 Boke abomongameli beenhlangano zemidlalo
 Zoke iinkhulu eziphethe iinhlangano zemidlalo
Mnomzana/Kosazana
UMGOMANI OTHUWELELAKO I- A (H1N1) 2009
NjengoNgqongqotjhe wezamaPhilo ngikutlolela ngokwami incwadi le manqophana nobulwelwele obuvezwe ngaphezulu ngeenzathu ezimbili:
ukukunikela ilwazi elizokusiza ngokwakho ukulwisana nobulwele
ukubawa isizo lakho kanye nokuhlanganyela kwakho kanye nekwe-ofisakho ephezulu ekucocisaneni ngepumelelo ngemilayezo eqakathekileko ngomGomani A (H1N1) 2009 eenhlanganweni zenu zezemidlalo.
Ibizo langokomthetho lesisayensi lobulwelobu ku: mgomani othuwelelako A (H1N1) 2009. Wathoma eMexico kanye ne-United States of America ngoSihlabantangana kilonyaka. Ekuthomeni gade waziwa njengomgomani weemfarigi ngombana gade kucatjangwa bona wawusuka eemfarigini. Kwanjesi sele kuzwisiswa bona uyihlanganisela yemisuka yomuntu kanye neenyoni. Ngebangelo ubulwelwe abubangelwa kukudla inyama yefarigi namkha imikhiqizo yefarigi. Kwajesi ubizwa ngomgomani othuwelelako namkha ngokwenyulwa ukusetjenziswa kwebizo lawo elisemthethweni, i-A (H1A1) 2009. 
Ukusukela ngenyanga kaSihlabantangana kilonyaka umulwana urhatjheke msinya eenarheni ezili-166 iphasi loke. Bekube nje e-Afrika urhatjheke eenarheni ezili-16 kwaphela. Ngesikhathi sokutlolwa kwencwadi le, umulwana besele uthinte abantu abazi-177,457 (kuqinisekiswe yilabhorathri) iphasi loke kanye ne-1,457 ukuhlongakala okuqinisekiweko.
Bekube nje eSewula Afrika siqinisekise imilandu ezi-2,844 kanye nemilandu esithandathu yokuhlongakala.
Ngemva komhlangano wesine weKomiti yesizo elirhabako ogade ubanjwe ngomhlaka 11 kuMgwengweni 2009 iHlangano yezamaPhilo yePhasi (WHO) yavala ngokuthi umgomo womgomani othuwelela iphasi loke sele uhlangatjeziwe begodu nomNqophisi Zombelele, uDorhodera Margaret Chan wamemezela umGomani oThuwelelako (isigaba 6). Lokhu kutjho ukuthi ubulwelwe sele burhatjheke eenarheni kizo zoke iingodi ze-WHO begodu gade urhatjheka msinya khulu.  Nanyana kunjalo ngifisa ukugandelela bona ukumenyezelwa komgomani othuwelelako akutjho bona ubulwelwe bunamandla, kutjho ukuthi beburhatjheka yoke indawo.
Ngomhlaka 6 kuVelabahlinze i-WHO yahlathulula ukurhatjheka komgomani othuwelelako eenarheni ezithentakako kunye neenarheni ezitja njengonganabubalekelo nongakhandelekiko. Ngetjhudu nanyana lokho kungaba njalo, iyelele bona abantu abanengi abatheleleka ngomulwana bazokuba namatshwayo wezinga eliphasi. Nanyana kunjalo njengeenkhulu zezamaphilo ephasini loke namkha enarhenethu sisadanile ngokuhlongakala okwenzekileko bekube gadesi (iphasi loke 0, 8% begodu eSewula Afrika 0.2% yabantu abathintekileko) Kanengi umulwana utshwayeleka ebantwini beminyaka eli-10 kufikela kwe-29 – abanengi kilababantu baseenkolweni namkha eenkolweni zamaziuko wefundo ephezulu.
I-WHO iyelelisa bona iinarha kufanele zicabange ngokurhobhisa amandla wobulwelwe emiphakathini. Ngokwenza lokhu, ukuthintana okuyipumelelo kuqakathekile.
Indlela yokurhatjheka
Ubulwelwe burhatjheka ngethosana lomulwana (isib. Lokha umuntu otshwayelekileko akhohlela namkha athimula bese wena urhogela ummoya abawuthumulileko namkha abawukhohlelileko nanyana akhohlelela endaweni bese urhogela ummoya olapho, ungatheleleka.)
Amatshwayo wobulwele
Amatshwayo angahlukaniseka ngeengaba eziqakathekileko ezintathu
izinga eliphasi
izinga eliphakathi
izinga eliphezulu
Amatshwayo wezinga eliphasi afaka hlangana:
iimpumulo eziphuma amafinyila asamanzi namkha ezivalekileko
ukukhohlela 
izinga eliphezulu lokutjhisa namkha lokuzwa amakhaza komzimba kunelijayelekileko;
ukunghanghabala kwemisipha kanye nobuhlungu;
imizwa ejayelekileko wokungazizwa kuhle  kanye
Inengi labantu enarheni yokana banamatshwayo wezinga eliphasi begodu ngeze batlhoga itjhejo elikhethekileko lezokwelatjhwa. Ngebangelo abantu abanamatshwayo wezinga eliphasi kufanele belatjhwe njengamatshwayo ajayelekileko womgomani ngaphandle kwabantu bobujamo obulandelako ekufanele bafune itjhejo elirhabako lokwelatjhwa nanyana banamatshwayo wezinga eliphasi:
abantu bobulwele behliziyo namkha ubulwelwe bamaphaphu
abomma abasidisi
abantu abaphila nge-HIV kanye ne-AIDS
abantu abanobulwele betjhukela
Amatshwayo wezinga eliphakathi afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga eliphasi:
ukuphelelwa mummoya
ubuhlungu besifuba
ukubuyisa okungapheliko
irhudo kanye namatshwayo wokuphelelwa mamanzi womzimba.
Amatshwayo wezinga eliphezulu afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga eliphasi neliphakathi:
ubudisi bokuphefumula 
iindebe, ilimu namkha ezinye iingcenye zomzimba ezihlaza kwesibhakabhaka
ukuphathwa siyezi ngamandla kanye nokulahlekelwa mkhumbulo
Nanyana ngubani onamatshwayo wezinga eliphakathi namkha eliphezulu kufanele afune itjhejo elirhabako lezokwelatjhwa.
Ukurhatjheka kobuLwelwe eemFundeni
Ukurhatjheka kobulwele eemfundeni zethu njengamaphesente wenani elipheleleko lokutheleleka lenarhethu lingendlela elandelako:
Gauteng 			50%
Tjingalanga Kapa		31%
KwaZulu-Natal		7%
Pumalanga Kapa		4%
Limpopo			2,4%
Mpumalanga			1,9%
Nyakatho Tjingalanga		1.8%
Free State			0,7%
Nyakatho Kapa		0,1%
Ukuhlongakala okusithandathu:
Tjingalanga Kapa	ntathu
Pumalanga Kapa	nye
Free State		nye
KwaZulu- Natal	nye
Ukuhlolela umulwana
Ukuhlola okusemthethweni kwenziwa liZiko leliZweloke lamaLwelwe Athelelanako elinzinze eGauteng begodu nelitjhidiselwe eTjingalanga Kapa kungasikade. Ukuhlola kuzokwenziwa ngesiphakamiso sakadorhodera. Iingulani ezifuna itjhejo ehlelweni lakarhulumende lezepilo akukafaneli zibawe ukuhlolwa kwelabhorathri. Siyelele bona kwagadesi lokhu kunjalo emkhakheni wezamaphilo ongasiwo karhulumende kodwana lokhu akukaphakanyiswa yi-WHO. Abodorhodera kufanele belaphe izehlakalo ezisolwako ngokwemigomo enikelwe mNyango wezaPhilo weliZweloke.
Ukwelatjhwa
Ukwelatjhwa okukhethiweko kubizwa nge-Tamiflu. Lokhu kufanele kuqintelwe ngodorhodera begodu kuphakanyiselwa labo:
abanamatshwayo wezinga eliphakathi ebungozini obukhethekileko njengombana kutjhiwo ngaphezulu
abanamatshwayo wezinga eliphakathi
abanamatshwayo wezinga eliphezulu
Ukwelatjhwa khulu nge-Tamiflu kuzokurholela ekutheni isidakamizwesi singasabi nomsebenzi nebantwini engaphulusa iimpilo zabo.
Ukuvalwa kwamaziko
Ilemuko enarheni yoke litjengise bona ukuvalwa kweenkolo kanye namaziko wefundo ephakamileko, iinthabathaba zeentolo kanye neendawo zokusebenzela akukasebenzi ekukhandeleni ukurhatjheka kobulwele. Esikhaleni salokho kubange ukuthikamezeka okukhulu komphakathi.
Seluleka bona nanyana ngimuphi umfundi, umfundisi namkha isisebenzi esinamatshwayo wezinga eliphasi kufanele sihlale ekhaya. Nangabe kunabafundi abanengi namkha abafundisi abahlalela kude kwabanye yeke iziko elithintekileko kufanele lithinte umNyango wezeFundo ozokweluleleka kanye neekhulu zezepilo ngesisombululo esizokuthathwa.
Ukuhlanzeka okulula
Ngebanga lendlela yokurhatjheka kobulwelwe njengombana kutjhiwo ekuthomeni, ukuhlanzeka okulula okulandelako kwaphakanyiswa:
hlamba izandla ngesibha ngasosoke isikhathi
khohlela namkha uthimulele ethitjhupheypheni emkhonweni
ungakhohleleli ezandleni zakho, ungamane ukhohlele endololwanenakho
nangabe ukatelelekile kobana ukhohlelele ngezandleni zakho ungathinti nanyana yini njengesibambo somnyango, amafesdiri, amatafula namkha iinsetjenziswa zokudla bekufike lapho uhlamba khona izandla zakho ngesibha
nangabe ulemuka amatshwayo wezinga eliphasi hlala ekhaya begodu ubalekele ukuthintana nabantu.
Ngithanda ukuniqinisekisa bona koke kwenziwa bososayensi iphasi loke ngokusebenzisana ne-WHO ukuzama nokwenza isihlahla sokugonyelwa. Nange izinto zikhamba kuhle, isihlahla esinjalo sokugonyelwa singatholakala eenyangeni ezimbalwa. Nanyana kunjalo, kuzokuba nokufunwa okunengi kwesihlahla sokugonyelwa esinamakghono amancani wokusikhiqiza – alikho ikghono elinjalo e-Afrika.
Ngithanda ukunithokoza ekuthatheni kwenu isikhathi senu ukufunda incwadi le enginitlolele yona begodu ngifisa ukunithokoza ngisalindele ukuhlanganyela kwenu ekukhulumisaneni nekuphunguleni imbangela yobulwelwe.
Ngiyathokoza.
DR A MOTSOALEDI, MP
MINISTER OF HEALTH
DATE:			
