February										Sepedi

Feperware – nako ya go nagana ka sehla sa selemo



Instructions: 

Folio strap: Palo ya dibjalo

Byline: Jane McPherson, molaodi wa lenaneotlhabollo wa Grain SA

Photos: 

Photo 1: Dipeu tša lehea tšeo di sa kgonego go tsena mašobaneng a phaphati ya plantere – ka fao ga di bjalwa. 

Photo 2: Pula e ka kgohlagantšha mmu mme gwa bopega legogo le lethata leo le šitišago sebjalwana go tšwelela mmung. 

Photo 3: Sebjalo se sa lehea se hlakile go tšwelela mmung ka ge peu e bjetšwe botebong bja go fetiša. 

Photo 4: Bjo bongwe bja mathata a ka mehla ao a tšwelelago morago ga go mela ga peu ke tshenyo yeo e hlowago ke dikhunkhwane. 



Mošomo wa go bjala sehleng sa selemo o thomile go fokotšega mme molemi o kgona go nagana ka dibjalo tšeo di lego mašemong. Go tshepilwe gore palo ya dibjalo e lekane, mmala wa tšona ke wo o nyakegago wa botala bjo bo fifetšego le gore ga go na mengwang ye e di phadišago – ka boripana, go tshepilwe gore se sengwe le se sengwe se šupa puno ye botse. 



Le ge go le bjalo, gantši dilo ga di sepele ka moo go tshepilwego mme dibjalo tše di lego mašemong ga di tswale poelo ye e letetšwego. Gonabjale ke nako ye botse ya go nyakišiša dilo tšeo di ka bego di fošagetše. 



Palo ya dibjalo – afa e bohlokwa? 

Ge molemi a bjala o swanetše go nepiša tšweletšo ya palo ye e itšego ye e nyakegago ya dibjalo. Sebjalo se sengwe le se sengwe se na le kgonagalo ye e itšego ya go tšweletša mabele – dintlha tše di huetšago poelo ke go hwetšagala ga monola mmung, phepo, seetša le phišo. Palo ya dibjalo tšeo di kgonago go mela lefelong le le itšego tšhemong (unit area of land) e sepelelana kudu le bokaakang bja monola woo o hwetšagalago mmung. Palo ya dibjalo lefelong leo le itšego e bohlokwa go feta katologano ye e itšego ya direi ka ge dibjalo di kgona go bušetša (compensate) ka moo go kgonegago. Katologano ya direi mašemong ao a sa nošetšwego e ka tloga go 0,91 m ya fihla go 2,1 m goba 2,3 m. Katologano ye e sepelelana le didirišwametšhene tšeo di hwetšagalago le mokgwa wa go lema wo o dirišwago. Katologano ye kgolo ye e fihlago go 2,1 m goba 2,3 m e dirišwa moo poelotebanywa (target yield) e lego ya fase, moo pula e sa nego kudu, moo go nago le mathata a kgogolegommu ye e hlolwago ke phefo le moo mengwang e tlogo laolwa ka metšhene gare ga direi. 

Katologano ye nnyane ye e thomago go 1,9 m e dirišwa moo poelotebanywa e lego ya godimo, moo pula e nago bokaone, moo go nago le motheoga tšhemong le moo mengwang e tlogo laolwa sekhemikhale (ga go kgonege go laola mengwang ka metšhene direing tše di batamelanego ka ge go se na sebaka fao trekere e ka sepelago gona). 

Poelotebanywa e kgatha tema ye bohlokwa go phetheng ga palo ye e nyakegago ya dibjalo. Palo ye nnyane kudu ya dibjalo tšhemong e šitiša poelotebanywa mola palo ye kgolo ye e fetišago ya dibjalo e ka dira gore dibjalo di hlake, seo le sona se fokotšago poelo. Ka tlwaelo go na le kgonagalo ye e oketšegilego ya malwetši dibjalong tšeo di kitlanego (go swana le go bola ga thito) mme go wela fase (lodging) le gona go a oketšega. 

Mabapi le lefelo le lengwe le le lengwe le khalthiba ye nngwe le ye nngwe go na le palo ye e nyakegago ya dibjalo tše di bjetšwego. Ge palo yeo e hlaela kgonagalo ya poelo e a fokotšega (ka boripana go ra gore go ka se be dibjalo tše di lekanego go tšweletša bokaakang bja mabele bjoo bo kganyogwago). 



Mabaka a a hlolago palo ye e hlaelago ya dibjalo e ka ba ke afe? 

Go na le dintlha tše mmalwa tše di ka hlolago palo ye e hlaelago ya dibjalo mme mabaka ao a sepelelana le dikgato tša go fapafapana go goleng ga dibjalo. 



Melo ye e fokolago ya peu

Melo ye e fokolago ya peu ke lebaka le lengwe le bohlokwa leo le dirago gore palo ya dibjalo tše di melago e hlaele. Go na le dintlha tše mmalwa tšeo di hlolago melo ya go fokola: 

Ge kelo (calibration) ya plantere e fošagetše go ka bjalwa dipeu tše di hlaelago tekanyo.

Bogolo bja peu bo fapana le bogolo bja mašobana a diphaphathi tša plantere (planter plates) (Seswantšho sa 1).

Dipeu tše nnyane di ka thiba mašobana a plantere ge di tsena ka pedi ka pedi mme di pataganywa – ge se se direga ga go bjalwe selo ka ge peu e sa kgone go tšwelela mašobaneng. 

Karolwana ya plantere ye e bitšwago “ticker” ge e sa šome ka tshwanelo e senya dipeu ge di feta go yona. 

Ge sebaka (vacuum) se sa beakanywe gabotse diplantereng tše di šomago ka moya peu ga e swarwe ka moo go nyakegago go fihlela e bjalwa.

Plantere ye e sa hlokomelwego gabotse ka kakaretšo e ba le mathata a mmalwa ao a dirago gore go bjalwe dipeu tše di sa lekanego goba tšeo di senyegilego. 

Boleng bja peu e ka ba bja maemo a fase – peu ya kgale goba yeo e fokolago ya go se mele gabotse. 

Ge mmu o kolobile go fetiša sebjalwana se se thomago go mela se ka hwa ka baka la go hloka oksitšene. 

Ge mmu o omile kudu peu e ka palelwa ke go mela ka baka la go hloka monola wo o lekanego. 

Ge pula e ka na ka maatla mola peu e bjetšwe, mmu o ka kgohlagana mme gwa bopega legogo le lethatha leo le šitišago dibjalwana go tšwelela mmung (se re se bontšhitše ka Seswantšho sa 2). 

Go ka ba le mašaledi a dikhemikhale mmung ao a bolailego dibjalwana tšeo di thomilego go mela. 

Mohlamongwe peu e ile ya bjalwa mathomong a sehla mola themperetšha ya fase (ya go tonya) ya mmu e sa dumelele melo. 

Mohlamongwe peu e bjetšwe botebong bja go fetiša, seo se šitišitšego dibjalwana go tšwelela mmung (Seswantšho sa 3). 

Dikhunkhwane, dinonyana goba diamuši (diphoofolo) tše nnyane di ka be di jele dipeu pele ga ge di mela. 



Tahlego ya dibjalwana 

Bjo bongwe bja mathata a ka mehla ao a tšwelelago morago ga go mela ga peu ke tshenyo ye e hlolwago ke dikhunkhwane – kudu dibokosegi tšeo di ripago sebjalo moo se tšwelelago mmung (Seswantšho sa 4). 

Dinonyana di ka senya dibjalwana (le ge ka tlwaelo bjo e se bothata bjo bogolo kudu). 

Phefo ye e fokago ka maatla (kgogolegommu ka phefo) mašemong a sehlaba ge go omile, e ka khupetša dibjalwana tše di lekago go tšwelela mmung. 

Sefako se ka senya dibjalwana kudu. 

Phišo ye e fetišago (go swana le lephoto la phišo) e ka omiša dibjalwana sa ruri. 

Tšhwane ye e wago mathomong a sehla e ka bolaya dibjalwana. 

Mabapi le dibjalo tše dingwe, go swana le sonoplomo, ke tlwaelo go diriša ege ya meno a go dikologa (harrow/rol-eg) go phušula legogo leo le bopilwego ke pula ye e nelego ka maatla tšhemong ye e bjetšwego. Ela hloko gore ege ye e ka senya dibjalwana. 



Tahlego ya dibjalo ka morago

Diruiwa tše di šwahlelago mašemong di hlola mathata a magolo mafelong a mantši. 

Taolongwang ka motšhene gantši e senya dibjalo – mehlala: ge dikara tša sehlagodi di se tša bewa gabotse goba ge mootledi wa trekere a sa ele hloko ka tshwanelo (ge mošomo wa go bjala o se wa phethwa gabotse mme katologano ya direi e sa swane gohle goba ge direi di kgopamile, mošomo wa go hlagola o ba boima mme dibjalo di ka senyega). 

Malwetši a ka senya dibjalo. 

Dibjalo di ka senyega ge di phadišana kudu le mengwang. 



Bothata bja palo ye e hlaelago ya dibjalo bo ka rarollwa bjang? 

Ge nako e dumela pšalo e ka boeletšwa (le ge go le molaleng gore se se ra tshenyegelo ye kgolo). 

Ge go hlaela rei ye nngwe (ka baka la phošo ya plantere) rei ye e ka bjalwa ge molemi a seno lemoga taba ye. 

Go bohlokwa kudu gore mabaka ao a hlotšego bothata bja palo ya go hlaela ya dibjalo a hlaolwe mme a fedišwe gore a se ke a ipoeletše sehleng se se latelago. 

