IPalamende yeSewula Afrika


IPalamende ineziNdlu ezimbili 
iNdlu yesiBethamthetho seNarha (NA), enamalunga ama-400, begodu, no
mKhandlu weNarha oNgamele iimFunda(NCOP), onamalunga okungenani ama - 90

UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda 

UmThethosisekelo uthi umKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) ujamele iimfunda ukuqinisekisa bona iimfuno zeemfunda ziyatjhejwa ngurhulumende ophezulu. 

Ikwenza lokhu ngokuzibandakanya ekambisweni yokwenziwa komthetho wenarha, begodu ngokunikela ithuba  leempikiswano zatjhatjhalazi lakukhulunywa khona ngeendaba eziqakathekekhulu ezithinta iimfunda.  

UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda(NCOP) uqinisekisa bona iinlilo zaborhulumende bemakhaya ziyajameleka ngokwezinga eliphezulu. 

Ukwakhekha komKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP)

UmKhandlu  weNarha  oNgamele iimFunda uneenthunywa zeemfunda ezilithoba ezikhethwe ziimbethamthetho zeemfunda, begodu neHlangano eNgamele aboRhulumende bemaKhaya yeSewula Afrika (SALGA).

Isifunda ngasinye sibaneethunywa ezilitjhumi:

Iinthunywa ezisithandathu zasafuthi
Iinthunywa ezine ezikhethekileko (zesikhatjhana)

Iinthunywa zirholwa nguNdunakulu wesifunda ngasinye, ongomunye weenthunywa ezikhethekileko.

Nakufunekako, uNdunakulu angakhombela omunye bona athathe indawakhe.

Iinthunywa zeHlangano eNgamele aboRhulumende bemaKhaya yeSewula Afrika (SALGA) zikhethwa yikomiti yesigungu evela esiqhemeni sabajameli beenHlangano zaboRhulumende bemaKhaya kizo zolithoba iimfunda. 

AbaPhathi be-Ofisi yomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP)

UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) ukhetha iimPhathiswa eziNgameleko hlangana namalunga wawo;

USihlalo, begodu
naboSekela Sihlalo ababili. 

Abaphathi laba baphatha umsebenzi womKhandlu weNarha  oNgamele iimFunda (NCOP) begodu balawula iinkulumopikiswano, baqinisekise bona iinthunywa zikhuluma ngokutjhaphulukileko kwaphela zisese ngaphasi kwelawulo leNdlu. 

USekela Sihlalo wasafuthi ukhethelwa iminyaka emihlanu kanti aboNdunakulu badlhlegana ngokuba boSekela Sihlalo unyaka munye. 

Indima yomKhandlu  weNarha  oNgamele iimFunda (NCOP) 

UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) uqalwe  njengesigungu esiphumelelisa ukubusa ngokuhlanganyela begodu nokuzibandakanya kuntandoyenengi, begodu njengesika lokukhuluma izinto ezithinta aborhulumende bemakhaya nebeemfunda ezingeni eliphezulu.  

UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda unikela  ilizwi ngobujamo eemfundeni ezilithoba zeSewula Afrika begodu unikela aborhulumende bemakhaya kobana bazibandakanye emikhulumiswaneni yokwenziwa kwemithetho yenarha.


1. Indima yokwakhiwa komthetho 

umKhandlu weNarha oNgamele iimFunda utjheja, ubethe, ukhibelele, uhlongoze ukukhibelela, namkha urarhe imithetho. 

Kufuze itjheje yoke imiThethomlingwa yenarha 

Begodu ungathoma namkha uhlele imiThethomlingwa engaphasi kweNdinyana ye-4 yomThethosisekelo (iindaba lezi isibethamthetho esiphezulu nezeemfunda ezinamdla wokobana zakhe imithetho ngokuhlanganyela) begodu neminye imithethomilingwa ethinta iimfunda. 

Imisebenzi eminengi yokwenziwa kwemithetho yenziwa makomiti, kodwana imiThethomlingwa kufuze ithunyelwe kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) kobana kuyophikiswana ngayo begodu nokobana kuvowudwe bona iyamukelwa namkha iyararhwa imiThethomlingwa leyo.

Unendima ngokomthethosisekelo wokwenza imithetho, emihlobo emithathu yemiThethomlingwa:

ImiThethomlingwa engathinti iimfunda:

ImiThethomlingwa engathinti iimfunda ngileyo etjhidelene nemisebenzi yeminyango ephezulu; njengomnyango wezokuvikela, zangaphandle, begodu nezobulungiswa.

ImiThethomlingwa leyo nasele ibethwe yiPalamende yeNarha, idluliselwa kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda kobana iyokuvowudelwa.

Nangabe umKhandlu oNgamele weNarha  iimFunda ufuna ukwenza amatjhuguluko kumThethomlingwa, ubuyiselwa kuNdlu yesiBethamthetho seNarha, yona engamukela namkha irarhe amatjhugululo lawo. 

ImThethomlingwa ethinta bunqopha iimfunda:

Iimbonelo zemiThethomlingwa ethinta iimfunda kufaka phakathi umyango wezefundo, wezokuthutha, zehlalakuhle, begodu nezamaphilo.

Eminengi yemithethomlingwa ingethulwa kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) namkha yiNdlu; kwaphela kunemThethomlingwa ekufuze ithome kuNdlu yesiBethamthetho seNarha(NA).
Nakuvowudelwa imiThethomilingwa le kumKhandlu  weNarha  oNgamele iimFunda (NCOP) isifunda ngasinye sinevowudu yinye. 

Nangabe kukhona ukungazwani phakathi kweNdlu yesiBethamthetho seNarha kunye nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda malungana nomThethomlingwa othinta iimfunda, umThethomlingwa kufuze uthunyelwe eKomitini yokuLamula.

ImiThethomlingwa ekhibelela umThethosisekelo:

Nangabe umThethomlingwa ukhibelela nofana utjhugulula umthethosisekelo uthinta bunqopha iimfunda, okungasenani iimfunda ezisithandathu kwezilithoba kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda(NCOP) kufuze zivumelane ngawo.

Nangabe umThethomlingwa wokutjhugulula umthethosisekelo awuthinti iimfunda bunqopha, umthethosisekelo uvumele umKhandlu weNarha  oNgamele iimFunda(NCOP) bona uphikisane ngomThethomlingwa loyo(ngaphandle kobana kuvowudwe) ngaphambi kobana uye kuNdlu yesiBethamthetho seNarha(NA) kobana uyokuvowudelwa.


2. Indima yokuTjheja

Ukutjheja kumsebenzi wePalamende ogunyazwe mthethosisekelo (kufaka phakathi iimBethamthetho zeemFunda) ukutjheja begodu nokubeka ilihlo ukwenza kwakarhulumende.

UmKhandlu weNarha  oNgamele iimFunda (NCOP) utjheja imisebenzi yaborhulumende beemfunda nebemakhaya.

UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) ungafuna ilunga leKhabinedi, namkha isisebenzi sikarhulumende ophezulu namkha weemfunda kobana akhambele umhlangano womKhandlu namkha wekomiti yomKhandlu.

Iinthunywa zomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) zingabuza abongqongqotjhe imibuzo ekufuzwe iphendulwe kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP).

UmKhandlu weNarha  oNgamele iimFunda (NCOP) namkha ikomiti yawo ingamukela iincwadi yenlilo, yabajameli namkha iimphakamiso evela kunamkha ngimuphi umuntu onetjisakalo namkha evela ehlanganweni ethile.

UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) begodu wenza ivakatjhotjhejo eliya ezakhamuzini ukuqinisekisa bona bafumana ilwazi bunqopha ezakhamuzini malungana neendingo neentjhijilo abantu abanazo. 

Amakomiti womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) 
Amakomiti womKhandlu weNarha  oNgamele iimFunda (NCOP) abizwa amaKomiti aKhethekileko, isibonelo ikomiti eKhethekileko yezeZindlu, yemiSebenzi yomPhakathi, yeenThuthi. 

Yinye iKomiti yakhela umkhanyo iminyango ethileko karhulumende. Ikomiti leyo ibamba ikulumopikiswano nokukhibelela  umThethomlingwa, begodu ihlele ukulalelwa komphakathi nangabe indaba ekhona inetjisakalo ekulu yomphakathi.

IKomiti ingabiza nanyana ngimuphi umuntu ngaphambili bona alethe ubufakazi namkha aveze iincwadi, begodu ingafuna omunye nomunye umuntu namkha ihlangano bona ibike kiyo. 

Ngemva kobana ikomiti ibambe ikulumopikiswano ngomthethomlingwa, uthunyelwa kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) kobana uyokuvowudelwa. 

Sinye isithunywa sesifunda sivowuda kanye ukujamela isifunda saso.


Indima yamaLunga womPhakathi nakuTjhejwako

AmaLunga womphakathi angaba nendima ekulu ayidlalako nakutjhejwako ukuqinisekisa bona urhulumende uzoziphendulela ngokuya kweendingo zabantu. Lezi ngezinye zeendlela ezingasetjenziswa:

1. Ukwenza isiPhakamiso 
Isiphakamiso esiya ekomitini yePalamende kungenye yeendlela yokuzwakalisa iphimbo lakho ePalamende. 
Ngokwenza isiphakamiso sakho, unethuba lokutjhugulula imibono yamalunga wekomiti akhulumisanako begodu aphikisana ngeseqetjhana esithile somthetho ngaphambi kobana uqedelelwe. 
2. Incwadi yeenlilo:
Incwadi yeenlilo ngenye yendlela zokuletha iinghonghoyilo namkha indaba ethinta umphakathini ilethwa ezandleni zePalamende kobana yenze okuthileko ibenekwenzako ngokuya kwegunya elinalo. 
Ilungelo lencwadi yeenlilo ePalamende kulilungelo lawowoke umuntu wenarha le begodu likhona kumThethosisekelo wethu. 
Nanyana ngimuphi umuntu, iinqhema zabantu namkha ihlangano banamalungelo yokuthumela incwadi yeenlilo ePalamende.
3. Thintana neLunga lePalamende 
Amalunga womphakathi angathintana namaLunga wePalamende ema-ofisini wokuvowudela inarha mazombe namkha ePalamende nangabe ufuna ukuzuza isekelo labo endabeni engugunyako namkha ufuna isizo malungana nomraro othileko.
