ZWIDODOMBEDZWA ZWA TSHITSHAVHA NGA HA DWADZE ḼA MUKHUSHWANE WA A (H1NI) ḼA 2009
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi: Dwadze ḽa Mukhushwane wa A (N1H1) ḽa 2009. Ho thoma Mexico na Amerika nga Lambamai ṋaṅwaha. U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Mukhuswane wa Dzinguluvhe ngauri zwo vha zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni. Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa  vhathu na wa zwiṋoni. Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe. Zwa zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi ḽa A (H1N1) ḽa 2009. 
U bva nga Lambamai ṋaṅwaha, tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha  mashango a 166 kha dzhango ḽoṱhe. Afurika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi. Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou  ṅwala, kha shango lashu rina tshivhalo tshifhiraho 3 000 tsho kavhiwaho.
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa  wo fariwaho nga dzi 11 Fulwi 2009, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (WHO) ḽo dzhia tsheo ya uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa, nahone Mulangi-Dzhenerala, Vho-Dr Margaret Chan, vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze (ḽiga ḽa 6). Izwi zwi amba uri dwadze ḽo  phaḓalala kha mashango madzinguni oṱhe a WHO nahone ḽo  phaḓalala nga u ṱavhanya. Naho zwo ralo  ndi ṱoḓa u ombedzela uri  u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo. Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe. 
Nga dzi 6 Fulwi, WHO ḽo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei. Naho zwo ralo, mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa. Naho zwo ralo, sa vhaofisi vha zwa mutakalo, kha ḽifhasi na vhuponi, ri kha ḓi vhilaedziswa  nga mpfu dzo bvelelaho u swika zwino (kha ḽifhasi ḽoṱhe 0,8% na Afurika Tshipembe 0,1% ya vhathu vho kwameaho). Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 – vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.
WHO ḽi eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha. Ngauralo, vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme. 
Nḓila ya u phaḓaladza
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha mashotha, musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsamula, na fema muya we vha u atsamula kana u u hoṱola, na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u monaho hanefho vha nga kha ḓi kavhiwa. 
Tsumbadwadze dza vhulwadze
Izwi zwi nga khethekanywa nga khethekanyo tharu
dza u thoma kana dzine dza sa tou vha khombo
dza vhukati
dza khombo. 
Tsumbadwadze dza u thoma dzi katela: 
ningo yo valeaho kana i no bva maduda
u hoṱola
mufhiso 
u vhavha ha misipha na u pfa vhuṱungu 
u sa ḓipfa zwavhuḓi muvhilini nga u angaredza.  
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a  vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho. Ngauralo vhathu vha re na tsumbadwadze dzi si dza khombo vha tea u alafhiwa u fana na tsumbadwadze dza mukhushwane. Fhedzi, ha vhathu vha tevhelaho vha re na tsumbadwadze dza u thoma kana dzi si khombo na vhone vha tea u vhona dokotela nga u ṱavhanya: 
vhathu vha re na vhulwadze ha mbilu kana vhulwadze ha mafhafhu 
vhafumakadzi vha vhaimana 
vhathu vhane vha tshila na HIV na AIDS 
vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri.
Tsumbadwadze dza vhukati dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo kana dza u thoma: 
u fhelelwa nga muya 
vhuṱungu kha khana 
u ṱanza hu sa imi 
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini.
Tsumbadwadze dza khombo dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo na dza vhukati na: 
u konḓelwa u fema
meme dza mulomo dala, lulimi kana zwiṅwe zwipiḓa zwa muvhili
dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala.
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi. 
Ndingo dza tshitzhili
Ndingo dza tshiofisi dzi itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela, tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Western Cape. Ndingo dzi itwa nga themendelo ya dokotela. Vhalwadze vhana vha ṱoḓaho ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori – ndi dokotela wavho ane a tea u dzhia tsheo. 
Ro dzhielanzhele uri hu na ndingo dza tshitshavha kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO. Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa lushaka wa Mutakalo. 
Dzilafho
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu. Fhedzi muthu u tea u vha o tou ṅwalelwa vhurifhi nga dokotela nahone ḽi shumiswa nga vhane vha vha na :
tsumbadwadze dzi sa tou dinesaho kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha 
Tsumbadwadze dza vhukati
Avho vhane vha vha na tsumbadwadze dza khombo.
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza.
U valiwa ha zwiimiswa
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze. Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano. 
Ri eletshedza uri mugudiswa muṅwe na muṅwe, mudededzi na mushumi ane a vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani. Arali hu na vhagudiswa vhanzhi na /kana vhadededzi vhanzhi vho dzulaho hayani, tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo, une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini.
U kuna
Zwi tshi khou itiswa nga nḓila ine vhulwadze ha phaḓalala ngayo sa zwe zwa sumbedzwa u thomani, hu khou themendelwa u kuna nga nḓila i tevhelaho: 
ṱambani zwanḓa nga tshisibe tshifhinga tshoṱhe
hoṱolelani kana u atsamulela kha mabammbiri a u phumula maduda kana nga nnḓa ha tshanda
ni songo vhuya na vuwa no hoṱolela tshanḓani, ni nga hoṱolela kha lukuḓavhavha
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani, ni songo fara  zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi, mafasiṱere, ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe.  
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou ḓinesa, ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu.
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri zwithu zwoṱhe zwi khou itwa nga vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO i lingedza u bveledza khaelo. Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi, khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone miṅwedzini i si gathi. 
Ndi tama u vha livhuwa kha u dzhia tshifhinga tsha u vhala uvhu mulaedza, na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa.
Ndi a livhuwa
VHO-DR A MOTSOALEDI, MP
MINISIṰA WA MUTAKALO 
