U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha
vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha
vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Mvulatswinga
Khombo, mafuvhalo na malwadze zwi nga vhaisa vhutshilo na mabindu. Thandululo dzi
dzulela u vha dzo leluwaho na u sa ḓura na uri vhathu vha khwinesa u ita uri mabulasi a
vhe o vhulungeaho ndi vhorabulasi na vhashumi vhavho bulasini. U tsireledzea na
mutakalo ndi mutheo wa ṱhoḓea ya vhubindudzi ha vhubulasi vhu bvelaho phanḓa. U
ḓidina ha muvhuso u woṱhe a zwi nga iti uri sekithara ya vhulimivhufuwi i vhe na mutakalo
na u tsireledzea, fhedzi ndi zwa muṅwe na muṅwe a re kha vhulimivhufuwi na kha
mutevhe wo ṱanḓavhuwaho wa zwa zwiḽiwa u dzia ḽiga.
Ṅwaha muṅwe na muṅwe vhathu vha khou vhulahwa nga nṱhani ha mishumo ya
vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka. Vhanzhi vho huvhala lu shushaho vha dovha vha
lwalwa vhe mishumoni yavho. Mafuvhalo na khombo a zwi vhangi thambulo ya vhathu
fhedzi; Hu dovha ha katelwa na tshinyalelo ya masheleni zwine nga nnḓa hazwo zwa
dovha zwa katela:
Mbadelo dza ḽivi ya u lwala na mbadelo dza vhugudisi/u ṱoḓa muṅwe mushumi u itela u
imela mushumi
U xelelwa nga zwibveledzwa
Mbadelo dza ndaulo – u sedzulusa tshiwo, u lugisa, nz
Tshinyalelo kha mitshini, zwifhaṱo na zwibveledzwa
Mbadelo dza ndindakhombo, mbadelo dza mulayo na u tshinywa dzina.
Mbadelo hedzi dzoṱhe dzi nga thivhelwa, zwa bveledza u engedzea ha mbuelo. Sa
zwenezwo heyi bugwana yo itelwa u ṋea mafhungo ane a nga thusa vhatholi na vhashumi
vha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka u khwaṱhisa tsireledzo na mutakalo na khonadzeo
dza khombo dza mutakalo dzi elanaho na mushumo wavho kha sekithara dzavho. Heyi
bugwana a i kateli ṱhoḓea dza mulayo kha nḓowetshumo. Mafhungo vha nga a wana kha
websaithi ya muhasho wa zwa mishumo ya: www.labour.gov.za
Ndangulo ya mutakalo, tsireledzo na ndingo ya khonadzeo ya khombo
Ndangulo na tsireledzo na mutakalo wa vhashumi zwi fana na u langula sisiteme u itela u
vhona uri zwimela na zwifuwo zwi dzudzwa zwi na mutakalo, zwa swikelela mveledzo na
u itela vhone uri vha dzule vha kha vhubindudzi. Vhashumi vha fanela u vha na mutakalo
na u tsireledzea uri vha kone u shuma zwi vhonalaho na u dzulela u vha hone
mushumoni.
Zwiimiswa zwoṱhe zwi fanela u vha na mbekanyamaitele ya u sumbedzisa nḓila ya
kushumele kha mutakalo na tsireledzo, hu na muhumbulo u isaho kha zwilinganyo zwa
khwine mushumoni. Zwi fanela u vha zwo tou ṅwalwa, zwo dzudzanyea na u ḓitika nga
vhuḓikumedzeli kha vhuimo ha nṱha ha ndangulo.
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Mbekanyamaitele i fanela:
U sedzesa kha bulasi yavho
U sumbedzisa muhumbulo wavho nga u angaredza kha mutakalo na tsireledzo ya
vhashumi vhavho
U sumbedzisa uri vhuḓifhinduleli hoṱhe ha mutakalo na tsireledzo vhu kha vhone sa
mutholi
U ṱalusa sisiṱeme na nḓila dzo vhewaho u itela tsireledzo na mutakalo wa vhashumi
vhavho
I fanela u sedzuluswa tshifhinga tshoṱhe na u vusuludzwa arali tshiimiswa tshavho tsha
nga shanduka kana zwiṅwe zwivhangakhombo zwa nga bvelela.
Ndingo ya khonadzeo ya khombo
U topola zwivhangakhombo na u linga khonadzeo dza khombo dzine dza nga bvelela ndi
zwa ndeme. Nga nḓani ha musi vha tshi ḓivha uri ndi zwifhio zwivhangakhombo zwine
zwa nga vha hone vhuponi havho, na tshikalo tsha khonadzeo ya khombo tshine zwa
sumbedza, vha nga si kone u ḓivha arali dzi tshi ṱoḓa u langulwa na uri dzi nga langulwa
hani. Ndingo ya khonadzeo ya khombo ndi u sedzesa nga vhuronwane uri ndi tshini kha
bindu ḽavho tshine tsha nga vhanga u vhaisala ha vhathu, u itela uri vha kone u kala arali
vho dzhia maga a u thivhela khombo o linganaho kana vha fanela u fhirisa.
Hu na zwiko zwa tsivhudzo zwinzhi kha u thoma kushumele kwavhuḓi kune kwa ḓo vha
thusa musi vha tshi ita ndingo ya khonadzeo ya khombo, fhedzi vha nga shumisa maga
maṱanu a maitele o leluwaho u vha thusa:
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Ḽiga 1: kha vha sedze kha zwi tevhelaho
Kha vha sedze u mona na mushumoni wavho na u vhona uri vhathu vha shuma hani. Kha
vha sedze hafhu na rekhodo dza zwiwo zwo fhiraho, khombo kana thaidzo dza mutakalo.
Ndivho ndi u topola zwivhangakhombo zwa ndeme zwine zwa livhisa kha u vhaisala
zwihulwane kana zwa kwama vhathu vho vhalaho.
Ḽiga 2: kha vha dzhie tsheo ya uri ndi nnyi ane a nga vhaisala nahone hani
Kha vha topole vhathu vhane vha nga huvhadzwa, na uri ndi vhangana. Musi vha tshi
sedza uri “hani” vha songo hangwa zwithu zwi ngaho mushumo wa ndondolo, musi
zwivhangakhombo zwiswa zwi tshi nga bvelela.
Ḽiga 3: kha vha pime khonadzeo ya khombo ine ya nga bvelela u bva kha
zwivhangakhombo na u dzhia maga a u dzi fhungudza kana u dzi langa
Kha vha ite ndingo uri khonadzeo dza khombo nga tshivhangakhombo tsha ndeme
tshiṅwe na tshiṅwe dzi khou langulwa hani.
Ndangulo dzi nga vha dzo linganaho zwavhuḓi kana hu nga vha na luṱa lwa u khwinisa
zwithu. Vhashumi vha dzulela u vha na mihumbulo ine ya shumisea, zwo ḓitika nga
mushumo wavho wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, ngauralo vha fanela u dzheniswa kha u dzhia
tsheo nga ha ndangulo.
Ḽiga 4: kha vha ṅwale fhasi mawanwa avho
Nga murahu ha musi vho no dzhia tsheo nga zwine zwa fanela u itwa, vha ḓo fanela u
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
dzudzanya uri vha ṱoḓa u zwi ita lini nahone hani.
Ḽiga 5: kha vha sedzuluso ndingo na u vusuludza arali zwo fanela
Vha ḓo ṱoḓa u sedzulusa ndingo yavho arali ho vha na tshanduko dza ndeme kha nḓila
ine vha shuma ngayo kana arali vha na muhumbulo wa u vhona uri a zwo ngo tsha
khwaṱha.
Thaidzo dza mutakalo kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
U shuma kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka zwi nga ḓisa nyofho kha mutakalo wa
vhashumi nga nḓila nnzhi, zwi tshi katela:
U kwamana na zwipuka
U shuma fhethu hune ha vha na khemikhala dzi vhangaho khombo kana thukhitha
Mbonalelo ya vhuvha hazwo
U anḓadzea kha mutsho, phosho, kana nzinginyeo.
Mbonalo ya vhuvha ha mushumo
Kufarele kwa mihwalo i lemelaho kana u shuma kha vhuimo vhu si havhuḓi zwi vhanga
vhulwadze ha misipha na marambo. Hezwi ndi u rema na u vhavha ha miraḓo,
zwiendanungo kana muṱana zwine zwa nga vha zwo vhangwa nga phireo kana vhuakhwa.
Ndi zwifhio zwine vha fanela u ita?
Kha vha ṱutshele u hwala mihwalo i lemelaho hune zwa konadzea, kana vha shumise
sisiteme dza mitshini
Kha vha shumise thekeniki dzavhuḓi dza kufarele – vha vhee milenzhe yavho
zwavhuḓi, muṱana wavho u tou tswititi vha dovhe vha vhee muhwalo tsini na muvhili
wavho
Kha vha vhone uri fhethu hune vha shumela hone ho dzudzanyea lune zwishumiswa
na zwibveledzwa zwi nga swikelelea lwo leluwaho hu si na u hovhelela na u lingedza u
shandukisa mushumo kana u tshimbilatshimbila lune vha shumisa misipha yo
fhambanaho ya muvhili
U endedzwa ha miri na zwimela nga zwanḓa kha zwikhala zwilapfu zwi fanela u
ṱutshelwa arali zwi tshi konadzea u tsireledza mutakalo wa vhashumi.
U shumisa mitshini lwo tsireledzeaho
Vhunzhi ha khombo dzi shushaho mabulasini dzi katela mitshini. Dziṅwe dzi bvelela ngauri
mitshini i vha i tshi khou shumiselwa mishumo i songo i fanelaho, dziṅwe ngauri a yongo
lindwa kana u siiwa yo tsimiwa. Hu fanela u vha na sisiteme yo vhetshelwaho u sedza
zwishumiswa zwenezwo zwa mushumo, zwi tshi katela mitshini, arali yo tsireledzea u i
shumisa. Arali zwishumiswa zwa shumiswa kha nyimele dzi songo fanelaho, zwi fanela u
ṱolwa tshifhinga tshoṱhe u itela u tshinyala hune ha nga bveledza
khombo, na uri arali dziṅwe nyimele dzi songo lavhelelwaho dzo bvelela zwine zwa nga ita
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
uri zwiṅwe zwishumiswa zwi vhe zwi songo tsireledzeaho.
Ndi zwifhio zwine vha fanela u ita?
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mitshini ine vha i shumisa yo fanela mushumo wonoyo
Mitshini yoṱhe i londolwe u itela uri i shumiswe lwo tsireledzeaho
Mitshini yo dzheniswa ndindatsireledzo dzi ṱoḓeaho nga mulayo
Zwishumiswa zwine zwa shumiswa u ṱavha miri zwi fanela u vha zwo tetshelwa ndivho
yeneyo. Zwishumiswa zwa vhulimivhufuwi zwo dzulela u vha zwi songo fanelaho u
shumiswa kha u ṱavha miri
Mifhini ya zwishumiswa zwa u ṱavha i fanela u tewa nga nḓila ine ya fhungudza u
endedzwa ha mudzinginyeo kha tshanḓa arali luṱaha lwa tshishumiswa lu nga rwa
tombo kana mudzi wo dzumbamaho
Ṱhoho ya tshishumiswa tsha u tumula na u fhandula i fanela u kwewa nga
vhutsireledzi kha mufhini nga tshishumiswa tsho fanelaho sa tsumbo tshezela kana
baudu.
U renga kana u hira mitshini
Musi vha tshi renga kana u hira mitshini mulayo u ṱoḓa uri vhaḓisedzi vha ṋetshedze
ndindatsireledzo dzo fanelaho. Kha vha vhe na vhuṱanzi uri vhone na vhashumi vhavho:
Vha shumisa mitshini zwi tshi ya nga ndaela yo ḓiswaho nazwo
Hu vhe hu na tsireledzo i shumaho zwavhuḓi
Vha ṱole zwishumiswa zwoṱhe na u lugisa zwo tshinyalaho zwoṱhe musi zwi sa athu u
shumiswa
Kha vha ṱole uri zwilanguli zwo swaiwa lu vhonalaho u sumbedza mishumo yazwo na
uri ndi ufhio mutshini une zwa u laula, na uri zwo tetshelwa na u vhewa lune u sa
khakhe wa zwi shumisa
Vhashumi vho gudiswa na u shumisa zwiambaro zwa tsireledzo zwo fanelaho.
Ndondolo na u thivhulula
Khombo nnzhi nga mitshini dzi bvelela nga tshifhinga tsha maitele a ndondolo kana u
thivhula. Kha vha vhe na vhuṱanzi uri:
Vhashumi vhavho vho gudiswa lwo fanelaho u ita mushumo
Zwishumiswa na ndaela dzo linganaho dzi a ṋetshedzwa u itela ndondolo, ndivhanyiso,
u kunakisa, na u thivhululwa ha mitshini
Fulufulu ḽo linganaho, sa tsumbo, u bva kha matheriala o pwanyeledzwaho, zwisima
kana haidrolikisi zwi khou phumulwa musi hu sa athu u thomiwa u shuma
Mitshini kana zwipiḓa zwine zwa bvumiswa nga haidroliki zwi thivhelwa u tsela fhasi
nga u shumisa zwishumiswa zwi laulwaho nga mitshini u fana na zwitiki kana dzhege
musi vhathu vha tshi khou shuma nga fhasi hazwo.
Vhashumisi vhoṱhe vha fanela u vha na vhuṱanzi uri:
Vha a ḓivha u imisa mutshini musi vha sa athu u thoma u u bvumisa
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Vha dzulela u u bvumisa vho ima ho fanelaho
Zwitsireledzi zwoṱhe zwo kweiwa na u shuma lwo fanelaho
Vhupo u mona na mutshini u sa sudzuluswi ho kuna, a hu na mashika na u sa vha na
zwine zwa u tsira
Mulavhelesi u fanela u ṱavhanya u vhudzwa arali mutshini u sa khou shuma zwavhuḓi
Vha ambara zwiambaro na zwishumiswa zwa tsireledzo zwo fanelaho.
Vha songo vhuya vha:
Shumisa mutshini nga nnḓa ha musi vho tendelwa na u gudiswa u u shumisa
Lingedza u bvisa mashika o thivhaho kana u kunakisa mutshini nga nnḓa ha musi
tshibvumisi tsho ṱomolwa na mutshini wo ima
Ambara tshaini dzi ṋembelelaho, zwiambaro zwi sa vha fari, magilavu kana rinngi kana
vha vha na mavhudzi malapfu ane a nga haka zwipiḓa zwi no khou mona
Tsa kha ṱereṱere ḽine ḽa khou tshimbila kana miṅwe mitshini ine ya ḓimonisa nga yoṱhe
Thithisa vhathu vhane vha khou shumisa mitshini.
Tshiendedzi na kufarele kwa matheriala
Tshiṅwe tshine tsha vhanga u huvhala kha vhulimivhufuwi ndi maṱereṱere ane a dipa. U
huvhala lu shushaho na hu isaho lufuni zwo ḓowelea, zwiwo izwo zwi katela vhareili,
vhaṅwe vhashumi na vhaendangaṋayo. Zwiṅwe zwiwo zwi bvelela musi vhathu vha tshi
sia tshiendisi vha si na vhuṱanzi uri tshi nga si tshimbile kana u vhanga khuvhalo.
Kha vha dzulele u sedza arali:
Vhareili vho gudiswa lwo fanelaho na uri vhathu vha si na thendelo a vha tendelwi u
reila
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Zwiendisi na vhaendangaṋayo vha tshi fhambanywa hune zwa konadzea
Mihwalo i fhethu huthihi nahone yo tsireledzwa
Vhareili vho tsireledzea kha zwithu zwi waho
Vhareili vha na mutakalo wo fanelaho u reila
Zwiendisi zwavho kana mitshini miṅwe na miṅwe ine vhashumi vha khou u i ṋamela
kana u shuma ngayo yo kwewa nga kha zwifhaṱo zwo tsireledzaho u mona nayo
Khii dzo vhewa ho tsireledzeaho musi zwiendisi zwi sa khou shuma.
Mashumele a u hwala
Kha vha dzudzanye zwavhuḓi tshigagamisi, vha tshi shumiswa zwishumiswa zwo fanelaho
na vhathu vha re na vhukoni u fhungudza khonadzeo ya khombo.
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri:
Zwishumiswa zwoṱhe zwa u gagamisa zwo ṱolwa nga vhuronwane tshifhinga tshoṱhe
nga muthu a re na vhukoni
Mihwalo i shumiwaho lwo tsireledzeaho yo swaiwa kha tshishumiswa tsha u gagamisa.
Vha songo fhirisa na luthihi mihwalo iyo
Zwisumbi zwa u ḓalesa ha muhwalo kha mutshini wa u hwala zwi khou shuma
zwavhuḓi
Musi vha tshi khou reila zwigagamisamihwalo zwa phanḓa zwo gonyela nṱha musi zwi
si na tshithu na u tsitselwa fhasi arali zwo ḓala, nga nnḓa ha musi zwi tshi nga vhanga
khombo, sa kha bada dza nnyi na nnyi.
Phosho na u dzinginyea
U shuma fhethu hu re na phosho khulwane zwi nga vhanga mutshinyalo wa tshoṱhe kha u
pfa, kanzhi na muvhaiswa a si na nḓivho nazwo u swika ho no vha kale zwine zwa nga
vhanga muungo nḓevheni kana u dzinga nḓevhe.
Kha vha fhungudze u shuma fhethu hu re na phosho
Kha vha ṋange mitshini kana maitele o fhumulaho musi vha tshi ṋanga nḓila ya u
bveledzisa kana mitshini miswa
Kha vha valele mitshini kana maitele nga zwitsireledzaphosho kana u i vhea kha
dziṅwe phera
Vha fhungudze tshifhinga tsha u shuma fhethu hu re na phosho nga u tshintsha
mushumo
Hune u anḓadzea ha swika 90 dB kana nṱha, kha vha swaye vhupo uhu sa “fhethu hu
tsireledzwaho nḓevhe” hu na zwiga zwi sumbaho uri zwitsireledzanḓevhe zwi fanela u
ambarwa na u vhona uri muṅwe na muṅwe ane a khou dzhena kha uvhu vhupo u
ambara zwitsireledzanḓevhe.
U dzinginyea
U dovholola na u shumisa tshifhinga tshilapfu zwishumisa zwi fanaho na saha ya
ngeḓane, zwitumulazwiṱaka kana giraindara zwi nga livhisa kha vhulwadze ha mutetemelo
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
wa zwanḓa – tshigwada tsha malwadze ane a katela u tetemela ha minwe yo
tshenuluwaho, u vhaisala ha lutsinga, misipha kana zwiendanungo. Zwiga zwa tsumbo zwi
katela u tetemela kana tshivhevhe kha minwe, minwe i shanduka ya vha mitshena
phephoni kana kha nyimele dzo ṋukalaho, zwi tshi tevhelwa nga u pfa vhuṱungu na u
tswukuluwa U reila maṱereṱere kana miṅwe mitshini ine ya ḓilangula zwi nga livhisa kha uri
muvhili u dzinginyee zwine zwa livhanywa na u rema ha muṱana ho goḓombelaho kana
vhuṱungu kha khundu na gona. Zwga zwa tsumbo zwi katela vhuṱungu na u oma kha
muṱana, khundu kana gona nga murahu ha u shuma nga ṱereṱerere.
Ndi zwifhio zwine vha nga ita?
Kha vha shumise mutshini wo fanelaho mushumo
Kha vha londole zwishumiswa zwavhuḓi, sa zwinambatedzi zwi thivhelaho u dzinginyea
kha saha dza ngeḓane
Vha shumise tshoṱhe madzulele a zwidulo zwa ṱereṱere na nzulele dza u ḓivhofha
Kha vha tshimbile nga luvhilo lwo fanelaho nyimele ya bada, vha tinye madindi, nz.
U tinya u vhaisala ha nyelelo, tsinga, misipha na marambo kha zwanḓa nga u dzinginyea
ha zwanḓa:
Kha vha dzudznye mishumo u tinya u shumisa zwishumiswa zwi dzinginyeaho
Kha vha nange zwishumiswa zwire na mudzinginyeo wa fhasi
Kha vha shumise u tshintsha mishumo hune zwa konadzea vha dzulele u awela
Kha vha dudedze zwanḓa musi vha sa athu u thoma u shuma na u dzudzwa zwi tshi
dudela
Mutsho
U vha wo anḓadzeaho kha mutsho, nga maanḓa ḓuvha kana murotho wo kalulaho zwi
nga u vhaisa.
Zwine vha fanela u ita:
Musi mutsho u na ḓuvha kha vha ambare zwiambaro zwi leluwaho na muṅadzi wa
luṱanḓala
Vha songo bvula; kha vha ḓole mapfura a thivhelaho nga maanḓa ḓuvha kha lukanda
lwo anḓadzeaho
Kha vha dzhiele nzhele zwithoma zwitswu, phopho kana u shanduka ha muvhala wa
lukanda. Kha vha vhonane na dokotela wavho arali zwithoma zwitswu kha lukanda nz.
zwa nga mela, u bva malofha kana u ṱhoṱhona
Zwiambaro zwa u shuma zwi fanela u bveledzwa nga labi ḽine ḽa ita uri muvhili wa
mushumi u dzule wo oma na u vha kha mufhiso wo dzudzanyeaho kha u shuma kha
kilima ya mufhiso na yo omaho, zwiambaro zwo fanelaho zwi fanela u shumiswa u
tinya mufhiso wo kalulaho na u tendela u fema
Zwiambaro zwa tsireledzo zwo linganaho zwi fanela u ṋetshedzwa hune ha vha na
khonadzeo ya khombo ya muhasaladzo wa UV kana zwivhangakhombo zwi tshilaho, u
fana na miri ya milimo, zwipuka na zwikavhi.
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Zwipuka
U kwamana na zwipuka zwi nga bveledza zununese (vhulwadze vhu pfukiselwaho u bva
kha zwipuka u ya kha vhathu). Zwitshili zwi fanaho na bakitheria, vairasi, nzulatshinya na
lugowa zwi nga vhanga malwadze nga u kavha muvhili musi zwo femiwa, u milwa kana
zwa dzhena kha lukanda. Tsumbadwadze dzi thoma kha thaidzo dza lukanda u ya kha u
thoma ha nyimele i ngaho mphigela dzine dza nga livhisa kha vhulwadze ha tshifhinga
tshilapfu nga nnḓa ha musi dzo lafhiwa.
Zwine vha fanela u ita u fhungudza khonadzeo ya khombo
Kha vha fhungudze khonadzeo ya u kavhiwa nga u dzudza sambi ḽi na mutakalo. Kha
vha hayele ho fanelaho
Kha vha vhone uri vha dzula vho kuna zwavhuḓi, vha dzulele u ṱamba zwanḓa musi
vha sa athu u ḽa, u nwa kana u daha
Kha vha ambare zwiambaro zwa tsireledzo zwo fanelaho u fana na havurolo musi vha
tshi fara zwipuka, nga maanḓa arali zwi tshi khou lwala, na magilavu na fasikoṱi i sa
dzheni maḓi arali vha tshi khou fara zwishumiswa zwi re na khonadzeo ya u nga
kavhiwa u fana na zwishumiswa zwa u bebisa
Kha vha putele mbanga na mikhuvhulane yoṱhe nga banditshi dzi sa dzheni maḓi.
Thukhitha dzi vhangaho khombo
U shuma fhethu hune ha vha na khemikhala dzi vhangaho khombo kana dziṅwe thukhitha,
sa milimo, mishonga ya u lafha zwifuwo (zwi katela dipe ya nngu), buse, mutsihambe kana
zwithu zwi fanaho na thophe, tshidziki tsha tshampungane kana manyoro; u hambela
mutsi u bvaho kha matshekasi a no khou swa, kana buse ḽo vhangwaho nga thoro dzi no
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
khou fhufha, manyoro, maṱanga, pfuloṱhusa, u kwama thophe, mupfudze nz, kana nga u
shelwa nga milimo kana dipe ya nngu, zwi nga vhanga mutakalo u si wavhuḓi.
Zwiga zwa tsivhudzo zwi katela
U ṱhoṱhona/u bvisa miṱodzi/lumilaḓi ha maṱo na ningo
Ningo dzo thivheaho dzi nukhaho
Mukulo wo zwimbaho
U hoṱola hu re kana hu si na tshilangwa
Misipha i remaho kana mufhiso vho no fhedza u shuma na pfuloṱhuswa yo undaho
U homelwa
U oma ha khana musi vha tshi khou shuma, vho no fhedza u shuma kana musi vha
tshi khou ita nyonyoloso ine vha dzulela u i ita
U lila ha khana musi vha tshi fema.
Hedzi tsumbadwadze dzi nga vha hone lwa tshifhinganyana kha tshifhinga tsha mushumo,
kana dzi nga ṋaṋa na u fhedza tshifhinga tshilapfu u swikela dzi tshi nga swikelela hune
dza nga dzulela u vha vhone. Dzi nga dzikuswa na nga u anḓadzea huṱuku kha thukhitha
iṅwe na iṅwe ine vho no vha na aledzhi khayo, kana ine ya vha dzikusa. Arali vha tshi
daha vha dovha vha vha vho anḓadzeaho kha thukhitha idzo na u vha kha nzulele ine vha
nga vha na thaidzo dza khana.
Ndi zwa ndeme u ḓitsireledza na vhashumi vhavho. Kha vha tinye u
hambela thukhitha dzi vhaisaho nga u:
U shumisa dziṅwe thukhitha hune zwa konadzea
U tshintshela kha zwishumiswa zwi bvisaho buse ḽiṱuku sa thoro/thombwana
U valela zwiko zwa buse kana mufafadzelo
U tswonzwa zwo tevhuwaho nṱhani ha u swiela vha tshi shumisa tshitswonzwi tshi re
na vhukoni vhuhulwane ha u tswonzwa.
U fhungudza u femela ngomu nga u:
Shumisa phaiphi ya mvulelamufhe yapo, sa musi vha tshi khou fhisedzela tsimbi
U shumisa sefo dzi shumaho zwavhuḓi kha ṱereṱere/zwiendisi
U londola sefo u ya nga ṱhoḓea dza vhabveledzi
U khwinisa zwifhaṱo zwa mvulelamufhe
U ambara zwishumiswa zwa u tsireledza mifemo zwi shumaho zwavhuḓi. Kha vha vhe
na vhuṱanzi ha uri vha shumisa masikhi wo fanelaho kana tshifemabuse, miḓimuwo
kana erosolo.
Masikhi na zwifemisi zwi fanela u dzula zwo vhulungwa fhethu ho kunaho na u oma – vha
songo zwi nembeledza kha zwikwetshedzi kana zwibigiri zwi re fhethu ho tshikhafhalaho
kana buseni.
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Musi vha tshi shumisa mishonga ya u lafha zwifuwo, kha vha dzulele:
U ṱanzwa zwe vha ḓihasha kha lukanda na kha zwiambaro nga u ṱavhanya, na u ṱamba
musi vha sa athu u ḽa, u nwa na u daha, vha songo shuma vhukati ha zwifuwo zwine
zwa kha ḓi bva u lafhiwa arali vha tshi nga kavhiwa
Kha vha tevhele maga maṅwe na maṅwe a shishi o themendelwaho nga mubveledzi
sa kha mishonga yo itwaho nga oiḽi
Kha vha tevhedze ndaela, nga maanḓa hedzo dzi re na vhushaka na PPE
Kha vha vhige zwiwo zwoṱhe zwa mulimo zwine zwa khou humbulelwa uri zwi kone u
ṱoḓuluswa nga vhuronwane.
Kufarele na kuṱavhele kwa zwimela zwi shumisaho khemikhala
Kha kufarele na kuṱavhele kwa miri yo fafadzelwaho khemikhala dzi vhangaho khombo
musi hu sa athu u swika ḓuvha ḽa u fhirelwa ḽa mulimo, vhatholi vha fanela u
ṋetshedza – vhashumi vha shumisa- zwishumiswa zwavho zwa u ḓitsireledza
Zwimela zwo fafadzelwaho zwi fanela u farwa nga vhuronwane u itela u fhungudza u
ḓikavhisa. Zwi fanela u pakiwa na u endedzwa u ya vhuponi ha u shumela nga nḓila
ine u swikelela zwimela zwa vha zwo leluwa, u ita uri zwi konadzee u tinya u fara
zwimela nga nnḓa ha musi zwo fanela
Mabambiri a u ṱavhela kana thambo kana zwiṅwe zwifaredzi zwa u endedza zwimela
zwo fafadzelwaho kha vhupo ha u shumela zwi fanela u kunakiswa nga u shululwa na
u ṱanzwiwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽinwe.
Ndondolo na tsireledzo ya mushumoni
Vhunzhi ha mafuvhalo kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka a bvelela nga u suvha, u
piringedzwa na u wa, kha vha sedze uri vhupo ha u shumela a ho ngo tsirea, u fana na
khebulu dzo ṋembelelaho, masaga kana phalethe na uri hu na vhupo ha u vhulunga
zwishumiswa na matheriala. Kha vha dzudze zwifhaṱo zwavho zwo lugiswa zwavhuḓi, vha
vhe na vhuṱanzi ha uri fhasi a hu na mihwalo minzhi, nga maanḓa kha vhupo ha u
ṋetshedza zwiḽiwa kana zwifhaṱo zwa kale.
Vha fhungudze khonadzeo dza u wa, u piringedzea na u suvha. Vha fanela
u ṋetshedza zwi tevhelaho:
Tsimbi dza u farelela kha zwiṱepisi kana remmpe ho fanelaho
Muelela wavhuḓi kha vhupo ho ṋukalaho u fana na vhupo ha u ṱanzwela miroho kana
ḓeri
Tshedza tsho fanelaho na u lingana
Mufhiso wo linganaho na vhuvulelamufhe zwi tshi katela muya muswa nga ngomu
vhuponi ha u shumela
Zwiga zwa tsireledzo hune ndeme ya khonadzeo ya khombo kha mutakalo na
tsireledzo ya sala nga murahu ha musi vho dzhia maṅwe maga a ndaulo o topolwaho
nga ndingo yavho ya khonadzeo ya khombo.
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Thusothanzi na u phuluswa lwa shishi
Sa izwi zwo ḓowelea uri vhashumi vha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka vha shuma
nga zwigwada kha vhupo ho fhambanaho, mushumi muṅwe na muṅwe u fanela u
gudiswa mutheo wa thusothanzi. Heyi ngudo i fanela u katela dzilafho ḽa zwilonda zwo
vuleaho na u phaphamisa. Vhupo vhune mushumo wa katela khonadzeo ya khombo
ya u kambiwa nga khemikhala kana vhutsi, ṋowa, zwikhokhonono kana u luṅwa nga
buvhi kha zwenezwo zwivhangakhombo, ngudo ya thusothanzi i fanela u
ṱanḓavhudzwa nga nḓila yone hu na vhukwamani na dzangano kana muthu a re na
ndalukano
Khithi kana mabogisi a thusothanzi a londolwaho zwavhuḓi a fanela u dzula o luga
vhuponi ha u shumela na u tsireledzwa kha u kavhiwa nga murongwe kana
matshakatshaka
Nzudzanyo dzi fanela u itwa u itela u bviswa nga u ṱavhanya ha vhathu arali hu na
tshiwo tsha u huvhala kana vhulwadze zwine zwa ṱoḓa thuso ya mishonga
Tshiendedzi kana nḓila ya vhudavhidzani i fanela u vha hone kha vhupo ha u shumela
u itela u kwama tshumelo ya u phulusa arali ha nga vha na tshiimo tsha shishi.
Tshomedzo dza u kunakisela
Hu na khonadzeo ya khombo ya malwadze a bvaho kha thukhitha dzi vhangaho khombo
na kha tshikha na zwiṅwe zwibveledzwa zwa zwifuwo zwi hwalaho zwitzhili zwivhangaho
khombo. Arali vha na vhashumi vha tshifhinga tshoṱhe, vha no ḓa tshiṅwe tshifhinga kana
vha tshoṱhe, kha vha ṋetshedze zwileludzi zwa u homolowa zwi katelaho:
Mabunga o kunaho are na mvulelamufhe yavhuḓi
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Masambelo a u ṱambela a re na maḓi a fhisaho na a rotholaho, tshisibe na thavhula
(kana tshiomisazwanḓa)
Zwileludzi zwa u ṱambela zwiṱuku, kana zwiphumulazwanḓa zwa vhashumi kule na
vhupo ha u ṱambela
Vhupo ha u tshintshela hune zwiambaro zwi si zwa misi zwa ambarelwa hone
Nḓisedzo ya maḓi o kunaho (o swaiwaho u ṱalula kha nḓisedzo ya maḓi maṅwe na
maṅwe a sa nwiwiho).
U vhiga malwadze a re na vhushaka na mushumo
Maṅwe malwadze o vhangwaho nga mushumo a fanela u vhigiwa kha Muhasho wa
Vhashumi. Vha nga hwala vhulwadze vhune ha nga vhigea arali vha tshi nga shuma
naho.
Phukha – malwadze a zunothikhi a fanaho na bruselosisi, leptospirosisi, vhulwadze
vhuvhangwa nga zwievhe kana streptokhokhasi suisi, kana huṅwe u kavhiwa hu
vhangwaho nga u shuma na zwifuwo
Milimo – u vhulaha nga khomphaundu dza oganofosiforasi kana metheili bromide
Thukhitha dza mupo –asima ya mushumoni u bva kha mungu kana zwikhokhonono
zwi shumiswaho u ḽa zwitumbudzi, pfudzethukhwi ya ngowa dza rabulasi; kana
thethanasi
Dziṅwe thukhitha – demathaithisi ya mushumoni i katelaho u anḓadzea kha zwinokisi
kana zwivhulahi zwa tshitzhili
Mitshini – vhulwadze ha u tetemela ha zwanḓa u bva kha u shuma nga saha dza
ngeḓane, zwitumulazwiṱaka kana sahathendeledzi ya zwanḓa.
U wana mafhungo nga vhuḓalo ri humbela uri vha kwame senthara ya vhashumi ya tsini
na ha havho kana ofisi ya vundu:
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Contact details
Provincial Offices of the Department of Labour
Eastern Cape
Aliwal North Tel: (051) 633 2633
Butterworth Tel: (047) 491 0656
Cradock Tel: (048) 881 3010
East London Tel: (043) 702 7500
Fort Beaufort Tel: (046) 645 4686
Graaf-Reinet Tel: (049) 892 2142
Grahamstown Tel: (046) 622 2104
King William’s Tel: (043) 643 4756
Town
Lusikisiki Tel: (039) 253 1996
Maclear Tel: (045) 932 1424
Mdantsane Tel: (043) 761 3151
Mount Ayliff Tel: (039) 254 0282
Mthatha Tel: (047) 501 5600
Port Elizabeth Tel: (041) 506 5000
Queenstown Tel: (045) 807 5400
Uitenhage Tel: (041) 992 4627
Free State
Bethlehem Tel: (058) 303 5293
Bloemfontein Tel: (051) 505 6215
Botshabelo Tel: (051) 534 3789
Ficksburg Tel: (051) 933 2299
Harrismith Tel: (058) 623 2977
Kroonstad Tel: (056) 215 1812
Petrusburg Tel: (053) 574 0932
Phuthaditjhaba Tel: (058) 713 0373
Sasolburg Tel: (016) 970 3200
Welkom Tel: (057) 391 0200
Zastron Tel: (051) 673 1471
Gauteng North
Atteridgeville Tel: (012) 386 5116
Bronkhorstspruit Tel: (013) 932 0197
Garankuwa Tel: (012) 702 4525
Krugersdorp Tel: (011) 955 4420
Mamelodi Tel: (012) 805 5090
Pretoria Tel: (012) 309 5050
Randfontein Tel: (011) 693 3618
Soshanguve Tel: (012) 799 7400
Temba Tel: (012) 717 9500
Gauteng South
Alberton Tel: (011) 861 6130
Benoni Tel: (011) 747 9601
Boksburg Tel: (011) 898 3340
Brakpan Tel: (011) 744 9000
Carletonville Tel: (018) 788 3281
Germiston Tel: (011) 345 6300
Johannesburg Tel: (011) 497 3000
Kempton Park Tel: (011) 975 9301
Nigel Tel: (011) 814 7095
Randburg Tel: (011) 781 8144
Roodepoort Tel: (011) 766 2000
Sandton Tel: (011) 444 7631
Sebokeng Tel: (016) 988 2626
Soweto Tel: (011) 939 1200
Springs Tel: (011) 365 3700
Vanderbijlpark Tel: (016) 981 0280
Vereeniging Tel: (016) 430 0000
KwaZulu-Natal
Dundee Tel: (034) 212 3147
Durban Tel: (031) 336 1500
Estcourt Tel: (036) 352 2161
Kokstad Tel: (039) 727 2140
Ladysmith Tel: (036) 638 1900
Newcastle Tel: (034) 312 6038
Eastern Cape
East London Tel: (043) 701 3000
Free State
Bloemfontein Tel: (051) 505 6200
Gauteng North
Pretoria Tel: (012) 309 5000
Gauteng South
Johannesburg Tel: (011) 497 3222
KwaZulu-Natal
Durban Tel: (031) 366 2000
Limpopo
Polokwane Tel: (015) 290 1744
Mpumalanga
Witbank Tel: (013) 655 8700
North West
Mmabatho Tel: (018) 387 8100
Northern Cape
Kimberley Tel: (053) 838 1500
Western Cape
Cape Town Tel: (021) 441 8000
Labour Centres of the Department of Labour
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Pietermaritzburg Tel: (033) 341 5300
Pinetown Tel: (031) 701 7740
Port Shepstone Tel: (039) 682 2406
Prospecton Tel: (031) 913 9700
Richards Bay Tel: (035) 780 8700
Richmond Tel: (033) 212 2768
Stanger Tel: (032) 551 4291
Ulundi Tel: (035) 879 1439
Verulam Tel: (032) 541 5600
Vryheid Tel: (034) 980 8820
Limpopo
Giyani Tel: (015) 812 9041
Jane Furse Tel: (013) 265 7210
Lebowakgomo Tel: (015) 633 9360
Lephalale Tel: (014) 763 2162
Makhado Tel: (015) 516 0207
Modimolle Tel: (014) 717 1046
Mokopani Tel: (015) 491 5973
Phalaborwa Tel: (015) 781 5114
Polokwane Tel: (015) 299 5000
Seshego Tel: (015) 223 7020
Thohoyandou Tel: (015) 960 1300
Tzaneen Tel: (015) 306 2600
Mpumalanga
Baberton Tel: (013) 712 3066
Bethal Tel: (017) 647 5212
Carolina Tel: (017) 843 1077
Eerstehoek Tel: (017) 883 2414
eMalahleni Tel: (013) 653 3800
/ Witbank
Ermelo Tel: (017) 819 7632
Groblersdal Tel: (013) 262 3150
Kwamhlanga Tel: (013) 947 3173
KaMhlushwa Tel: (013) 785 0010
Lydenburg Tel: (013) 235 2368
Middelburg Tel: (013) 283 3600
Nelspruit Tel: (013) 753 2844
Piet Retief Tel: (017) 826 1883
Sabie Tel: (013) 764 2105
Secunda Tel: (017) 631 2594
Standerton Tel: (017) 712 1351
Volksrust Tel: (017) 735 2994
Northern Cape
Calvinia Tel: (027) 341 1280
De Aar Tel: (053) 631 0952
Kimberley Tel: (053) 838 1500
Kuruman Tel: (053) 712 3952
Postmasburg Tel: (053) 313 0641
Springbok Tel: (027) 718 1058
Upington Tel: (054) 331 1752
North West
Brits Tel: (012) 252 3068
Christiana Tel: (053) 441 2120
Klerksdorp Tel: (018) 464 8700
Lichtenburg Tel: (018) 632 4323
Mafikeng Tel: (018) 381 1010
Mogwase Tel: (014) 555 5693
Potchefstroom Tel: (018) 297 5100
Rustenburg Tel: (014) 592 8214
Taung Tel: (053) 994 1710
Vryburg Tel: (053) 927 5221
Western Cape
Beaufort West Tel: (023) 414 3427
Bellville Tel: (021) 941 7000
Cape Town Tel: (021) 468 5500
George Tel: (044) 801 1201
Knysna Tel: (044) 382 3150
Mitchell’s Plain Tel: (021) 376 1771
Mossel Bay Tel: (044) 691 1140
Oudtshoorn Tel: (044) 272 4370
Paarl Tel: (021) 872 2020
Somerset West Tel: (021) 852 2535
Vredenburg Tel: (022) 715 1627
Worcester Tel: (023) 347 0152
Tshivenda, Layout and design by the Design Studio, Chief Directorate of Communication,
Department of Labour. Website: www.labour.gov.za