Phalamennde ya Afurika Tshipembe


Phalamennde i na nn?u mbili.  
Buthano ?a Lushaka (NA), ?ine ?a vha na mira?o ya 400, na
Khoro ya Lushaka ya Mavun?u (NCOP), ine ya vha na vhurumelwa ha henefha kha 90.

Khoro ya Lushaka ya Mavun?u

Ndayotewa i amba uri Khoro ya Lushaka ya Mavun?u i imela mavun?u u vhona uri madzangalelo a mavun?u a dzhielwa n?ha kha davhi ?a lushaka ?a muvhuso. 

I ita izwi nga u dzhenela kha maitele a vhusimamilayo a lushaka, na nga u ?etshedza foramu ya lushaka ya khanedzano dza tshitshavha nga ha mafhungo a ndeme a kwamaho mavun?u. 

NCOP i vhona hafhu uri madzangalelo a muvhuso wapo o imelwa  kha vhuimo ha n?hesa.


Kuvhumbelwe kwa NCOP

NCOP yo vhumbwa nga vhurumelwa ha ?ahe he ha tiwa nga vhusimamilayo ha vun?u, na vhurumelwa vhu bvaho kha Dzangano ?a Mivhuso yapo ya Afurika Tshipembe (SALGA).

Vhurumelwa vhu?we na vhu?we ha vun?u ho vhumbwa nga mira?o ya fumi vhu re na:

Vhurumelwa ha rathi ha tsho?he
Mira?o mi?a yo khetheaho (ya tshifhinganyana)

Vhurumelwa vhu rangwa phan?a nga Mulangavun?u wa vun?u ?i?we na ?i?we, ane a vha mu?we wa vhurumelwa ho kheaho.

Arali zwo tea, Mulangavun?u a nga ta mu?we-vho u dzhia vhuimo hawe.

Murumelwa wa SALGA u nangiwa nga komiti khulwane u bva kha tshigwada tsha vhaimeli vha Madzangano a Muvhuso Wapo kha mavun?u a ?ahe.


Vhaofisiri vha NCOP 

NCOP i khetha Vhaofisiri Vhatshimbidzi u bva kha mira?o yayo.

Mudzulatshidulo,  na
Vhafarisa Mudzulatshidulo vhavhili. 

Vhaofisiri avha vha laula mushumo wa NCOP na u ranga phan?a khanedzano, na u vhona uri vhurumelwa vhu amba ho vhofholowa ngeno vha tshi tevhela milayo ya Nn?u. 

Mufarisa Mudzulatshidulo wa tsho?he u nangiwa lwa mi?waha mi?anu ngeno Vhalangavun?u vha mavun?u vha tshi sielisana  u vha Vhafarisa Mudzulatshidulo lwa ?waha.

Mushumo wa NCOP 

NCOP i vhonwa sa tshiimiswa tsha u swikela vhuvhusi ha tshumisano na dimokirasi ya u dzhenela, na u vha tshigambilu tsha u amba zwi kwamaho muvhuso wapo na  wa vun?u kha vhuimo ha lushaka.
 
NCOP i ?ea vhupfiwa kha vhuvhambedzanyi ha mavun?u a ?ahe a Afurika Tshipembe na u ?etshedza hafhu muvhuso wapo vhuimo ha u dzhenela kha khaseledzo dza vhusimamilayo kha vhuimo ha lushaka. 

1. Mushumo wa u sika milayo

NCOP i dzhiela n?ha, ya phasisa, ya khwinisa, ya dzinginya khwiniso kha kana ya thudzela thungo milayo.

I fanela u dzhiela n?ha Milayotibe yo?he ya lushaka. 

I nga rangela phan?a kana u dzudzanya Milayotibe i welaho ngomu ha Shedulu ya 4 ya Ndayotewa (mafhungo ane vhusimamilayo ha lushaka na ha vun?u ho ?anganela ha vha na maan?a a u sika milayo) na mi?we Milayotibe i kwamaho mavun?u.

 
Vhunzhi ha mushumo wa vhusimamilayo hu itwa kha komiti, fhedzi Milayotibe yothe i tea u livhiswa kha dzulo ?a NCOP  u itela khanedzano kana u vouta uri Mulayotibe u a ?anganedzwa kana a u ?anganedzwi.
 
I na mushumo wa Ndayotewa wa vhusimamilayo wa u shuma na tshakha tharu dza Milayotibe:

Milayotibe i sa kwamiho mavun?u:

Milayotibe i sa kwamiho mavun?u ndi iyo i re na vhushaka na mishumo ya lushaka; u fana na vhupileli, mafhungo a zwa nn?a na vhulamukanyi.

Musi Milayotibe iyo yo phasiswa nga Buthano ?a Lushaka, i iswa kha NCOP uri i voutelwe.

Arali NCOP i tshi ?o?a u ita tshanduko kha Mulayotibe, u humiselwa kha Buthano ?a Lushaka, ?ine ?i nga tenda kana ?a hana tshanduko.

Milayotibe i kwama mavun?u thwii:

Tsumbo dza Milayotibe i kwamaho mavun?u dzi katela pfunzo, vhuendi, vhulondavhathu na mutakalo.

Vhunzhi ha Milayotibe iyi i nga dzheniswa kha NCOP nga i?we ya Nn?u; fhedzi hu na Milayotibe mi?we ine ya fanela thoma kha Buthano ?a Lushaka.

Musi hu tshi voutelwa Milayotibe iyi kha NCOP, vun?u ?i?we na ?i?we ?i na voutu nthihi.

Arali hu na u sa tendelana vhukati ha NA na NCOP nga ha Mulayotibe u kwamaho mavun?u, Mulayotibe u fanela u rumelwa kha Komitikhonanyi.


Milayotibe i khwinisaho Ndayotewa:

Musi Mulayotibe u khwinisaho kana u shandukisa Ndayotewa u tshi kwama mavun?u thwii, mavun?u a henefha kha rathi kha a ?ahe a tea u tendelana nawo.

Arali Mulayotibe wa u khwinisa Ndayotewa u sa kwami mavun?u thwii, Ndayotewa i ?o?a NCOP i tshi hanedzana nga ha Mulayotibe (hu si na u vouta) musi u sa athu u ya kha NA u vuotelwa.


2. Mushumo wa vhulavhelesi

Vhulavhelesi ndi mushumo wa ndayotewa wo ?etshedzwaho Phalamennde (hu tshi katelwa na Vhusimamilayo ha Mavun?u) u ?ola na u vhea i?o kha mishumo wa muvhuso.

NCOP i na vhulavhelesi kha zwithu zwa lushaka zwa mavun?u na muvhuso wapo.

NCOP i nga vhidza mura?o wa Khabinete, muofisiri kha muvhuso wa lushaka kana muvhuso wa vun?u, uri a dzhenela mu?angano wa Khoro kana wa komiti ya Khoro.

 
Vhurumelwa ha NCOP vhu nga vhudzisa Vhaminisi?a vha Khabinethe mbudziso dzi ne dza fanela u fhindulwa kha NCOP.

NCOP kana i?we ya komiti dzayo i nga ?anganedza phethisheni, vhuimeleli kana makumedzwa a bvaho kha vhathu vha re na dzangalelo kana zwiimiswa.

 
NCOP i ita madalo a vhulavhelesi kha zwitshavha u vhona uri vhathu vha wana mafhungo a ngoho nga ?ho?ea na khaedu zwa vhathu.  

Komiti dza NCOP 
Komiti dza NCOP dzi vhidzwa u pfi ndi Komiti dza u ?o?isisa na vhulavhelesi , sa tsumbo, Komiti ya u ?o?isisa na vhulavhelesi ya zwa Dzinn?u, ya Mishumo ya Muvhuso na ya Vhuendi. 

Komiti i?we na i?we i vhonana na mushumo wa mihasho yo tiwaho ya muvhuso. Komiti i dovha ya dzhena kha khanedzano na u khwinisa Milayotibe, na u dzudzanya vhupfiwa ha vhathu arali fhungo ?i na dzangalelo ?a tshitshavha.

 
Komiti dzi nga vhidza muthu mu?we na mu?we uri a ?ee vhu?anzi kana u bvisa ma?walo, nahone vha nga ?o?a muthu mu?we na mu?we kana tshiimiswa tshi tshi vhiga khavho.

Musi ho no itwa khanedzano dza Mulayotibe nga komiti, u ?etshedzwa kha NCOP uri u voutelwe.

Vhurumelwa vhu?we na vhu?we ha mavun?u vhu na voutu nthihi ine ya itwa nga murangaphan?a wa vhurumelwa o imela vun?u.


Mushumo wa Mura?o wa Tshitshavha kha Vhulavhelesi

Mira?o ya tshitshavha vha nga vha na zwine vha dzhenisa zwa ndeme kha vhulavhelesi u vhona uri muvhuso u na vhu?ifhinduleli kha ?ho?ea dza vhathu. Hedzi ndi n?ila dzi?we dzi ne dza nga shumiswa.

1. U bvisa vhupfiwa
U ?etshedza vhupfiwa kha komiti ya Phalamennde ndi i?we n?ila ya uri u pfiwe kha Phalamennde. 
Nga u ?etshedza vhupfiwa, vha na tshifhinga tsha u ?u?uwedza muhumbulo wa mira?o ya komiti vhane vha khou rera na u hanedzana nga ha tshi?we tshipi?a tsha mulayo musi tshi sa athu fhela.

2. Phethisheni:
Phethisheni ndi i?we n?ila ya u ?etshedza mbilaelo kana fhungo ?i kwamaho tshitshavha kha tshenzhemo ya Phalamennde uri i dzhie vhukando vhu re kha maan?a ayo.
Pfanelo ya u ?etshedza phethisheni kha Phalamennde ndi pfanelo ya mudzulapo mu?we na mu?we wa shango nahone yo ?etshedzwa kha Ndayotewa. 
Muthu mu?we na mu?we, zwigwada zwa vhathu kana dzangano vha na pfanelo ya u ?etshedza phethisheni kha Phalamennde.

 3. Kha vha kwame Mura?o wa Phalamennde
Mira?o ya tshitshavha vha nga kona u kwama MP kha ofisi dza vhukhethelo u mona na shango kana Phalamenndeni arali vha tshi ?o?a u wana thikhedzo kha fhungo ?ine vha vhona ?i ?a ndeme kana musi vha tshi ?o?a thuso kha i?we thaidzo. 


