                                       Phalamennde 
                                ya Afurika Tshipembe











                   Phalamennde na Vhu?o?eli ha Vhashumi
















            VHU?O?ELI HA VHASHUMI NDI MINI
Vhu?o?eli ha vhashumi ndi ?etshedzo ya vhashumi vha tshifhinganyana kana vhashumi vha zwenezwo nga muthu a kana bindu ?i tshi itela mu?we muthu kana ?i?we bindu, o lavhelela mbadelo. Mu?o?eli wa vhashumi ndi muthu ane a kana bindu ?ine ?a ?etshedza tshumelo iyi. 

Vhu?o?eli ha vhashumi zwi fana na zwine zwa vhidzwa u pfi ndi Tshumelo ya Tshifhinganyana ya Mushumo (TTM). Ho vha na nyaluwo i vhonalaho kha sekhithara iyi kha lushaka lwo?he. I?we ya tsumbo dza zwenezwino dza vhu?o?eli ha vhashumi yo vha hone kha zwa vhulimi ngauri vhorabulasi vho vha vha tshi khou ?o?a vhashumi nga tshifhinga tsha kha?o. Ngauralo vhashumi vho vha vha tshi tholiwa na u pandelwa nga rabulasi u ya nga  ?ho?ea dzavho dza khala?waha. Nga murahu, vha?o?eli vha vhashumi vho ?o dzhenelela hu u itela u ?etshedza tshumelo ya zwigwada zwa vhafuli kana vhakani. Nyaluwo ya tshiha?u ya sekhithara ya TTM mishumoni ya tshizwino i khou ?iswa nga muvhilo u re n?ha wa phatheni dza mishumo dzi tepatepaho, u ?anganedza, sa tsumbo:   

Phidza ya vhashumi, lwa tshifhinga tshipfufhi kana tshilapfu (zwo dzulaho zwo tewa)
Tshanduko dza khala?waha dzi ?o?aho zwibveledzwa
?ho?ea ya tshifhinga tshipfufhi ya vhashumi vha re na vhukoni vhu shaeaho.

Hu na mulayo u re hone une wa kwama n?owetshumo ya vhu?o?eli ha vhashumi. Naho hu si na muthu ane a ?o kombetshedzwa u shuma nga kha mu?o?eli wa vhashumi, hone-ha, zwi iteaho ndi zwa uri vhathu vha si na vhukoni ha mushumo, u fana na vhashumi vha bulasi vha khala?waha, vha nga vha na vhuleme ha u wana mushumo vha so ngo shumisa mu?o?eli wa vhashumi.


NDI MULAYO UFHIO U KWAMAHO VHU?O?ELI HA VHASHUMI
Mulayo u kwamaho Vhu?o?eli ha Vhashumi u katela:
Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi
Mulayo wa Nyimelo dza Mutheo dza Vhashumi
Mulayo wa Mveledziso ya Vhukoni
Mulayo wa Ndifhelo ya Khuvhalo na Malwadze zwa Mushumoni

Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi wa vhu 66 wa 1995
Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi u sumbedza milayo na nyimele zwa tshumelo zwa mushumo wa tshifhinganyana. U ?etshedza mbetshelwa ya u ita khon?hiraka na vha?o?eli vha vhashumi. U ya nga mulayo uyu, murengi wa tshumelo na mu?o?eli wa vhashumi  vhuvhili havho vha fanela u ita zwine milayo ya vhashumi ya amba zwone. U fana na bindu ?i?we na ?i?we, vha?o?eli vha vhashumi a vha koni u tinya tshipi?a tshi?we na tshi?we tsha mulayo wa vhashumi.

Mulayo wa Nyimele dza Mutheo dza Vhashumi wa vhu 75 wa 1997 (MNMV)
Mulayo wa Nyimele dza Mutheo dza Vhashumi (MNMV) u vhea ?ho?ea dza fhasisa dzine vhatholi vha fanela u dzi tevhela musi vha tshi dzhena kha khon?hiraka na vhashumi. Thendelano i?we na i?we i sainiwaho vhukati ha mutholi na mutholiwa i fanela u sa ku?ana na MNMV.

Mulayo wa Mveledziso ya Vhukoni wa vhu 97 wa 1998
Mulayo wa Mveledziso ya Vhukoni u ?o?a muthu mu?we na mu?we ane a kana bindu ?ine ?a takalela u ?etshedza tshumelo ya mushumo a/?i tshi ?i?walisa. Vha?etshedzi vha tshumelo ya mushumo, u fana na vha?o?eli vha vhashumi, vha nga ?waliswa fhedzi arali vha tshi fusha dzi?we ?ho?ea dzo vhewaho na u bulwa kha Mulayo.

Mulayo wa Ndifhelo dza Khuvhalo na Malwadze zwa Mushumoni wa vhu 130 wa 1993
U ya nga uno Mulayo, vhashumi vha tea u lifhelwa kha vhuholefhali vhu?we na vhu?we ho / khuvhalo i?we na i?we yo wanalaho kana vhulwadzwe vhu?we na vhu?we vhu vha faraho nga murahu ha u ita mushumo wavho. Mulayo u dovha hafhu wa ?etshedza ndifhelo musi ho itea lufu lwo vhangwaho nga u vhaisala kana nga vhulwadze honoho.

MAFHUNGO MAHULWANE NGA HA VHU?O?ELI HA VHASHUMI 
Vha?o?eli vha vhashumi vha amba uri vhone a si vhatholi, vhatholi ndi vharengi vha tshumelo vhavho vhane vha vha ?etshedza tshumelo, tsumbo, vhorabulasi. Nga ?i?we sia, mabindu a shumisaho tshumelo ya vha?o?eli vha vhashumi, vha vhila uri vha?o?eli vha vhashumi ndi vhatholi vha vhatholiwa. Izwi zwo kanganyisa vhatholiwa vhane vha wanala vha kha pfudzungule idzi.

Vhashumi vho tholiwaho nga n?ila ya vha?o?eli vha vhashumi vha nga vha kha tshiimo tsha khombo arali vha nga huvhala vhe mushumoni. Ndi nnyi a dzhiaho vhu?ifhinduleli ha mafhungo a yelanaho na mutakalo na tsireledzo na mafhungo a ndifhelo?

Naho vhu?o?eli ha vhashumi vhu tshi ?etshedza zwikhala zwa mushumo kha vhashumi vha tshifhingnanyana, mbuelo dza mushumo wa tshifhinganyana dzi nga vha ?hukhu kha idzo dzi ?etshedzwaho vhashumi vha tsho?he u fana na ?ivi, miholo na mundende.

Vhashumi vha tshifhinganyana vha anzela u ?o?wa u saina thendelano dza hu si na mushumo, a hu na muholo dzi re na mbuelo ?hukhu kha dza vhashumi vha tsho?he.

FULO ?A MUSHUMO WA VHU?I: ZWI KATELA MINI?
Dzangano ?a Vhashumi ?a Dzitshakhatshakha (DVD) na mira?o ya?o, ?o thoma muhumbulo wa Mushumo wa Vhu?i. Mira?o i katela mivhuso, vhatholi na madzangano a vhashumi. Dzangano ?a Vhashumi ?a Dzitshakhatshakha ?o tikedza Adzhenda ya Mushumo wa Vhu?i u bva nga 1999. Ndivho ya Adzhenda ndi u bveledza mvelaphan?a na u lwa na vhushai. 

Mushumo wa Vhu?i ndi nga ha zwine vhathu vha lavhelela u swikela kha vhutshilo havho ha mushumo. Wo ?isendeka nga kupfesesele kwa uri mushumo ndi tshiko tsha tshirunzi tsha vhu?e, hu tshi katelwa na zwikhala zwi na u farwa ha vhanna na vhafumakadzi vho?he nga n?ila i linganaho.

Ndivho ya mushumo wa vhu?i ndi uri:
mushumi mu?we na mu?we a vhe na muholo une wa tendela vhutshilo ha vhu?i
hu vhe na tshikhala tsha mvelaphan?a ya vhu?e
madzangano a vhashumi a tendelwe u vha na vhupfiwa kha mafhungo a mushumo.

Adzhenda ya Mushumo wa Vhu?i i swikelwa nga ndivho dza maano a vhu?ali n?a:
U Sika Mishumo
U dzhiela n?ha na u tsireledza pfanelo mishumoni
U engedza tsireledzo ya matshilisano, zwine zwa amba uri, vhafumakadzi na vhanna vha vhe na ndifhelo dza mushumo dzo lulamaho nahone dzo vhulungeaho 
U isa phan?a nyambedzano na thandululo ya khu?ano, zwine zwa amba uri, madzangano a vhashumi a ?ewa mushumo muhulwane wa u tinya phambano mishumoni

Ndi n?owetshumo dzifhio dzi kwameaho nga maan?a nga vhu?o?eli ha vhashumi?

N?owetshumo dzi kwameaho nga maan?a nga vhu?o?eli ha vhashumi ndi:
Vhufha?i
Vhashumi vha mahayani
Vhashumi vha bulasini
Vhureakhovhe
Zwi?iwa na zwinwiwa
Tsimbi na Vhuinzhiniara
N?owetshumo ya dzigoloi
Vhuvhambadzi ha thundu

Phalamennde na vhu?o?eli ha vhashumi
Hu tshi tevhedzwa mushumo wa Phalamennde wa u ?u?uwedza khanedzano dza tshitshavha kha mafhungo mahulwane a lushaka, Phalamennde i ?o takalela u pfa mahumbulwa a vhakwameaho, hu tshi katelwa madzangano a vhashumi, tshitshavha tshapo na vha?o?eli vha mushumo kha fhungo ?a vhu?o?eli ha vhashumi.

Kha vha vhe tshipi?a tshazwo!
Kha vha vhe hone vha ?etshedze vhupfiwa uri vha pfiwe, kana vha rumele mahumbulwa avho kha:
Mu?waleli wa Komiti, Albertina Kakaza
P.O.Box 15, Phalamennde, Cape Town 8000 kana vha rwele lu?ingo kha (021) 403 3765, Fakisi: 086 694 3529 kana vha shumise imei?i: akakaza@parliament.gov.za


                       
                             BONO
U fha?a Phalamennde ya vhathu i bveledzaho ine ya vha na vhulondo kha ?ho?ea dza vhathu nahone yo ?isendekaho nga muhumbulo wa u swikela vhutshilo ha khwine ha vhathu vho?he vha Afurika Tshipembe. 

Yo bviswa nga Ofisi ya Pfunzo ya Tshitshavha, Tshumelo ya Vhudavhidzani ya Phalamennde

                             Yo ?u?uwedzwa nga Vhathu   

Kha vha dalele Webusaithi ya Phalamende www.parliament.gov.za, Lu?ingo: 021 403 2911, Fakisi: 021 403 3817
