







PHALAMENNDE NA VHULAVHELESI



Ndingo ya vhukuma ya dimokirasi ndi tshiimo tshine Phalamennde ya nga kona u vhona uri muvhuso u vha na vhuḓifhinduleli kha vhathu. Izwi zwi itwa nga u dzulela u vha na vhulavhelelesi (u vhea iṱo) vhu sa fhidzi ha mishumo ya muvhuso. 



Phalamennde na Komiti dzayo dzi na maanḓa a u humbela muthu muṅwe na muṅwe uri a kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi ṋee vhuṱazwi kana u bvisa maṅwalo, na u vhiga khadzo.  



Maanḓa a Ndayotewa

Ndayotewa i amba uri Phalamennde i na maanḓa a u ita vhulavhelesi kha madavhi oṱhe a muvhuso, hu tshi katelwa na ayo a re kha vhuimo ha mivhuso yapo na ya mavunḓu.



 Vhulavhelesi ndi mini?

Vhulavhelesi ndi mushumo wo ṋetshedzwaho Phalamennde nga Ndayotewa wa u vhea iṱo na u lavhelesa mishumo ya muvhuso.

Musi i tshi khou ita vhulavhelesi, Phalamennde i sedza kha masia a tevhelaho:

u thoma u shuma ha milayo

 tshumiso ya migaganyagwama

u tevhedza nga vhutevheleli ha milayo ya Phalamennde na Ndayotewa

ndangulo i bveledzaho ya mihasho ya muvhuso.



Ndi ngani mushumo wa vhulavhelesi wa Phalamennde u wa ndeme?



Nga u lavhelesa mishumo ya muvhuso, Phalamennde i a kona u vhona uri nḓisedzo ya tshumelo i a vha hone, u vhona uri vhadzulapo vhoṱhe vha a  kona u tshila vhutshilo ha khwine.





Phalamennde i ita vhulavhelesi nga zwiitisi zwi tevhelaho:

u vhona na u thivhela u sa shumisa zwithu zwavhuḓi

u thivhela vhuḓifari ha muvhuso vhu sa tendelwi nga mulayo na Ndayotewa 

u tsireledza pfanelo na mbofholowo zwa vhadzulapo 

uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli ha u ri tshelede ya vhatheli i khou shumiswa hani

u ita uri matshimbidzele a muvhuso a vhe a vhonadzaho na u takusa fulufhelo ḽa tshitshavha kha muvhuso. 



Mushumo wa vhulavhelesi wa Nnḓu mbili dza Phalamennde

Phalamennde yo vhumbwa nga Nnḓu mbili, dzine dza vha:

Buthano ḽa Lushaka (NA), na

Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu (NCOP).



Iṅwe na iṅwe i na mushumo wa vhulavhelesi wo khetheaho une ya u ita.



 Ndayotewa i amba uri Buthano ḽa Lushaka ḽi khethelwa u imela vhathu na u vhona uri hu vhe na muvhuso nga vhathu nga fhasi ha Ndayotewa. Ḽi ita izwi nga u:



vhona uri madavhi a vhulangi a muvhuso kha vhuimo ha lushaka ha muvhuso a na vhuḓifhinduleli khaḽo, na 

khwaṱhisa vhulavhelesi kha u shumiswa ha maanḓa a muvhuso, na u thoma u shuma ha mulayo.













Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu i imela mavunḓu u vhona uri madzangalelo ao a dzhielwa nṱha kha sia ḽa muvhuso wa lushaka.



Mushumo wa NCOP ndi u vha na vhulavhelesi kha zwithu zwa lushaka zwa muvhuso wa vunḓu na muvhuso wapo. 

NCOP i nga ṱoḓa muraḓo wa Khabinethe, kana muofisiri wa muvhuso wa lushaka kana Muraḓo wa Khorotshitumbe wa muvhuso wa vunḓu a tshi dzhenela muṱangano wa Khoro kana komiti.



 Mushumo wa Komiti dza Phalamennde

U ya nga Ndayotewa, Komiti dza Phalamennde dzo vhumbiwa sa zwishumiswa zwa Nnḓu zwa u leludza vhulavhelesi na u vhea iṱo muvhuso.

Komiti idzi ndi fhethu hune mushumo munzhi wa vhulavhelesi na wa milayo wa Phalamennde wa itwa hone. 

Komiti dzi sedzesesa mulayo, dza lavhesa mushumo wa muvhuso na u shumisana na tshitshavha.

Tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme zwa mushumo wa vhulavhelesi ndi u dzhielwa nṱha ha mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha ya madavhi a Muvhuso na mivhigo ya Muoditha Dzheneraḽa nga komiti.

Zwi tshi bva kha ndivho ya vhalavhelesi, komiti i ḓo humbela  ṱhalutshedzo u bva kha davhi ḽa Muvhuso kana ya ḽi dalela u itela u wana mawanwa a ngoho.



Maitele a Vhulavhelesi



a) Voutu dza Mugaganyagwama

Minisiṱa wa Gwama vha ḓivhadza pulane dza mugaganyagwama wa ṅwaha u tevhelaho wa muvhalelano, khathihi na voutu dza mugaganyagwama wa muhasho muṅwe na muṅwe.

Phalamennde i fanela u tendela Mugagayagwama.

Nga murahu ha u ṋetshedzwa ha voutu dza mugaganyagwama, komiti iṅwe na iṅwe i vha na vhupfiwa na uyo muhasho wa muvhuso une ya khou ita vhulavhelesi khawo.

Izwi ndi u itela u wanulusa arali Muhasho wo kona u swikela mushumo wa ṅwaha wo fhelaho na u shumisa tshelede ya vhatheli nga nḓila yo fanelaho. 



b) Mbudziso dzi fhindulwaho nga khorondanguli

U vhudzisa Mbudziso kha muvhuso ndi iṅwe ya nḓila dzine Phalamennde ya ita uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli ngayo. 

Mbudziso dza u amba kana dza phindulo dzo tou ṅwalwaho dzi nga swikiswa kha Muphuresidennde, Mufarisa Muphuresidennde na Minisiṱa kha mafhungo ane vha vha na vhuḓifhinduleli khao. 

Tshifhinga tsha mbudziso tshi ṋea Miraḓo ya Phalamennde tshifhinga tsha u vhudzisa miraḓo ya Muvhuso nga ha mafhungo a nḓisedzo ya tshumelo, vho imela mahoro avho a poḽitiki kana vhakhethi.



c) Zwitatamennde zwa miraḓo

Nga u shumisa kuitele ukwu, Miraḓo ya Phalamennde vha nga amba zwitatamennde kha Nnḓu, nga ha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe.



d) Nḓivhadzo dza makumedzwa

Nga u ṋetshedza Nḓivhadzo ya Ḽikumedzwa, muraḓo wa ḽihoro ḽa poḽitiki ḽiṅwe na ḽiṅwe a nga ḓisa mafhungo uri a reriwe Phalamenndeni, nga u ralo hu vha u fusha vhuḓifhinduleli havho ha vhulavhelesi.



e) Khanedzano dza dzulo ḽihulwane

Khanedzano dza dzulo ḽihulwane ndi dziṅwe nḓila dza u swikisa mafhungo a ndeme kha muvhuso nga ha mbekanyamushumo dziṅwe dza muvhuso kana mulayo u ṱoḓeaho u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo.



f) Mushumo wa fhethu ha Vhukhetholo

Mushumo wa fhethu ha vhukhetholo u ṋea Miraḓo ya Phalamennde tshifhinga tshi vhonalaho tsha u ita vhulavhelesi havho vhone vhane. 

Mushumo wa fhethu ha vhukhetholo u vha nḓila ya u shumisana vhukati ha Miraḓo ya Phalamennde na tshitshavha.

Miraḓo i na mushumo wa u tsivhudza Phalamennde kha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo wanalaho nga tshifhinga tsha musi vhe kha mushumo wa vhulavhelesi.



 Vha nga shela mulenzhe hani



a)  U ṋetshedza vhupfiwa

U ṋetshedza vhupfiwa kha Komiti ya Phalamennde ndi iṅwe nḓila ya u ita uri vha pfiwe Phalamenndeni. 

Nga u ṋetshedza vhupfiwa, vha vha na tshifhinga tsha u ṱuṱuwedza muhumbulo wa Miraḓo ya Komiti vhane vha khou amba nga ha tshiṅwe tshipiḓa tsha mvetamveto ya mulayo musi tshi sa athu vha mulayo.



b) Phethisheni

Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikisa phethisheni kha Phalamennde, sa zwe zwa ṋetshedzwa nga Ndayotewa. 

Muthu muṅwe na muṅwe a, tshigwada tsha vhathu tshi kana dzangano ḽi nga swikisa phethisheni kha Phalamennde.

Phethisheni ndi khumbelo ya tshiofisi kha Vhulanguli ya u ita mushumo. I nga vha nga tshivhumbeo tsha muvhilo, khumbelo ya u itelwa vhuhwavho kana u tandululelwa mbilaelo.  





