Prices 											Xhosa



Olunye uqwalaselo lwamaxabiso okutya anyukayo



Imiyalelo: 

Folio strap: Amaxabiso okutya 

Byline: NguSakkie van Zyl, ingcali kwezoqoqosho: Uphando ngommandla wentengiso (UCorné Louw uyabulelwa ngegalelo lakhe ngamaxabiso enyanga nganye e-diesel ne-urea) 



Igrafu 1: Isonka esimhlophe (700 g)

	 Ingqolowa yeSafex

	 Isalathiso

	 Inyanga

Igrafu 2: I-Urea

	 Ingqolowa yaseSafex

	 I-Diesel

	 Isalathiso

	 Inyanga

Igrafu 3: Isonka esimhlophe (700 g)

	 Umgubo wombona

	 I-Urea

	 I-Diesel

	 Umkhondo - isonka esimhlophe

	 Umkhondo - i-urea

	 Isalathiso

	 Inyanga



Amaxabiso anyukayo okutya, ngakumbi ezo ntlobo zokutya ezingundoqo zibe ngundabamlonyeni kwiinyanga ezimbalwa ezidlulileyo kwaye abasebenzisi bokutya balifumana lingaginyeki ixabiso eliphezulu lesonka. Izizathu ezinikwayo zoku kunyuka kwamaxabiso kukunyuka okubukhali kwexabiso lehlabathi lezixhaso zezolimo ngokunjalo nokunqongophala okukweli lizwe kwezi zixhasi. 



Xa kuthathelwa ingqalelo phakathi kwamaxabiso eSafex obhambathiso namaxabiso esonka kwiinyanga ezihambelanayo, kuyabonakala ukuba ixabiso lengqolowa linyuke ngokukhawuleza okukhulu kunexabiso lesonka (Igrafu 1). Yinto ekrokreleka ukuba iza kwenzeka ukunyuka okukhulu ukunyuka kwamaxabiso okutya kwiinyanga ezizayo. Abasebenzisi, asebetsala nzima nababoph’ amabande, kuya kufuneka bathi chatha ukuwaqinisa amabhanti kwiinyanga ezizayo. 



 

Igrafu 1: Isalathiso samaxabiso esonka ukususela ngoJanyuwari 2000. 

Imithombo yolwazi: Yi-Grain SA, i-Safex n-eStatistics South Africa (luvela kwikhasi lothungelwano le Sagis).



Njengesiphumo samaxabiso aphezulu angoku ezixhasi zezolimo, abantu abaninzi abanolwazi olunqongopheleyo bacinga ukuba imveliso yokutya okuziinkozo inenzuzo ephezulu. Abo balimi abakwazileyo ukuhlala kweli shishini kwiminyaka embalwa edlulileyo, apho amaxabiso aphantsi neemeko zembalela bezingumgaqo wezo mini, baphefumla phucukileyo ngoku. Nangona kunjalo, ngenxa yokunyuka okukhulu kwiindleko zamagalelo, ukuhla kwamaxabiso okutya kuya kuhlala kuliphupha elingafezekiyo kuphela. 



Igrafu 2 ibonisa ukuba phakathi konyaka wama-2004 nowama-2007, ixabiso lengqolowa alikwazanga kuhambelana namaxabiso anyukileyo e-diesel nawesichumiso – imeko engalondolozekiyo. Amaxabiso aphantsi eemveliso, ngokunjalo neendleko eziphezulu zamagalelo zidlale indima enkulu kwinyaniso yokuba abavelisi abaninzi bawuncamile umsebenzi wokuvelisa izityalo eziziinkozo. Le meko imbi kwicandelo lamafama aphuhlayo – umsebenzi wokuvelisa izityalo eziziinkozo ufanele ube nenzuzo ukuba kufuneka amafama amatsha afumane isiseko ngempumelelo. 



Iziganeko zakutshanje zokunyuka kwamaxabiso ezixhasi zinike amafama ithemba elincinci, kodwa ukunyuka kweendleko zamagalelo kubeke uxinzelelo olucinezelela ezantsi – amafama akufumana kunzima ukuvelisa izityalo eziziinkozo ngendlela ebanika inzuzo. 



	

Igrafu 2: Isalathiso samaxabiso e-urea, i-diesel nengqolowa ukususela ngoJanyuwari 2000.

Imithombo yolwazi: Yi-Grain SA, i-Safex ne-Statistics South Africa (luvela kwikhasi lothungelwano le-Sagis).



Igrafu 3 ithelekisa isalathiso samaxabiso amagalelo afana ne-urea ne-diesel, namaxabiso esonka nawomgubo wombona. Kucacile ukubona ukuba amafama aye ajongana neendleko zamagalelo ezinyukileyo ngendlela exhalabisa kakhulu kunamaxabiso anyukileyo okutya ajongene nabasebenzisi bokutya. Ityathanga lamaxabiso okutya okuziinkozo kuya kufuneka ukuba lisebenze ngendlela encomeka kakhulu ukuze livelise iziphumo ezithe chatha njengamaxabiso afanayo amagalelo – kungenjalo abasebenzisi bokutya kuya kufuneka bakuhlawulele ngokuthe chatha kakhulu ukutya. 



	

Igrafu 3: Isalathiso samaxabiso esonka esimhlophe, umgubo wombona, i-urea ne-diesel ukususela ngoJanyuwari 2000.

Imithombo yolwazi: Yi-Grain SA, i-Safex ne-Statistics South Africa (luvela kwikhasi lothungelwano le-Sagis).



Elokuvala

Iziganeko zokunyuka okubukhali kwamaxabiso eentlobo zokutya okungundoqo zisisiphumo senene sokusilela kukaRhulumente kumgaqo-nkqubo ofanelekileyo wezolimo, okukhatshwa kukungakwazi kukaRhulumente ukuphumeza imigaqo-nkqubo nezicwangciso eselezisetafileni. Abavelisi abanakukwazi ukusebenza bodwa ukuvelisela isizwe ukutya kwamaxabiso aphantsi – uRhulumente ufanele ukudlala indima yakhe. 



