VHAFUMAKADZI NA PHALAMENNDE

1. NDI NGANI ZWI ZWA NDEME URI VHAFUMAKADZI VHA DZHENELE KHA U SIKA MILAYO?
Vhafumakadzi vha vhumba u fhira hafu ya vhathu vha Afurika Tshipembe zwenezwo vhupfiwa havho vhu fanela u pfiwa musi tsheo dzi tshi dzhiwa na milayo i tshi sikwa.                                                                                                                                                           

U dzheniswa ha vhafumakadzi kha u dzhiiwa ha tsheo ndi pfanelo ya vhuthu ya mutheo. Vhafumakadzi vha tea u shela mulenzhe kha u sika milayo ngauri u shuma ha milayo na pho?isi dza muvhuso zwi kwama vhutshilo havho ha ?uvha na ?uvha. Zwa ndeme ndi zwa uri ?ho?isiso yo sumbedza uri musi vhafumakadzi vha tshi shela mulenzhe kha u sika milayo, zwi livha kha u aluwa ha ndumbo na u kovhelwa ha zwishumiswa zwi khwinisaho ndeme ya vhutshilo ha vhathu vho?he. U engedzea ha u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha u sika milayo hu nga livha kha khwiniso ya vhuswikeleli kha tshumelo dza mutheo u fana na dzinn?u, pfunzo na ndondolo.  

2. VHAFUMAKADZI VHA NGA SHELA HANI MULENZHE KHA U SIKA MILAYO? 
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i amba uri hu tea u vha na u swikelea na u dzhenela nga tshitshavha kha Phalamennde na maitele ayo. Hu na n?ila dzo fhambanaho dzine hezwi zwi nga itwa ngadzo.  

Vhafumakadzi vha nga dzhenela kha u sika milayo nga u khetha ?ihoro ?a po?itiki ?ine vha vhona u nga ?i nga imela zwavhu?i kuvhonele na mbilaelo zwavho Phalamenndeni. Vha nga dovha hafhu vha dzhenela kha u dzudzanyela na u shumela ?ihoro ?e vha ?i khetha na u nangiwa kha zwivhumbiwa zwa?o. Vhafumakadzi vho no ?i swika kha vhuimo ha n?hesa nga hei n?ila. 

Tshitshavha tshi na pfanelo ya dzhenela mi?angano ya komiti na u shela mulenzhe kha Vhupfiwa ha Tshitshavha. Arali fhungo ?a vha ?i na dzangalelo ?ihulwane ?a tshitshavha, Komiti i re kha Buthano ?a Lushaka kana Khoro ya Mavun?u ya Lushaka i nga tshea u thetshelesa vhupfiwa ha tshitshavha kana u humbela makumedzwa. Tshitshavha tshi nga ?alutshedza Komiti ya u ?o?isisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Buthano ?a Lushaka kana Komiti ya u ?o?isisa, u vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavun?u ya Lushaka nga ha mafhungo avho kana mafhungo ane vha khou hanedzana ngao. Mira?o ya tshitshavha vha nga kwama Mura?o wa Phalamennde u ?ahisa kuvhonele kwavho nga ha tshipi?a tsha mulayo.
 .

3. NDI MBETSHELWA DZIFHIO DZA NDAYOTEWA DZI ITAHO URI VHAFUMAKADZI VHA SHELE MULENZHE?

Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i ?etshedza mutheo wa u bveledza ndinganyiso ya mbeu, zwenezwo u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha u sika milayo. Ndayotewa i na mbetshelwa dzo vhalaho dza u bveledza ndinganyiso ya mbeu. Mulayotibe wa Pfanelo u khwa?hisa u farwa ha vhathu vho?he vha Afurika Tshipembe u fana. A u tendeli u khethulula hu si ha vhu?i ho sendekaho kha murafho, ?ibulambeu na mbeu. Mulayotibe wa Pfanelo u ombedzela uri maga a fanela u dzhiwa u bveledza vhuswikeli ha u e?ana kha masia o?he a tshitshavha. 

Ndayotewa i na mbetshelwa ya zwiimiswa zwi tikedzaho dimokirasi khathihi na u shela mulenzhe ha vhafumakadzi. Hezwi zwi katela, vhukati ha zwi?we, Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu na Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe.
 
U engedza kha mbetshelwa dzo itwaho kha Ndayotewa, Afurika Tshipembe ?o ?ikumedzela kha ndinganyiso ya mbeu nga u tendela maguvhangano a dzitshakhatshakha u fana na Convention on the Elimination of Discrimination Against Women (CEDAW) na Platform of Action, ya ya vhumbwa nga Beijing Conference on Women. Afurika Tshipembe ndi tshipi?a tsha dzi?we mbekanyamushumo dza Afurika dza nyito na u bveledza vhafumakadzi, sa tsumbo maitele a mbeu na mveledziso a Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afurika (SADC). 


4. NDI ZWIFHIO ZWIVHUMBIWA ZWIHULWANE ZWINE VHAFUMAKADZI VHA NGA DZHENELA U SIKA MILAYO?

N?ila ya u thoma nahone ya ndemesa ine vhafumakadzi vha nga dzhenela ngayo kha Phalamennde ndi tshifhinga tsha khetho. N?ila ine vhathu vha khetha ngayo kha khetho i sumbedza mbumbelwe ya Buthano ?a Lushaka na Khoro ya Mavun?u ya Lushaka. Khetho dza lushaka dzi ?ea vhathu vho?he vha mi?waha ya u fhira 18 u voutela ?ihoro ?ine vha ?i funa. Vhafumakadzi vha ita tshivhalo tshi vhonalaho tsha vhakhethi nahone vha nga shumisa pfanelo ya u vouta u ?u?uwedza kuvhumbelwe kwa Phalamennde na uri tshiimiswa tshi dzhiele n?ha mveledziso ya vhafumakadzi. 

Phalamennde ya vhu?a yo vhumba Komiti dzi tevhelaho dzine dza shuma thwii na mafhungo a kwamaho vhafumakadzi: 

Komiti ya u ?o?isisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ?a Lushaka ya Vhafumakdzi, Vhaswa, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali

Komiti ya u ?o?isisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavun?u ya Lushaka ya Vhafumakadzi, Vhaswa, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali


Ho vhumbwa Muhasho wa Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali u pfumbisa mishumo ya muvhuso kha u bveledza na u tsireledza vhathu vha re kha khombo kha tshitshavha tshashu. 

5. NDI KHAEDU DZIFHIO DZINE VHAFUMAKADZI VHA ?ANGANA NADZO MUSI VHA TSHI DZHENELA KHA U SIKA MILAYO?

Nga nn?a ha uri vhafumakadzi vha ita tshivhalo tshinzhi tsha vhathu vha Afurika Tshipembe, vhafumakadzi vha tshe vha?uku kha u dzhia tsheo. Hu na khaedu nnzhi dzi thivhelaho vhafumakadzi u ita mushumo wa ndeme, khaedu khulwanesa ndi vhushai. Vhushai ndi muombano u re na vhafumakadzi vhanzhi vha Afurika Tshipembe, nga maan?a vhafumakadzi vha mahayani.
 
U swikelela kha tshumelo dza mutheo  u fana na pfunzo, ma?i na ndondolo zwo ?u?uwedzwa nga u sa linganyiswa ha mbeu, murafho na vhushaka ha kilasi. U itela uri vhafumakadzi vha shele mulenzhe tsho?he kha u sika milayo, u swikelela kha tshumelo dza mutheo zwi tea u khwiniswa. Vhafumakadzi vha shayaho a vha na vhuswikeli ho linganaho ha kha zwiimiswa zwa u sika milayo.
 
Vhunzhi ha vhafumakadzi a vho ngo maan?afhadzwa lwa ikonomi. Vhafumakadzi ndi vhone vha shayesaho tsha kale na kale kha ?a Afurika Tshipembe nahone vha nga wana mishumo ya kufhinganyana kana vha sa tholiwe. Ri tshi ya phan?a, HIV/EIDZi i khou fara vhafumakadzi vhanzhi, nga maan?a vhafumakadzi vha?uku vha re kha vhukale ha u beba. 

Khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi ndi i?we ya khaedu dzo ?anganelaho ?a Afurika Tshipembe.

Dimokirasi i aluwaho yo khwinisa vhuswikeli ha vhafumakadzi kha maan?a a po?itiki na u dzhia tsheo. Afurika Tshipembe ?o ?anganedza milayo ine ya amba nga ha ndinganyiso ya mbeu. 

Khaedu ndi u ita uri pfanelo dzi swike kha vhafumakadzi vho?he.


VHAFUMAKADZI VHO IMELWA HANI KHA PHALAMENNDE?

Vhuimeleli ha vhafumakadzi kha Buthano ?a Lushaka ho engedzea u swika kha 45%. Afurika Tshipembe ?i kha vhuimo ha vhuraru kha ?ifhasi nga vhuimeleli ha vhafumakadzi kha Phalamennde 

7. NDI MUSHUMO UFHIO UNE VHANNA VHA NGA ITA?

Vhanna vha na mushumo wa ndeme kha u swikela ndinganyiso ya mbeu kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe. Vhanna vhanzhi vha khou ?iimisela u lwa na khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana. Vhanna vha tea u ?u?uwedza vha?we vhanna  uri vha shandukise kuvhonele, na u uri vha ?honifhe vhafumakadzi. Vhanna na vhafumakadzi vha na mushumo u fanaho wa ndeme kha u ?isa tshanduko ya vhushaka ha mbeu kha tshitshavha. A hu na tshitshavha tshi ne tshi nga vha na mbofholowo arali vhanna na vhafumakadzi vha so ngo vhofholowa, vha sa lingani, nahone kha i?i ?iga, vhanna na vhafumakadzi vha na vhu?ifhinduleli vhu ne ha fana. 

___________________________________________________________________

U vhala vha tshiya phan?a:

1 Molokomme, Representation of Women and Men in Politics and Decision-making Positions in SADC, 2001
___________________________________________________________________



ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA NDEME

Komiti ya u ?o?isisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ?a Lushaka ya Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali 
Lu?ingo: (021) 403 3840

Komiti ya u ?o?isisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya Kohoro ya Mavun?u ya Lushaka ya Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali 
Lu?ingo: (021) 403 3768

Muhasho wa Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali  
Lu?ingo: (012) 300 5575 / 5516 / (021) 464 2203


___________________________________________________________________


Yo bveledzwa nga vha Tshumelo ya Vhudavhidzani ha Phalamenndeni
YO ?U?UWEDZWA NGA VHATHU


www.parliament.gov.za
P.O. Box 15, Cape Town, 8000
Lu?ingo: (021) 403 3341
Fakisi: (021) 403 3303


Bambiri i?i ?i wanala nga nyambo dzo?he dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe
