o feta wo a o rotošago. 

Meetse a a theogago a oketšega go ya ka go gola ga tshekamo.

Lebelo la meetse a a theogago le oketšega go ya ka go gola ga tshekamo. 



Mellwane ya motheoga

Tshekamo ya motheoga gammogo le mekgwataolo ya molemi e fokotša mehuta ya dibjalo tšeo di ka bjalwago tšhemong ge molemi a nyaka go beela kgogolegommu mellwane yeo e kgotsofatšago. Mellwane ye e theilwe kudu godimo ga maatla a dipula a go gogola mmu le ge e ka ba go gogolega ga mmu lefelong le le itšego. Mohlala wo o latelago ke wa mellwane yeo e ka bago gona tikologong ye e itšego: 

Mašemo ohle a tshekamo ya go feta 3% a swanetše go šireletšwa ka methapalalo (contours) (e lego mepopotlo ye e bopšago tšhemong ka nepo ya go tloša meetse a a fetago tekanyo tšhemong).

Dibjalo tše di bjalwago ka direi di ka bjalwa mesekamong ye e sa fetego 10% fela. 

Mabelenyane (small grain) a ka bjalwa mesekamong ye e sa fetego 15% fela. 

Phulo e ka dumelelwa mesekamong ye e sa fetego 30% fela. 

Mesekamo ye e fetago 30% e ka dirišetšwa kagodikgwa le tšhireletšo ya tlhago fela. 



Tirišo ya dimela ke mokgwa wo o kgontšhago go feta wa go lwantšha kgogolo ye e hlolwago ke pula. Khuetšo ye kgolo ya dimela malebana le kgogolo ye e hlolwago ke pula, ke tšhireletšo ya matlakala a tšona, ka mantšu a mangwe, bokgoni bja dimela bja go thibela marothodi a pula pele ga ge a fihla mmung. Marothodi ao a welago matlakaleng le dikutung tša dimela, a lahlegelwa ke maatla a ona a khinethiki (kinetic energy) ka nako yeo a thulanago le tšona, mme a šwalalanya a bopa marotholotšana a manyane, ao a welago fase ka lebelo le lenyane le maatla a a fokotšegilego, goba a elelago fase le dikutu tša dimela a šaletšwe ke maatla a manyane fela. 



Dikhupetšo (mulches) di phala tšhireletšo ya matlakala le dikutu tša dimela. Dikhupetšo di thibela marothodi a pula kgauswi le bokagodimo bja mmu, seo se šitišago marotholotšana ao a bopegago go oketša lebelo gape. Go feta fao dikhupetšo di šitiša go tšhaba ga meetse mme di fokotša lebelo le maatla a ona a go rwala mmu. Le ge khupetšo e sa pipe mmu ka botlalo, tirišo ya yona e ka kaonafatša tšhireletšo yeo e bopšago ke matlakala le dikutu tša dimela (canopy cover). 



Dikhupetšo tša tlhago e ka ba furu (straw), matlakala, mahlaka, bupi bja mapolanka (sawdust) goba mebetlela (wood shavings) yeo e phatlalatšwago tšhemong. Go ya ka tebelelo ya temo mašaledi a puno ke khupetšo ye kaone ya tirišo. 



Sephetho sa khupetšo

Katlego ya tirišo ya khupetšo go lwantšha kgogolegommu e oketšega go ya ka bokaakang (%) bja mmu wo o khupetšwago. Ka lehlakoreng le lengwe ke nnete gore bokaakang bja kgogolegommu bo sepelelana thwii le bokaakang bja mmu wo o sego wa khupetšwa.



Mašaledi a puno a swanetše go tlogelwa godimo ga mmu, ntle le ge go na le mabaka ao a gapeletšago se sengwe, go swana le malwetši a dibjalo, go lahlega ga naetrotšene mmung ka baka la dimela tše di bolago, bohlokwa bja go lema le go hlagola, phedišo ya mengwang, bjalobjalo. Go feta fao go na le mokgwa wo o tlwaelegilego mono Afrika-Borwa wa go diriša mašaledi a puno bjalo ka furu ya diruiwa. 



Mathata a go lema le go hlagola a ka rarollwa ka go diriša ditlhamo tšeo di hlamilwego go lema le go bjala ntle le go šuthiša khupetšo. 



Mabapi le dibjalo tše di bjalwago ka direi, go ka lengwa le go hlagolwa gare ga dibjalo ka direing fela, mola sebaka sa gare ga direi se ka dula se pipetšwe ka khupetšo. Mengwang e ka laolwa sekhemikhale. 



