U Pembelela Vhaswa vha Afurika Tshipembe

Tsiangane
Nga 1974, muvhuso wa tshi?alula wo tshea u thoma hafhu mulayo we Dokotela Vho HF Verwoerd vha lingedza u thoma u shumisa fhedzi zwe vhutoto nga 1953 musi vho fara phothifo?io ya pfunzo. Muvhuso wa itsho tshifhinga wo ?o dzhenisa mulayo wa “50/50” uri Tshivhuru tshi vhe luambo lwa u gudisa, kha u funza, ?ivhambalo na ?ivhavhupo, ngeno saintsi, vhuvha?i na vhutsila zwi tshi ?o funzwa nga Luisimane. U hanedza lwa u tou thoma zwo itwa nga vhagudisi na vhabebi.
 
Nga 1975, Khoro dza Zwikolo dza zwikolo zwa sumbe dzo laedza vhagudisi uri vha so ngo funza nga Tshivhuru, zwe zwa ita uri vhadzulatshidulo vha?anu vha Khoro vha pandelwe nga Muhasho wa Pfunzo ya Vharema.
 
Nga 1976, vengo ?a Muhasho wa Pfunzo ya Vharema ?o vha ?i tshi khou aluwa. Musi hu tshi ?o?ou swikiwa kha mvutshelano dza Fulwi 1976, vhagudi vha Soweto vho mbo ?i ?wala muano ‘’Dhenani uri ni Gude,?uwani uri ni Shumele” getheni ya tshi?we tsha zwikolo zwa sekondari.
 
Nga ?wedzi wa?hafamuhwe, Tshivhuru tsho vha tsho no tewa sa luambo lwa u gudisa kha zwi?we zwikolo u mona na Soweto, na u hanedza mulayo wa “50/50” ha thoma u ?a?a.
 
Nga dzi 17 Shundunthule zwi?we zwikolo zwo dzudzanya migwalabo, zwi tshi vhila uri Tshivhuru tshi litshiwe u vha luambo lwa u gudisa. 

Nga Fulwi, zwi?we zwikolo zwo hana u ?wala mulingo wa ?ivhavhupo nga Tshivhuru nahone zwa shushedza u ita migwalabo yo ?anganyaho ho?he ya milingo ya Fulwi. 

Nga Swondaha ya ?a 13 Fulwi, ho ?o farwa mu?angano he ha tshewa uri hu ?o vha na mumatsho u mona na Soweto nga dzi 16 na dzi 17 dza Fulwi, une wa ?o khunyeledzwa nga ra?i ya vhathu vhanzhi nga ?avhu?anu ?a dzi 18 Fulwi. Kha mu?angano wa Swondaha, komiti ine ya pfi Soweto Action Committee (SAC) yo ?o vhumbiwa, i na mira?o mivhili mivhili i bvaho kha tshikolo tsha sekondari tshi?we na tshi?we tsha Soweto. Komiti yo tiwa u ?o pulana mumatsho wa mulalo wo lavhelelwaho. 

SAC na vho?he vho dzhenelaho mu?angano vho aniswa u ?o vha na tshidzumbe nga dzi 13 dza Fulwi, u itela uri pulane dzi sa ?ivhiwe nga tsevhi. Kha ma?uvha mararu o tevhelaho vho ?o pha?aladza mulaedza na u ?etshedza ndaela dza zwine zwa ?o itwa nga i?o ?uvha. 

Nga matsheloni a ?avhuraru ?a 16 Fulwi 1976, vhana vha zwikolo u mona na Soweto vho kuvhangana fhethu ha vhukuvhangano hu fhiraho 12 vha tshi itela mumatsho. Vhaofisiri vha u laula, u sumbedza na u ?isa vhudziki vho pha?aladza miano yo tou ?walwaho nga zwan?a kha makhadibogisi u fana na “Fhasi nga Tshivhuru” na “Tshivhuru ndi Luambo lwa Tshitshavha”.
 
Ndeme ya 16 Fulwi
He?i ?uvha ?i sumba tshiimo tsha n?ha tsha u hanedza nga vhaswa vha Afurika Tshipembe, tshe tsha thoma murahu nahone tsha ya phan?a u swika hu tshi swika dimokirasi nga1994. Mvutshelano dza Soweto, tshivhindi tsha u hanedza ha vhaswa zwo ita uri hu vhe na migwalabo ya shango ?o?he, ye ya kandeledzwa nga khakhathi dza ndaulo ya tshi?alula. Vhathu vhanzhi vho lovha, vha ma?ana vha farwa nahone vhanzhi vho ?utshela shango ?avho u ya u vha mira?o ya madzangano a mbofholowo o iledzwaho a re mashangoni a mahura. Ndeme ya 16 Fulwi i vha nga n?ila ine ya sumba u ?ikumedzela ha vhathu, u ?iimisela kha mbofholowo na fulo ?a vhudzulapo  

Hezwi zwo livha kha mvelaphan?a ya maitele a pfunzo ine ya ?honifha tshirunzi tsha vhathu, phambano dza mvelele, u nanga ho vhofholowaho na u lwisa u vhona uri hu na ndinganyiso ya vhuswikeleli.

Mishumo ya vhathu vha?uku vha zwifhinga zwa vho 70 yo shela mulenzhe zwihulwane kha u vhumba vhumatshelo ha shango ?ashu. Sa vharangaphan?a vha matshelo, vho kona u ?alusa vhuyo havho na u khurela n?ila ine vha funa u i tevhela. Nga bono, mushumo na u ?ikumedzela zwavho vho ?anisa nndwa yo livhiswaho kha muvhuso wa u tsikeledza, zwe mafheleloni zwa ?isa dimokirasi. 
Vhathu vha?uku vha isa phan?a na u ita mushumo muhulwane kha tshitshavha nahone muvhuso wa dimokirasi wo ?iimisela u bveledza vhaswa, vhane vha vha vharangaphan?a vha matshelo na u vha vhathu vha tsireledzaho mbofholowo yashu yo waniwaho nga n?ila i vhavhaho vhukuma. Dzangalelo ?a vhaswa zwa zwino ?i khou tsireledzwa nga Zhendedzi ?a Mveledziso ya Vhaswa ?ine ?a kha ?i bva u vhumbiwa, ?e ?a dzhia tshiimo tsha Khomishini ya Vhaswa ya Lushaka na Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu, sa tshiimiswa tsha muvhuso tsha u tandulula mafhungo a vhaswa. 

Khaedu dza Vhaswa
Vhaswa vha ?amusi vha na khaedu nnzhi dzi katelaho tshivhalo tsha n?ha tsha u shaya mushumo, vhushai na vhugevhenga. U shaya mushumo zwi vhonala kha zwigwada zwinzhi zwa vhaswa, u bva kha vha ma?iriki u ya kha vhatelwadigirii vha zwiimiswa zwa pfunzo ya n?ha. 

Vhaswa vha Afurika Tshipembe vha dovha hafhu vha ?angana na khaedu dzi ?iswaho nga malwadze a u fhirela nga vhudzekani, hu tshi katelwa na HIV/EIDZI. 

Mi?a i un?waho na u rangwaphan?a nga vhaswa na vhana i khou gonya nga mulandu wa u lovha ha vhabebi zwi vhangwaho nga malwadze a yelanaho na HIV/EIDZI na a kavhaho musi maswole a muvhili a sa khou shuma, u fana na lufhiha.

Khaedu khulwane yo livhanaho na shango ndi ya u ita uri vhaswa vha ?alukanye vhuvha havho, vha vhe na nzhele ya ?ivhazwakale yavho na u vha ?u?uwedza uri vha vhe na vhufunashango. U tshi sedza dzangalelo ?o sumbedzwaho nga vhathu vha?uku kha khetho dza vhu?a dza dimokirasi, hoyu ndi muombano une wa khou kundiwa.

Zwikhala zwa Vhaswa
Muvhuso wa dimokirasi wo vhea madzangano a fanaho na Zhendedzi ?a Mveledziso ?a Vhaswa ?a Lushaka ?o ?ewaho maan?a a u shuma na mafhungo o?he a vhaswa, u bva kha mbekanyamaitele u ya kha mveledziso. Minisi?a kha Vhuphuresidennde vha na vhu?ifhinduleli kha Zhendedzi. Zhendedzi i?i ndi dzangano ?o sikiwaho nga muvhuso u fhindula thwii khaedu dzine vhathu vha?uku vha ?angana nadzo, nahone sa Zhendedzi ?i lambedzaho mvelaphan?a, ?o itelwa u sika luvhan?e lwa u sika mishumo, mveledziso ya vhukoni na u pfukiswa ha vhukoni kha vhaswa vha  Afurika Tshipembe.
 
Ho sedzwa kha na u ombedzela kha pfunzo zwi vhonala musi Pfunzo ya Mutheo na Pfunzo ya N?ha dzi na Minisi?a dzo fhambanaho, u vhona uri mihasho yavho i a ?hogomelwa.

Mushumo wa Phalamennde kha Mveledziso ya Vhaswa
Phalamennde i na komiti dzi fanaho na Komiti ya u ?o?isisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi, Vhaswa, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Buthano ?a Lushaka na Komiti ya u ?o?isisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Khoro ya Lushaka ya Mavun?u, dzine dza lusa u shuma na mafhungo a vhaswa. Komiti hedzi dzi na vhu?ifhinduleli ha vhulavhelesi kha mafhungo a vhaswa na uri dzi fanela u shuma na milayo i kwamaho vhathu vha?uku.

Nga maan?a o?he a u sika milayo, Phalamennde yo phasisa milayo i fanaho na Mulayo wa u ?ewa Maan?a ha Vharema ha Ikonomi ho ?an?avhuwaho wa 2003, Mulayo wa Mveledziso ya Vhukoni wa 1998 na Mulayo wa Ndinganyiso ya Vhashumi. 
 
 Kha mushumo wayo wa vhulavhelesi, Phalamennde i lavhelesa u thoma u shuma ha milayo yo sikwaho ine ya katela iyo yo itelwaho vhaswa vha shango.

Vhaswa vha Afurika Tshipembe vha nga dzhenela hani kha Phalamennde
U itela uri Phalamennde i swikelelee nga maan?a, hu na mmbekanyamushumo i vhidzwaho u pfi “Vhu?umanyi ha Mura?o” ine khayo vhaswa vha nga ?angana na Mura?o wa Phalamennde muthihi nga ha mafhungo a vha kwamaho. Vha nga ita uri vha pfiwe nga u ?etshedza vhupfiwa nga u tou amba kana u ?wala.

Vhaswa vha vha tshipi?a tsha tshitshavha tshine tsha nga dzhenela Mi?angano ya Komiti hune mushumo munzhi wa Phalamennde wa itwa hone, nahone vha nga dzhenela madzulo u itela u vhona, u di?ama na u ?iman?afhadza vhone vhane.

Phalamennde i na vhurangeli ho fhambanaho ho livhiswaho kha sekhithara dzo fhambanaho, sa tsumbo, Phalamennde ya Vhaswa ( ine ya vha hone nga ?wedzi wa Vhaswa) hune mafhungo a kwamaho vhaswa a reriwa hone nahone vhathu vha shelaho mulenzhe ha vha vhaswa fhedzi, na matshimbidzele o itelwaho vhone. 

Ndayotewa i kombetshedza Phalamennde u dzhenisa tshitshavha kha mishumo na maitele zwayo, ngauralo vhaswa sa tshipi?a tsha tshitshavha vha dzulela u rambiwa u shela mulenzhe kha vhurangeli ha Phalamennde, u fana na Vhupfiwa nga vhathu, u Amba na Lushaka nga Muphuresidennde na dzi?we mbekanyamushumo dza u swikela vhathu na u shela mulenzhe ha vhathu. 

Produced by the Public Education Office
Parliamentary Communication Services
INSPIRED BY PEOPLE


www.parliament.gov.za
P.O. Box 15, Cape Town, 8000
Lu?ingo: (021) 403 3341
Fakisi:	(021) 403 3303

Bambiri i?i ?i wanala nga nyambo dzo?he dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe.

