ABOMMA KUNYE NEPALAMENDE

1. 	KUBAYINI KUQAKATHEKILE KOBANA ABOMMA BAZIBANDAKANYE EKWAKHIWENI KOMTHETHO? 
Abomma bangaphezu kwesiquntu sabantu beSewula Afrika begodu kungakho amezwi wabo kufuze afakwe nakuthathwa iinqunto nalokha nakwakhiwa imithetho. 

                                                                                                                                                     
Ukufakwa kwabomma nakuthathwa iinqunto kusisekelo selungelo lomuntu. Abomma kufuze bazibandakanye nakwakhiwa umthetho ngombana ukusebenza komthetho nemigomo karhulumende kuthinta amaphilo wabo wangamalanga woke. Okuqakatheke khulu kukobana, irhubhululo iveze bona abomma nabazibandakanyako ekwenzeni iinqunto, kubangela bona kwande itjhejo nokwaba iinkghonakalisi ezithuthukisa ikhwalithi yamaphilo wawo woke umuntu. Ukwanda kokuzibandakanya kwabomma ekwakhiweni komthetho kungenza bona kuthuthukiswe ukufinyeleleka kokunikelwa kweensiza eziqakatheke khulu ezifana nezindlu, zefundo nezehlalakuhle.  

2. BANGAZIBANDAKANYA BUNJANI ABOMMA EKWAKHIWENI KOMTHETHO?
UmThethosisekelo weSewula Afrika uthi kufuze umphakathi ufinyelele begodu uzibandakanye ePalamende kunye nekambisweni yayo. Zinengi iindlela lokhu okungenziwa ngakho.   

Abomma bangazibandakanya ekwakhiweni komthetho ngokuthi bavowudele ihlangano ebabona bona izakujamela amazizo wabo neenlilo zabo ePalamende. Begodu bangazibandakanya ngokukhwezelela nokusebenzela iinhlangano ebazithandako begodu bebakhethwe eenjamiselelweni zazo. Abomma baphakamele eenkhundleni eziphezulu ngalendlela.  

Umphakathi unelungelo lokukhambela imihlangano yamakomiti begodu uzibandakanye emiHlanganweni yomPhakathi. Nangabe indaba iqakatheke khulu emphakathini, iKomiti yesiBethamthetho seNarha namkha yomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda ungaqunta ukubamba  imihlangano yomphakathi namkha ubawe ukulethwa kweemphakamiso. Umphakathi ungazisa iKomiti ePhatheleneko nofana eKhethekileko ngamazizo wawo namkha ngendaba ekukhulunyiswana ngayo. Amalunga womphakathi angathintana neLunga lePalamende ukuzwakalisa amazizo wabo malungana nendinyana yomthetho.


3. 	NGIYIPHI INDINYANA YOMTHETHOSISEKELO EKGHONAKALISA BONA ABOMMA BAZIBANDAKANYE?
UmThethosisekelo weSewula Afrika unikela umtlamo wokuthuthukisa ukulingana ngokobulili, begodu nokuzibandakanya kwabomma ekwakhiweni komthetho. UmThethosisekelo uqukethe iindinyana ezithuthukisa ukulingana ngokobulili. AmaLungelo woBuntu aqinisekisa ukulingana kokuphathwa kwabantu boke beSewula Afrika. Akhandela ukubandlululwa ngokombala, nangokobulili nofana ngesitho somzimba. AmaLungelo woBuntu agandelela bona amagadango kufuze athathwe ukuthuthukisa ipumelelo yokulingana ngiyo yoke imikhakha yomphakathi.

UmThethosisekelo unikela indinyana emazikweni asekela intandoyenengi, kunye nokuzibandakanya kwabomma. Lokhu kufaka hlangana, IKomitjhana yokuLingana ngokoBulili begodu neKomitjhana yamaLungelo waBantu yeSewula Afrika. 

Ukungezelela endinyaneni ekumThethosisekelo, iSewula Afrika izibophelele ngokulingana ngokobulili ngokuthi ilungise iimvumelwano zeentjhabatjhaba ezifana neHlangano ePhikisana nokuBandlululwa kwaboMma (CEDAW) begodu neHlangano yeseNdlalelo sokwEnza (Platform Action), eyathonywa yihlangano yomHlangano yaboMma yeBeijing. ISewula Afrika iyingcenye yamanye wamahlelo we-Afika wokwenza begodu nokuthuthukisa abomma, afana neweeNarha ezingeSewula yeAfrika eziThuthukako (SADC) nemithetho yekambiso  yemisebenzi yobulili netuthuko. 

4. 	NGIZIPHI IINJAMISELELO EZIQAKATHEKILEKO ABOMMA ABANGAZIBANDAKANYA KIZO EKWAKHIWENI KOMTHETHO?

Iindlela zokuthoma neziqakatheke khulu abomma abangazibandakanya ngazo ePalamende kungesikhathi samakhetho. Indlela abantu abavowuda ngayo emakhethweni kujamiselela ukwakheka kwezindlu zombili ekuyiNdlu yesiBethamthetho seNarha nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda. Amakhetho wenarha anikela abantu abangaphezu kweminyaka ema-18 ilungelo lokobana bakhethe ihlangano ebayithandako. Abomma babunengi obuqakathekileko babavowudi begodu bangasebenzisa ilungelo labo lokuvowuda bona babenomthelela ekubunjweni kwePalamende nokobana ihlangano yenza bona kube litjheto kokuthoma ukuthuthuka kwabomma. 

IPalamende yesine isungule amaKomiti alandelako asebenza bunqopha ngeendaba ezitjhidelene nabomma: 

IKomiti ePhathelene neendaba zaboMma, uLutjha, abaNtwana begodu naBantu abaKhubazekileko 
IKomiti eKhethekileko yaboMma, uLutjha, abaNtwana begodu naBantu abaKhubazekileko

UMnyango omutjha waboMma, wabaNtwana, naBantu abaKhubazekileko wenzelwe ukubuthelela imisebenzi karhulumende ukuthuthukisa nokuvikela abantu amaphilo wabo asengozini emphakathini.    

5. 	NGIZIPHI IINTJHIJILO EZIQALENE NABOMMA EKUZIBANDAKANYENI EKWAKHIWENI KOMTHETHO?

Ngaphandle kobana abomma bayimbalo enengi eSewula Afrika, abomma basese yidlanzana naziza ekuthathweni kweenqunto. Zinengi iinthjilo ezikhandela abomma nafuze badlale indima ebonakalako, begodu ekulukhulu mtlhago. Umtlhago mzabalazo oqalene nabomma abanengi beSewula Afrika, khulukhulu bemaplasini. 

Ukufinyelela iinsiza eziqakathekileko ezifana nefundo, amanzi nezehlalakuhle kubangelwe kungalingani kobulili, kombala, netjhebiswano leengaba. Ukuthi abomma bazibandakanye  ngokupheleleko ekwakhiweni komthetho, ukufinyelela kwabomma eensizeni eziqakathekileko kufuze kuthuthukiswe. Abomma abatlhagako abafinyeleli ngokwaneleko eenhlanganweni ezakha imithetho.

Inengi labomma litlhayela ngokuthuthukiswa komnotho. Abomma ngokwesiko basiqhema esitlhagako eSewula Afrika begodu bayidlanzana abasebenzako namkha abasebenzi. Ngaphezu kwalokho, Ingogwana yeNtumbantonga kunye neNtumbantonga (HIV/AIDS) ithinta imbalo enengi yabomma, khulukhulu abomma abasesebancani abaseminyakeni yabo yokukhula.  

Ukuhlukumezwa kwabomma kusese ziintjhijilo ezikulu eziqalene neSewula Afrika.

Intandoyenengi yethu esakhulako ithuthukise abomma ekufinyeleleni amandla wezepolotiki begodu nekuthathweni kweenquntu. ISewula Afrika begodu itlame umthetho khulukhulu ukuqalana nokulungiswa kokulingana ngokobulili. 

Isitjhijilo kukwenza bona amalungelo woke akghone ukufinyelelwa ngibo boke abomma.


6.  BAJAMELEKE BUNJANI NJENGANJE ABOMMA EPALAMENDE?

Ukujameleka kwaboMma kusiBethamthetho seNarha kukhule kwafika kuma 45%. ISewula Afrika isesigabeni sesithathu ephasini zombelele ngokuya ngokujameleka kwabomma ePalamende.  

7. NGIYIPHI INDIMA AMADODA ANGAYIDLALA?

Amadoda anendima eqakatheke khulu angayidlala ekuphumeleliseni ukulingana ngokobilili emphakathini weSewula Afrika. Ngokuya ngokuya ubunengi bamadoda azibandakanya ekulwisaneni nokutlhoriswa kwabomma nabantwana. Amadoda kufuze afundise amanye amadoda bona atjhugulule indlela aziphatha ngayo begodu ahloniphe abomma. Amadoda nabomma banendima elinganako neqakathekileko ebayidlalako ukutjhugulula ubudlelwano kobilili emphakathini. Awukho umphakathi otjhaphulukileko bekube kula abomma namadoda batjhaphulukile begodu balingana, bekubekunje amadoda nabomma banomsebenzi olinganako ekufuze bawenze.    


___________________________________________________________________

Okhunye ongakuFunda:

1 Molokomme, Representation of Women and Men in Politics and Decision-making Positions in SADC, 2001
___________________________________________________________________


IINDLELA EZIQAKATHEKILEKO ZOKUTHINTANA MALUNGANA NELWAZI

IKomiti ePhathelene neeNdaba zaboMma, uLutjha, abaNtwana naBantu abaKhubazekileko 
Umrhala: (021) 403 3840

IKomiti eKhethekileko yaboMma, uLutjha, abaNtwana naBantu abaKhubazekileko
Umrhala: (021) 403 3768

UMnyango waboMma, abaNtwana naBantu abaKhubazekileko
Umrhala: (012) 300 5575 / 5516 / (021) 464 2203


___________________________________________________________________


Ivezwe yi-Ofisi yezokuFundisa umPhakathi
ImiSebenzi yokuThintana yePalamende
IKHUTHAZWE BABANTU


www.parliament.gov.za
P.O. Box 15, Cape Town, 8000
UMrhala: (021) 403 3341
IFeksi: (021) 403 3303


 Incwajana le itholakala ngawowoke amalimu asemthethweni weSewula Afrka
