U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
Mvulatswinga
Khombo, mafuvhalo na malwadze zwi nga vhaisa vhutshilo na mabindu. Thandululo dzi dzulela u vha dzo leluwaho na u sa ḓura na uri vhathu vha khwinesa u ita uri mabulasi a vhe o vhulungeaho ndi vhorabulasi na vhashumi vhavho bulasini. U tsireledzea na mutakalo ndi mutheo wa ṱhoḓea ya vhubindudzi ha vhubulasi vhu bvelaho phanḓa. U ḓidina ha muvhuso u woṱhe a zwi nga iti uri sekithara ya vhulimivhufuwi i vhe na mutakalo na u tsireledzea, fhedzi ndi zwa muṅwe na muṅwe a re kha vhulimivhufuwi na kha mutevhe wo ṱanḓavhuwaho wa zwa zwiḽiwa u dzia ḽiga.
Ṅwaha muṅwe na muṅwe vhathu vha khou vhulahwa nga nṱhani ha mishumo ya vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka. Vhanzhi vho huvhala lu shushaho vha dovha vha lwalwa vhe mishumoni yavho. Mafuvhalo na khombo a zwi vhangi thambulo ya vhathu fhedzi; Hu dovha ha katelwa na tshinyalelo ya masheleni zwine nga nnḓa hazwo zwa dovha zwa katela:
-Mbadelo dza ḽivi ya u lwala na mbadelo dza vhugudisi/ u ṱoḓa muṅwe mushumi u itela u imela mushumi.
_U xelelwa nga zwibveledzwa
_Mbadelo dza ndaulo – u sedzulusa tshiwo, u lugisa, nz
_Tshinyalelo kha mitshini, zwifhaṱo na zwibveledzwa
_ Mbadelo dza ndindakhombo, mbadelo dza mulayo na u tshinywa dzina.
Mbadelo hedzi dzoṱhe dzi nga thivhelwa, zwa bveledza u engedzea ha mbuelo. Sa zwenezwo heyi bugwana yo itelwa u ṋea mafhungo ane a nga thusa vhatholi na vhashumi vha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka u khwaṱhisa tsireledzo na mutakalo na khonadzeo dza khombo dza mutakalo dzi elanaho na mushumo wavho kha sekithara dzavho. Heyi bugwana a i kateli ṱhoḓea dza mulayo kha nḓowetshumo. Mafhungo vha nga a wana kha websaithi ya muhasho wa zwa mishumo ya: www.labour.gov.za
Ndangulo ya mutakalo, tsireledzo na ndingo ya khonadzeo ya khombo
Ndangulo na tsireledzo na mutakalo wa vhashumi zwi fana na u langula sisiteme u itela u vhona uri zwimela na zwifuwo zwi dzudzwa zwi na mutakalo, zwa  swikelela mveledzo na u itela vhone uri vha dzule vha kha vhubindudzi. Vhashumi vha fanela u vha na mutakalo na u tsireledzea uri vha kone u shuma zwi vhonalaho na u dzulela u vha hone mushumoni.
Zwiimiswa zwoṱhe zwi fanela u vha na mbekanyamaitele ya u sumbedzisa nḓila ya kushumele kha mutakalo na tsireledzo, hu na muhumbulo u isaho kha zwilinganyo zwa khwine mushumoni. Zwi fanela u vha zwo tou ṅwalwa, zwo dzudzanyea na u ḓitika nga vhuḓikumedzeli kha vhuimo ha nṱha ha ndangulo.
Mbekanyamaitele i fanela:
_U sedzesa kha bulasi yavho
_U sumbedzisa muhumbulo wavho nga u angaredza kha mutakalo na tsireledzo ya vhashumi vhavho
_U sumbedzisa uri vhuḓifhinduleli hoṱhe ha mutakalo na tsireledzo vhu kha vhone sa mutholi
_U ṱalusa sisiṱeme na nḓila dzo vhewaho u itela tsireledzo na mutakalo wa vhashumi vhavho
_I fanela u sedzuluswa tshifhinga tshoṱhe na u vusuludzwa arali tshiimiswa tshavho tsha nga shanduka kana zwiṅwe zwivhangakhombo zwa nga bvelela.
Ndingo ya khonadzeo ya khombo
U topola zwivhangakhombo na u linga khonadzeo dza khombo dzine dza nga bvelela ndi zwa ndeme. Nga nḓani ha musi vha tshi ḓivha uri ndi zwifhio zwivhangakhombo zwine zwa nga vha hone vhuponi havho, na tshikalo tsha khonadzeo ya khombo tshine zwa sumbedza, vha nga si kone u ḓivha arali dzi tshi ṱoḓa u langulwa na uri dzi nga langulwa hani. Ndingo ya khonadzeo ya khombo ndi u sedzesa nga vhuronwane uri ndi tshini kha bindu ḽavho tshine tsha nga vhanga u vhaisala ha vhathu, u itela uri vha kone u kala arali vho dzhia maga a u thivhela khombo o linganaho kana vha fanela u fhirisa.
Hu na zwiko zwa tsivhudzo zwinzhi kha u thoma kushumele kwavhuḓi kune kwa ḓo vha thusa musi vha tshi ita ndingo ya khonadzeo ya khombo, fhedzi vha nga shumisa maga maṱanu a maitele o leluwaho u vha thusa:
Ḽiga 1: kha vha sedze kha zwi tevhelaho
Kha vha sedze u mona na mushumoni wavho na u vhona uri vhathu vha shuma hani. Kha vha sedze hafhu na rekhodo dza zwiwo zwo fhiraho, khombo kana thaidzo dza mutakalo. Ndivho ndi u topola zwivhangakhombo zwa ndeme zwine zwa livhisa kha u vhaisala zwihulwane kana zwa kwama vhathu vho vhalaho. 
Ḽiga 2: kha vha dzhie tsheo ya uri ndi nnyi ane a nga vhaisala nahone hani
Kha vha topole vhathu vhane vha nga huvhadzwa, na uri ndi vhangana. Musi vha tshi sedza uri “hani” vha songo hangwa zwithu zwi ngaho mushumo wa ndondolo, musi zwivhangakhombo zwiswa zwi tshi nga bvelela.
Ḽiga 3: kha vha pime khonadzeo ya khombo ine ya nga bvelela u bva kha zwivhangakhombo na u dzhia maga a u dzi fhungudza kana u dzi langa 
Kha vha ite ndingo uri khonadzeo dza khombo nga tshivhangakhombo tsha ndeme tshiṅwe na tshiṅwe dzi khou langulwa hani.
Ndangulo dzi nga vha dzo linganaho zwavhuḓi kana hu nga vha na luṱa lwa u khwinisa zwithu. Vhashumi vha dzulela u vha na mihumbulo ine ya shumisea, zwo ḓitika nga mushumo wavho wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, ngauralo vha fanela u dzheniswa kha u dzhia tsheo nga ha ndangulo.
Ḽiga 4: kha vha ṅwale fhasi mawanwa avho
Nga murahu ha musi vho no dzhia tsheo nga zwine zwa fanela u itwa, vha ḓo fanela u dzudzanya uri vha ṱoḓa u zwi ita lini nahone hani.
 Ḽiga 5: kha vha sedzuluso ndingo na u vusuludza arali zwo fanela
Vha ḓo ṱoḓa u sedzulusa ndingo yavho arali ho vha na tshanduko dza ndeme kha nḓila ine vha shuma ngayo kana arali vha na muhumbulo wa u vhona uri a zwo ngo tsha khwaṱha.
Thaidzo dza mutakalo kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
U shuma kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka zwi nga ḓisa nyofho kha mutakalo wa vhashumi nga nḓila nnzhi, zwi tshi katela:
_ U kwamana na zwipuka
_ U shuma fhethu hune ha vha na khemikhala dzi vhangaho khombo kana thukhitha
_ Mbonalelo ya vhuvha hazwo
_ U anḓadzea kha mutsho, phosho, kana nzinginyeo
Mbonalo ya vhuvha ha mushumo
Kufarele kwa mihwalo i lemelaho kana u shuma kha vhuimo vhu si havhuḓi zwi vhanga vhulwadze ha misipha na marambo. Hezwi ndi u rema na u vhavha ha miraḓo, zwiendanungo kana muṱana zwine zwa nga vha zwo vhangwa nga phireo kana vhuakhwa.
Ndi zwifhio zwine vha fanela u ita?
_ Kha vha ṱutshele u hwala mihwalo i lemelaho hune zwa konadzea, kana vha shumise sisiteme dza mitshini.
_ Kha vha shumise thekeniki dzavhuḓi dza kufarele – vha vhee milenzhe yavho zwavhuḓi, muṱana wavho u tou tswititi vha dovhe vha vhee muhwalo tsini na muvhili wavho.
_ Kha vha vhone uri fhethu hune vha shumela hone ho dzudzanyea  lune zwishumiswa na zwibveledzwa zwi nga swikelelea lwo leluwaho hu si na u hovhelela na u lingedza u shandukisa mushumo kana u tshimbilatshimbila lune vha shumisa misipha yo fhambanaho ya muvhili
_ U endedzwa ha miri na zwimela nga zwanḓa kha zwikhala zwilapfu zwi fanela u ṱutshelwa arali zwi tshi konadzea u tsireledza mutakalo wa vhashumi.
U shumisa mitshini lwo tsireledzeaho
Vhunzhi ha khombo dzi shushaho mabulasini dzi katela mitshini. Dziṅwe dzi bvelela ngauri mitshini i vha i tshi khou shumiselwa mishumo i songo i fanelaho, dziṅwe ngauri a yongo lindwa kana u siiwa yo tsimiwa. Hu fanela u vha na sisiteme yo vhetshelwaho u sedza zwishumiswa zwenezwo zwa mushumo, zwi tshi katela mitshini, arali yo tsireledzea u i shumisa. Arali zwishumiswa zwa shumiswa kha nyimele dzi songo fanelaho, zwi fanela u ṱolwa tshifhinga tshoṱhe u itela u tshinyala hune ha nga bveledza khombo, na uri arali dziṅwe nyimele dzi songo lavhelelwaho dzo bvelela zwine zwa nga ita uri zwiṅwe zwishumiswa zwi vhe zwi songo tsireledzeaho.
Ndi zwifhio zwine vha fanela u ita?
_ Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mitshini ine vha i shumisa yo fanela mushumo wonoyo
_ Mitshini yoṱhe i londolwe u itela uri i shumiswe lwo tsireledzeaho
_ Mitshini yo dzheniswa ndindatsireledzo dzi ṱoḓeaho nga mulayo
_Zwishumiswa zwine zwa shumiswa u ṱavha miri zwi fanela u vha zwo tetshelwa ndivho yeneyo. Zwishumiswa zwa vhulimivhufuwi zwo dzulela u vha zwi songo fanelaho u shumiswa kha u ṱavha miri
_ Mifhini ya zwishumiswa zwa u ṱavha i fanela u tewa nga nḓila ine ya fhungudza u endedzwa ha mudzinginyeo kha tshanḓa arali luṱaha lwa tshishumiswa lu nga rwa tombo kana mudzi wo dzumbamaho
_ Ṱhoho ya tshishumiswa tsha u tumula  na u fhandula i fanela  u kwewa nga vhutsireledzi kha mufhini nga tshishumiswa tsho fanelaho sa tsumbo tshezela kana baudu.
U renga kana u hira mitshini
Musi vha tshi renga kana u hira mitshini mulayo u ṱoḓa uri vhaḓisedzi vha ṋetshedze ndindatsireledzo dzo fanelaho. Kha vha vhe na vhuṱanzi uri vhone na vhashumi vhavho:
_Vha shumisa mitshini zwi tshi ya nga ndaela yo ḓiswaho nazwo
_ Hu vhe hu na tsireledzo i shumaho zwavhuḓi
_Vha ṱole zwishumiswa zwoṱhe na u lugisa zwo tshinyalaho zwoṱhe musi zwi sa athu u shumiswa
_Kha vha ṱole uri zwilanguli zwo swaiwa lu vhonalaho u sumbedza mishumo yazwo na uri ndi ufhio mutshini une zwa u laula, na uri zwo tetshelwa na u vhewa lune u sa khakhe wa zwi shumisa.
_Vhashumi vho gudiswa na u shumisa zwiambaro zwa tsireledzo zwo fanelaho.
Ndondolo na u thivhulula
Khombo nnzhi nga mitshini dzi bvelela nga tshifhinga tsha maitele a ndondolo kana u thivhula. Kha vha vhe na vhuṱanzi uri:
_Vhashumi vhavho vho gudiswa lwo fanelaho u ita mushumo
Zwishumiswa na ndaela dzo linganaho dzi a ṋetshedzwa u itela ndondolo, ndivhanyiso, u kunakisa, na u thivhululwa ha mitshini
_ Fulufulu ḽo linganaho, sa tsumbo, u bva kha matheriala o pwanyeledzwaho, zwisima kana haidrolikisi zwi khou phumulwa musi hu sa athu u thomiwa u shuma
 _ Mitshini kana zwipiḓa zwine zwa bvumiswa nga haidroliki zwi thivhelwa u tsela fhasi nga u shumisa zwishumiswa zwi laulwaho nga mitshini u fana na zwitiki kana dzhege musi vhathu vha tshi khou shuma nga fhasi hazwo.
Vhashumisi vhoṱhe vha fanela u vha na vhuṱanzi uri:
_Vha a ḓivha u imisa mutshini musi vha sa athu u thoma u u bvumisa
_Vha dzulela u u bvumisa vho ima ho fanelaho 
_ Zwitsireledzi zwoṱhe zwo kweiwa  na u shuma lwo fanelaho
_ Vhupo u mona na mutshini u sa sudzuluswi ho kuna, a hu na mashika na u sa vha na zwine zwa u tsira
_ Mulavhelesi u fanela u ṱavhanya u vhudzwa arali mutshini u sa khou shuma zwavhuḓi
_ Vha ambara zwiambaro na zwishumiswa zwa tsireledzo zwo fanelaho.
Vha songo vhuya vha:
_ Shumisa mutshini nga nnḓa ha musi vho tendelwa na u gudiswa u u shumisa
_Lingedza u bvisa mashika o thivhaho kana u kunakisa mutshini nga nnḓa ha musi tshibvumisi tsho ṱomolwa na mutshini wo ima.
Ambara tshaini dzi ṋembelelaho, zwiambaro zwi sa vha fari, magilavu kana rinngi kana vha vha na mavhudzi malapfu ane a nga haka zwipiḓa zwi no khou mona
_Tsa kha ṱereṱere ḽine ḽa khou tshimbila kana miṅwe mitshini ine ya ḓimonisa nga yoṱhe
_Thithisa vhathu vhane vha khou shumisa mitshini.
Tshiendedzi na kufarele kwa matheriala
Tshiṅwe tshine tsha vhanga u huvhala kha vhulimivhufuwi ndi maṱereṱere ane a dipa. U huvhala lu shushaho na hu isaho lufuni zwo ḓowelea, zwiwo izwo zwi katela vhareili, vhaṅwe vhashumi na vhaendangaṋayo. Zwiṅwe zwiwo zwi bvelela musi vhathu vha tshi sia tshiendisi vha si na vhuṱanzi uri tshi nga si tshimbile kana u vhanga khuvhalo.
Kha vha dzulele u sedza arali:
_Vhareili vho gudiswa lwo fanelaho na uri vhathu vha si na thendelo a vha tendelwi u reila  
_Zwiendisi na vhaendangaṋayo vha tshi fhambanywa hune zwa konadzea
_Mihwalo i fhethu huthihi nahone yo tsireledzwa
_Vhareili vho tsireledzea kha zwithu zwi waho
_Vhareili vha na mutakalo wo fanelaho u reila 
_Zwiendisi zwavho kana mitshini miṅwe na miṅwe  ine vhashumi vha khou u i ṋamela kana u shuma ngayo yo kwewa nga kha zwifhaṱo zwo tsireledzaho u mona nayo
_Khii dzo vhewa ho tsireledzeaho musi zwiendisi zwi sa khou shuma.
Mashumele a u hwala 
Kha vha dzudzanye zwavhuḓi tshigagamisi, vha tshi shumiswa zwishumiswa zwo fanelaho na vhathu vha re na vhukoni u fhungudza khonadzeo ya khombo.
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri:
_ Zwishumiswa zwoṱhe zwa u gagamisa zwo ṱolwa nga vhuronwane tshifhinga tshoṱhe nga muthu a re na vhukoni
_ Mihwalo i shumiwaho lwo tsireledzeaho yo swaiwa kha tshishumiswa tsha u gagamisa. Vha songo fhirisa na luthihi mihwalo iyo
_ Zwisumbi zwa u ḓalesa ha muhwalo kha mutshini wa u hwala zwi khou shuma zwavhuḓi
_ Musi vha tshi khou reila zwigagamisamihwalo zwa phanḓa zwo gonyela nṱha musi zwi si na tshithu na u tsitselwa fhasi arali zwo ḓala, nga nnḓa ha musi zwi tshi nga vhanga khombo, sa kha bada dza nnyi na nnyi.
Phosho na u dzinginyea
U shuma fhethu hu re na phosho khulwane zwi nga vhanga mutshinyalo wa tshoṱhe kha u pfa, kanzhi na muvhaiswa a si na nḓivho nazwo u swika ho no vha kale zwine zwa nga vhanga muungo nḓevheni kana u dzinga nḓevhe.
Kha vha fhungudze u shuma fhethu hu re na phosho
_ Kha vha ṋange mitshini kana maitele o fhumulaho musi vha tshi ṋanga nḓila ya u bveledzisa kana mitshini miswa
_ Kha vha valele mitshini kana maitele nga zwitsireledzaphosho kana u i vhea kha dziṅwe phera 
_ Vha fhungudze tshifhinga tsha u shuma fhethu hu re na phosho nga u tshintsha mushumo
_ Hune u anḓadzea ha swika 90 dB kana nṱha, kha vha swaye vhupo uhu sa “fhethu hu tsireledzwaho nḓevhe” hu na zwiga zwi sumbaho uri zwitsireledzanḓevhe zwi fanela u ambarwa na u vhona uri muṅwe na muṅwe ane a khou dzhena kha uvhu vhupo u ambara zwitsireledzanḓevhe.
U dzinginyea
U dovholola na u shumisa tshifhinga tshilapfu zwishumisa zwi fanaho na saha ya ngeḓane, zwitumulazwiṱaka kana giraindara zwi nga livhisa kha vhulwadze ha mutetemelo wa zwanḓa – tshigwada tsha malwadze ane a katela u tetemela ha minwe yo tshenuluwaho, u vhaisala ha lutsinga, misipha kana zwiendanungo. Zwiga zwa tsumbo zwi katela u tetemela kana tshivhevhe kha minwe, minwe i shanduka ya vha mitshena phephoni kana kha nyimele dzo ṋukalaho, zwi tshi tevhelwa nga u pfa vhuṱungu na u tswukuluwa
U reila maṱereṱere kana miṅwe mitshini ine ya ḓilangula zwi nga livhisa kha uri muvhili u dzinginyee zwine zwa livhanywa na u rema ha muṱana ho goḓombelaho kana vhuṱungu kha khundu na gona. Zwga zwa tsumbo zwi katela vhuṱungu na u oma kha muṱana, khundu kana gona nga murahu ha u shuma nga ṱereṱerere.
Ndi zwifhio zwine vha nga ita?
_ Kha vha shumise mutshini wo fanelaho mushumo
_ Kha vha londole zwishumiswa zwavhuḓi, sa zwinambatedzi zwi thivhelaho u dzinginyea kha saha dza ngeḓane.
_Vha shumise tshoṱhe madzulele a zwidulo zwa ṱereṱere na nzulele dza u ḓivhofha
_ Kha vha tshimbile nga luvhilo lwo fanelaho nyimele ya bada, vha tinye madindi, nz.
U tinya u vhaisala ha nyelelo, tsinga, misipha na marambo kha zwanḓa nga u dzinginyea ha zwanḓa:
_ Kha vha dzudznye mishumo u tinya u shumisa zwishumiswa zwi dzinginyeaho
_ Kha vha nange zwishumiswa zwire na mudzinginyeo wa fhasi 
_ Kha vha shumise u tshintsha mishumo hune zwa konadzea vha dzulele u awela.
_ Kha vha dudedze zwanḓa musi vha sa athu u thoma u shuma na u dzudzwa zwi tshi dudela
Mutsho
U vha wo anḓadzeaho kha mutsho, nga maanḓa ḓuvha kana murotho wo kalulaho zwi nga u vhaisa.
Zwine vha fanela u ita:
_ Musi mutsho u na ḓuvha kha vha ambare zwiambaro zwi leluwaho na muṅadzi wa luṱanḓala
_ Vha songo bvula; kha vha ḓole mapfura a thivhelaho nga maanḓa ḓuvha kha lukanda lwo anḓadzeaho
_ Kha vha dzhiele nzhele zwithoma zwitswu, phopho kana u shanduka ha muvhala wa lukanda. Kha vha vhonane na dokotela wavho arali zwithoma zwitswu kha lukanda nz. zwa nga mela, u bva malofha kana u ṱhoṱhona.
_ Zwiambaro zwa u shuma zwi fanela u bveledzwa nga labi ḽine ḽa ita uri muvhili wa mushumi u dzule wo oma na u vha kha mufhiso wo dzudzanyeaho kha u shuma kha kilima ya mufhiso na yo omaho, zwiambaro zwo fanelaho zwi fanela u shumiswa u tinya mufhiso wo kalulaho na u tendela u fema
_ Zwiambaro zwa tsireledzo zwo linganaho zwi fanela u ṋetshedzwa hune ha vha na khonadzeo ya khombo ya muhasaladzo wa UV kana zwivhangakhombo zwi tshilaho, u fana na miri ya milimo, zwipuka na zwikavhi.
Zwipuka
U kwamana na zwipuka zwi nga bveledza zununese (vhulwadze vhu pfukiselwaho u bva kha zwipuka u ya kha vhathu). Zwitshili zwi fanaho na bakitheria, vairasi, nzulatshinya na lugowa zwi nga vhanga malwadze nga u kavha muvhili musi zwo femiwa, u milwa kana zwa dzhena kha lukanda. Tsumbadwadze dzi thoma kha thaidzo dza lukanda u ya kha u thoma ha nyimele i ngaho mphigela dzine dza nga livhisa kha vhulwadze ha tshifhinga tshilapfu nga nnḓa ha musi dzo lafhiwa. 
Zwine vha fanela u ita u fhungudza khonadzeo ya khombo
_ Kha vha fhungudze khonadzeo ya u kavhiwa nga u dzudza sambi ḽi na mutakalo. Kha vha hayele ho fanelaho.
_ Kha vha vhone uri vha dzula vho kuna zwavhuḓi, vha dzulele u ṱamba zwanḓa musi vha sa athu u ḽa, u nwa kana u daha
_Kha vha ambare zwiambaro zwa tsireledzo zwo fanelaho u fana na havurolo musi vha tshi fara zwipuka, nga maanḓa arali zwi tshi khou lwala, na magilavu na fasikoṱi i sa dzheni maḓi arali vha tshi khou fara zwishumiswa zwi re na khonadzeo ya u nga kavhiwa u fana na zwishumiswa zwa u bebisa
_Kha vha putele mbanga na mikhuvhulane yoṱhe nga banditshi dzi sa dzheni maḓi.
Thukhitha dzi vhangaho khombo 
U shuma fhethu hune ha vha na khemikhala dzi vhangaho khombo kana dziṅwe thukhitha, sa milimo, mishonga ya u lafha zwifuwo (zwi katela dipe ya nngu), buse, mutsihambe kana zwithu zwi fanaho na thophe, tshidziki tsha tshampungane kana manyoro; u hambela mutsi u bvaho kha matshekasi a no khou swa, kana buse ḽo vhangwaho nga thoro dzi no khou fhufha, manyoro, maṱanga, pfuloṱhusa, u kwama thophe, mupfudze nz, kana nga u shelwa nga milimo kana dipe ya nngu, zwi nga vhanga mutakalo u si wavhuḓi.
Zwiga zwa tsivhudzo zwi katela
_ U ṱhoṱhona/u bvisa miṱodzi/lumilaḓi ha maṱo na ningo
_ Ningo dzo thivheaho dzi nukhaho
_ Mukulo wo zwimbaho
_ U hoṱola hu re kana hu si na tshilangwa
_ Misipha i remaho kana mufhiso vho no fhedza u shuma na pfuloṱhuswa yo undaho
_ U homelwa
_ U oma ha khana musi vha tshi khou shuma, vho no fhedza u shuma kana musi vha tshi khou ita nyonyoloso ine vha dzulela u i ita
_ U lila ha khana musi vha tshi fema
Hedzi tsumbadwadze dzi nga vha hone lwa tshifhinganyana kha tshifhinga tsha mushumo, kana dzi nga ṋaṋa na u fhedza tshifhinga tshilapfu u swikela dzi tshi nga swikelela hune dza nga dzulela u vha vhone. Dzi nga dzikuswa na nga u anḓadzea huṱuku kha thukhitha iṅwe na iṅwe ine vho no vha na aledzhi khayo, kana ine ya vha dzikusa. Arali vha tshi daha vha dovha vha vha vho anḓadzeaho kha thukhitha idzo na u vha kha nzulele ine vha nga vha na thaidzo dza khana.
Ndi zwa ndeme u ḓitsireledza na vhashumi vhavho. Kha vha tinye u hambela thukhitha dzi vhaisaho nga u: 
_ U shumisa dziṅwe thukhitha hune zwa konadzea
_ U tshintshela kha zwishumiswa zwi bvisaho buse ḽiṱuku sa thoro/thombwana
_ U valela zwiko zwa buse kana mufafadzelo
_ U tswonzwa zwo tevhuwaho nṱhani ha u swiela vha tshi shumisa tshitswonzwi tshi re na vhukoni vhuhulwane ha u tswonzwa
U fhungudza u femela ngomu nga u:
_ Shumisa phaiphi ya mvulelamufhe yapo, sa musi vha tshi khou fhisedzela tsimbi
_ U shumisa sefo dzi shumaho zwavhuḓi kha ṱereṱere/zwiendisi 
_ U londola sefo u ya nga ṱhoḓea dza vhabveledzi
_ U khwinisa zwifhaṱo zwa mvulelamufhe
_U ambara zwishumiswa zwa u tsireledza mifemo zwi shumaho zwavhuḓi. Kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri vha shumisa masikhi wo fanelaho kana tshifemabuse, miḓimuwo kana erosolo.
 Masikhi na zwifemisi zwi fanela u dzula zwo vhulungwa fhethu ho kunaho na u oma – vha songo zwi nembeledza kha zwikwetshedzi kana zwibigiri zwi re fhethu ho tshikhafhalaho kana buseni.
Musi vha tshi shumisa mishonga ya u lafha zwifuwo, kha vha dzulele:
_ U ṱanzwa zwe vha ḓihasha kha lukanda na kha zwiambaro nga u ṱavhanya, na u ṱamba musi vha sa athu u ḽa, u nwa na u daha, vha songo shuma vhukati ha zwifuwo zwine zwa kha ḓi bva u lafhiwa arali vha tshi nga kavhiwa
_ Kha vha tevhele maga maṅwe na maṅwe a shishi o themendelwaho nga mubveledzi sa kha mishonga yo itwaho nga oiḽi
_ Kha vha tevhedze ndaela, nga maanḓa hedzo dzi re na vhushaka na PPE
_ Kha vha vhige zwiwo zwoṱhe zwa mulimo zwine zwa khou humbulelwa uri zwi kone u ṱoḓuluswa nga vhuronwane.
Kufarele na kuṱavhele kwa zwimela zwi shumisaho khemikhala
_ Kha kufarele na kuṱavhele kwa miri yo fafadzelwaho khemikhala dzi vhangaho khombo musi hu sa athu u swika ḓuvha ḽa u fhirelwa ḽa mulimo, vhatholi vha fanela u ṋetshedza – vhashumi vha shumisa- zwishumiswa zwavho zwa u ḓitsireledza
_ Zwimela zwo fafadzelwaho zwi fanela u farwa nga vhuronwane u itela u fhungudza u ḓikavhisa. Zwi fanela u pakiwa na u endedzwa u ya vhuponi ha u shumela nga nḓila ine u swikelela zwimela zwa vha zwo leluwa, u ita uri zwi konadzee u tinya u fara zwimela nga nnḓa ha musi zwo fanela.
_ Mabambiri a u ṱavhela kana thambo kana zwiṅwe zwifaredzi zwa u endedza zwimela zwo fafadzelwaho kha vhupo ha u shumela zwi fanela u kunakiswa nga u shululwa na u ṱanzwiwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽinwe.
Ndondolo na tsireledzo ya mushumoni
Vhunzhi ha mafuvhalo kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka a bvelela nga u suvha, u piringedzwa na u wa, kha vha sedze uri vhupo ha u shumela a ho ngo tsirea, u fana na khebulu dzo ṋembelelaho, masaga kana phalethe na uri hu na vhupo ha u vhulunga zwishumiswa na matheriala. Kha vha dzudze zwifhaṱo zwavho zwo lugiswa zwavhuḓi, vha vhe na vhuṱanzi ha uri fhasi a hu na mihwalo minzhi, nga maanḓa kha vhupo ha u ṋetshedza zwiḽiwa kana zwifhaṱo zwa kale.
 Vha fhungudze khonadzeo dza u wa, u piringedzea na u suvha. Vha fanela u ṋetshedza zwi tevhelaho:
_ Tsimbi dza u farelela kha zwiṱepisi kana remmpe ho fanelaho
_ Muelela wavhuḓi kha vhupo ho ṋukalaho u fana na vhupo ha u ṱanzwela miroho kana ḓeri
_ Tshedza tsho fanelaho na u lingana
_ Mufhiso wo linganaho na vhuvulelamufhe zwi tshi katela muya muswa nga ngomu vhuponi ha u shumela
_ Zwiga zwa tsireledzo hune ndeme ya khonadzeo ya khombo kha mutakalo na tsireledzo ya sala nga murahu ha musi vho dzhia maṅwe maga a ndaulo o topolwaho nga ndingo yavho ya khonadzeo ya khombo.
Thusothanzi na u phuluswa lwa shishi
_ Sa izwi zwo ḓowelea uri vhashumi vha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka vha shuma nga zwigwada kha vhupo ho fhambanaho, mushumi muṅwe na muṅwe u fanela u gudiswa mutheo wa thusothanzi. Heyi ngudo i fanela u katela dzilafho ḽa zwilonda zwo vuleaho na u phaphamisa. Vhupo vhune mushumo wa katela khonadzeo ya khombo ya u kambiwa nga khemikhala kana vhutsi, ṋowa, zwikhokhonono kana u luṅwa nga buvhi kha zwenezwo zwivhangakhombo, ngudo ya thusothanzi i fanela u ṱanḓavhudzwa nga nḓila yone hu na vhukwamani na dzangano kana muthu a re na ndalukano
_ Khithi kana mabogisi a thusothanzi a londolwaho zwavhuḓi a fanela u dzula o luga vhuponi ha u shumela na u tsireledzwa kha u kavhiwa nga murongwe kana matshakatshaka
_ Nzudzanyo dzi fanela u itwa u itela u bviswa nga u ṱavhanya ha vhathu arali hu na tshiwo tsha u huvhala kana vhulwadze zwine zwa ṱoḓa thuso ya mishonga
_ Tshiendedzi kana nḓila ya vhudavhidzani i fanela u vha hone kha vhupo ha u shumela u itela u kwama tshumelo ya u phulusa arali ha nga vha na tshiimo tsha shishi.
Tshomedzo dza u kunakisela
Hu na khonadzeo ya khombo ya malwadze a bvaho kha thukhitha dzi vhangaho khombo na kha tshikha na zwiṅwe zwibveledzwa zwa zwifuwo zwi hwalaho zwitzhili zwivhangaho khombo. Arali vha na vhashumi vha tshifhinga tshoṱhe, vha no ḓa tshiṅwe tshifhinga kana vha tshoṱhe, kha vha ṋetshedze zwileludzi zwa u homolowa zwi katelaho:
_ Mabunga o kunaho are na mvulelamufhe yavhuḓi
_ Masambelo a u ṱambela a re na maḓi a fhisaho na a rotholaho, tshisibe na thavhula (kana tshiomisazwanḓa)
_ Zwileludzi zwa u ṱambela zwiṱuku, kana zwiphumulazwanḓa zwa vhashumi kule na vhupo ha u ṱambela
_ Vhupo ha u tshintshela hune zwiambaro zwi si zwa misi zwa ambarelwa hone
_ Nḓisedzo ya maḓi o kunaho (o swaiwaho u ṱalula kha nḓisedzo ya maḓi maṅwe na maṅwe a sa nwiwiho).
U vhiga malwadze a re na vhushaka na mushumo
Maṅwe malwadze o vhangwaho nga mushumo a fanela u vhigiwa kha Muhasho wa Vhashumi. Vha nga hwala vhulwadze vhune ha nga vhigea arali vha tshi nga shuma naho.
_ Phukha – malwadze a zunothikhi a fanaho na bruselosisi, leptospirosisi, vhulwadze vhuvhangwa nga zwievhe kana streptokhokhasi suisi, kana huṅwe u kavhiwa hu vhangwaho nga u shuma na zwifuwo.
_ Milimo – u vhulaha nga khomphaundu dza oganofosiforasi kana metheili bromide
_ Thukhitha dza mupo –asima ya mushumoni u bva kha mungu kana zwikhokhonono zwi shumiswaho u ḽa zwitumbudzi, pfudzethukhwi ya ngowa dza rabulasi; kana thethanasi
_ Dziṅwe thukhitha – demathaithisi ya mushumoni i katelaho u anḓadzea kha zwinokisi kana zwivhulahi zwa tshitzhili
_ Mitshini – vhulwadze ha u tetemela ha zwanḓa u bva kha u shuma nga saha dza ngeḓane, zwitumulazwiṱaka kana sahathendeledzi ya zwanḓa.
U wana mafhungo nga vhuḓalo ri humbela uri vha kwame senthara ya vhashumi ya tsini na ha havho kana ofisi ya vundu:
Mbalo ya maipfi: 4,235
