















Muhasho wa Vhutsila na Mvelele



























FUREMIWEKHE YA PHOLISI YA LUAMBO YA LUSHAKA









D=irafuthi ya u Fhedza



















13 Lara 2002



































Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka





ZWI RE NGOMU

















MARANGAPHAND=A NGA MINISITA WA VHUTSILA, MVELELE,



SAINTSI NA THEKHINOLODZHI MUTEVHE WA DZIAKHIRONIMI

KHETHEKANYO YA 1      MUTHEO NA VHUNGOMU



Marangaphand=a 



D=ivhazwakale 



U ya nga vhusimamilayo 





KHETHEKANYO YA 2      ZWITEN<WA ZWIHULWANE ZWA PHOLISI



Dzindivho 



Milayo 



Nd=ila 



Tshikoupu 





KHETHEKANYO YA 3 U BVELEDZISA VHUKONI HA VHASHUMI KHETHEKANYO YA 4 ZWITIRATHEDZHI ZWA U SHUMISA MUTEVHE WA MAIPFI NA T=HALUTSHEDZO DZAO













































Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka









MARANGAPHAND=A NGA MINISITA WA VHUTSILA, MVELELE, SAINTSI NA THEKHINOLODZHI, DOKOTELA VHO-NGUBANE





Luambo lwa muthu kanzhi ndi tshithu tsha vhu=thogwa nga nd=ila dzo fhambanaho: ndi tshithu tsha tsiko tshine muthu mun<we na mun<we o takalaho a vha natsho, tshine ra tshi shumisa kha u bvisela khagala ndavhelelo dzashu na vhud=ilisi hashu, u bula mihumbulo yashu na ndeme dzashu, na u bvisela khagala tshenzhemo dzashu na mikhwa kana vhud=ifari hashu, na u fhat=a tshitshavha tshashu na milayo I tshi laulaho. Pfanelo ya u shumisa luambo lune muthu a lu takalela lwa tshiofisi I a wanala kha Mulayotibe wa Dzipfanelo. Ndayotewa na yone I sumbedza uri nyambo dza vhathu vhashu ndi tshiko tshine tsha tea u bveledziswa.



Ndi d=ikukumusa nga maand=a ngauri nga murahu ha vhudavhidzani he ha vha hone, ri kona u d=ivhadza nga ha furemiwekhe ya luambo ya lushaka ya Afurika Tshipembe. Izwi ndi magumo a maitele e a thoma nga n<waha wa 1995 musi ndi tshi thola Tshigwada tsha Mishumo ya u Pulana Luambo (LANGTAG) uri tshi netshedze ngeletshedzo malugana na furemiwekhe ya pholisi ya luambo ya lushaka na vhupulani ha luambo. Izwi zwo vha zwa vhut=hogwa musi hu tshi sedzwa (a) u sa =t anganedzwa ha u fhambana ha nyambo hune ha vha hone na mihumbulo ya uri u shumisa nyambo zwi a d=ura ine ya vha hone kha dzin<we khethekanyo dza vhathu, na (b) u sasaladzwa ha u shumiswa ha luambo luthihi fhedzi Afurika Tshipembe kha khethekanyo dzo fhambanaho.



Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka yo bvelela nge ha vha na vhudavhidzani na LANGTAG na Muhasho wanga nga tshumisano na Phanele ya Vhueletshedzi nga ha Pholisi ya Luambo. Iyi furemiwekhe ya pholisi ndi yone mutheo wa ndangulo ya zwiko zwashu zwa nyambo dzo fhambanaho na u swikelelwa ha ndivho ya muvhuso ya u =tut=uwedza kana u isa phand=a demokirasi, vhulamukanyi, ndingandinganyo na vhuthihi ha lushaka. Izwi ndi zwone zwo =tut=uwedzaho u iswa phand=a ha nyambo dza tshiofisi dza 11 kha pholisi sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Ndayotewa.



Iyi furemiwekhe ya pholisi I sumbedza uri ndeme ya nyambo dzashu I kha u shumisiwa hadzo kha zwa ikonomi, zwa matshilisano na zwa politiki. Musi ndeme ya luambo I tshi tsa, na tshiimo tshalwo tshi a tsa. I dovha hafhu ya dzhiela nt=ha tshumisano ya mashango na uri nyambo dzashu dzapo na dzone dzi shumisiwe kha masia a thekhinolodzhi ine ya khou aluwa











Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



nga u =tavhanya. Iyi furemiwekhe ya pholisi I d=o khwat=hisedza tshiimo na tshumiso ya nyambo dzapo dza Afurika Tshipembe.



Ndi na fulufhelo la= uri vhadzulapo vhot=he vha Afurika Tshipembe vha d=o =tanganedza iyi furemiwekhe sa yavho. Ndi fulufhela uri nga u shumisana, ri tea u vhona uri iyi pholisi I a ri shumela na u d=ikukumusa ngayo na u bvisela khagala zwine ra vha zwone sa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe.







…………………………..



DOKOTELA VHO - R B S NGUBANE, MP



































































































Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka









































































































































Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



MUTEVHE WA DZIAKHIRONIMI





DAC	Muhasho wa Vhutsila na Mvelele



DoE	Muhasho wa Pfunzo



HLT	Thekhinolodzhi dza Nyambo dza Vhathu



LiEP	Luambo kha Pholisi ya Pfunzo



MTEF	Furemiwekhe ya Tshelede yo Shumiswaho ya Tshifhinga tsho



Linganelaho



NLS	Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka



PanSALB	Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe



SADC	Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Afurika Tshipembe



SAQA	Ndaulo ya Ndalukano dza Afurika Tshipembe



SALS	Luambo lwa Zwand=a lwa Afurika Tshipembe



TISSA	Tshumelo ya Vhud=ologi nga Lut=ingo ya Afurika Tshipembe

































































































Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



KHETHEKANYO YA 1: MUTHEO NA VHUNGOMU



1.1      Marangaphand=a



Nyambo dzo fhambanaho dzine dza ambiwa Afurika Tshipembe dzi henefha kha 25 u ya kha 30. Kha dzenedzo dza 11 dzo netshedzwa tshiimo tsha tshiofisi u ya nga Khethekanyo 6 ya Ndayotewa (Mulayo wa vhu 108 wa 1996), vhunga tshumiso yadzo I tshi angaredza 98% ya vhathu vhot=he. 



Nyambo dza 11 dza tshiofisi ndi Tshindevhele, Tshithoza, Tshizulu na Tshiswazi (Dzine dza wela nga fhasi ha Tshigwada tsha Nyambo dza Tshinguni); Tshisuthu, Tshisuthu tsha Devhula, Tshitswana (dzine dza wela nga fhasi ha Tshigwada tsha Nyambo dza Tshisuthu); Tshivend=a , Tshitsonga, Tshiisimane na Tshivhuru. 

Ngauralo, Afurika Tshipembe ndi shango =la nyambo nnzhi. Tshit=aluli tsha vhut=hogwa nga ha nyambo nnzhi Afurika Tshipembe ndi tsha uri vhunzhi ha nyambo dzapo dzi a ambiwa na kha man<we mavund=u, nga vhan<we vhathu vha no amba dzin<we nyambo kha mavund=u o fhambanaho. 



Zwa zwino hu na =thod=ea khulwane malugana na u lingedza nga nd=ila dzot=he u bveledzisa nyambo dzapo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule u itela u =tut=uwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi u itela u vhofholola vhadzulapo vha Afurika Tshipembe kha u shumisa nyambo dzine dza si vhe dzapo sa dzone nyambo dza tshiofisi dza shango. 



U swika zwino ndangulo ya u fhambana ha nyambo kha muvhuso wa kale yo itwa uri I vhe I lemelaho nga u shaea ha pholisi ya luambo yo =t alutshedzwaho zwavhud=i. Izwi zwo ita uri Tshivhuru na Tshiisimane dzi vhe dzone nyambo dzi shumiseswaho kha zwa matshilisano, zwa ikonomi na zwa politiki kha tshitshavha tshashu. 



Nga murahu ha min<waha ya malo ya demokirasi, Afurika Tshipembe =lo swika kha tshiimo tsha vhut=hogwa kha d=ivhazwakale ya=lo tsha u dzhiela nt=ha u fhambana ha nyambo dzashu na mvelele dzashu na khaedu dza nyambo nnzhi dzine dza vha kha ndayotewa. 



Iyi pholisi a I =tut=uwedzi fhedzi tshumiso ya nyambo nnzhi, I dovha hafhu ya =tut=uwedza na tshumiso ya nyambo dzapo sa nyambo dza tshiofisi u itela u =tut=uwedza vhuthihi ha lushaka. I dovha hafhu ya dzhiela nt=ha u t=anganedzwa ha nyambo dzo fhambanaho, vhulamukanyi ha vhathu, mulayo malugana na tswikelelo kana tshumiso nga u lingana ya tshumelo dza muvhuso na mbekanyamushumo, na u =thonifha pfanelo dza luambo. 



Pholisi I vhumba furemiwekhe ya u shumiswa ha nyambo nnzhi nga u tevhedzela zwi re ngomu ha Ndayotewa. 





D=ivhazwakale 











Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



U bva tshee ha swika Madatshi Afurika Tshipembe nga 1652, nga zwifhinga zwa muvhuso wa Mabirithishi nga u tevhekana, Yunioni ya Afurika Tshipembe na u thomiwa kana u simiwa ha Riphabuliki ya Afurika Tshipembe na muvhuso wa khethululo, pholisi ya luambo ya muvhuso na vharangaphand=a vho kundwa u vhona phambano ya nyambo dza Afurika Tshipembe. Izwi zwo shanduka nge ha vha na demokirasi nga 1994 na zwo netshedzwaho kha Ndayotewa zwa malugana na nyambo nnzhi dza tshiofisi. 



Zwe zwa buliwa afho nt=ha zwo ita uri hu vhe na u sa lingana ha nyambo na u shumiseswa ha dzin<we nyambo u fhira dzin<we he u shumiseswa ha Tshivhuru na Tshiisimane zwa bveledza u sa lingana vhukati ha idzi nyambo na nyambo dza Afurika Tshipembe. 



Ngauralo, pholisi dza luambo dza muvhuso wa tshit=alula na dza koloni khathihi na dza polotiki na dza matshilisano na ikonomi, dzo ita uri hu vhe na mutevhe wa nyambo dzi sa lingani zwe zwa sumbedza u sa lingana ha tshaka na maimo zwine zwa wanala kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe. 

Izwi zwot=he ndi zwone zwo vhangaho itshi tshiimo tsha nyambo dzapo na vhathu vho fhambanaho na tsha zwin<we zwigwada zwe kale zwa vha zwo thudzelwa kule hu tshi katelwa Mabofu na Madzingand=evhe – zwa t=ut=uwedza uri nyambo dza Afurika dzi ambiwe nga nd=ila I si yavhud=i, hu si nga vhaambi vha Tshivhuru na Tshiisimane fhedzi, na nga vhunzhi ha vhaambi vha Nyambo dza Afurika vhone vhane. 



Itshi tshiimo tsho naniswa nga zwiimiswa zwa phuraivete na zwa muvhuso zwine zwa vha na dzema =la u dzhia tsheo dza nyambo zwi songo thoma zwa pulana hu tshee na tshifhinga dzine dza hanedzana na ndayotewa na t=hod=ea dza nyambo nga n<wambo wa u sa humbulela zwa matshelo na milayo ya malugana na u shumiswa ha nyambo nnzhi. 





1.3 U ya nga vhusimamilayo



Khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa I netshedza furemiwekhe ya mulayo khulwane ya nyambo nnzhi, mveledziso ya nyambo dza tshiofisi na u =tut= uwedza =thonifho na u kond=elela u fhambana ha nyambo dza Afurika Tshipembe. I ta pfanelo dza luambo dza vhadzulapo dzine dza tea u tevhedzelwa nga u shumisa pholisi dza nyambo dza lushaka. 



Ndayotewa I ombedzela uri nyambo dzot=he dza tshiofisi dzi fanela u wana =thonifho I linganaho’ na u farwa nga nd=ila I linganaho, nga u =tut= uwedza tshiimo na u shumisa nyambo dzapo. Muvhuso u tea hafhu u shumisa vhusimamilayo na vhun<we vhukando u langa na ut=ola tshumiso ya nyambo dzapo dze kale dza vha dzi sa dzhielwi nt=ha. 



Ndayotewa I laela uri hu vhe na tshanduko kha tshiimo tsha nyambo kha shango =lot=he, nga u dzhiela nt=ha zwa politiki na zwa matshilisano zwa zwigwada zwa nyambo dzine na zwino dza kha d=i vha dzo 









Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



thudzelwa kule ho sedzwa “t=hod=ea dzo buliwaho dza zwitshavha na zwi tan<waho nga zwigwada.

Khethekanyo 6(2) ya Ndayotewa I t=od=a nd=ila dzine dzi nga shumiswa malugana na u bveledziswa ha idzi nyambo dzapo. 

Khethekanyo 6(3) na (4) I na =thod=ea dzine dza tshimbilelana na luambo dza mivhuso ya vhukati na ya vund=u, hune mihasho ya muvhuso ya tea u shumisa nyambo dza tshiofisi dzi si ho fhasi ha mbili. 



U bvela phand=a na u =tut=uwedza u fhambana ha nyambo, khethekanyo 6(5) I kwama u vhumbiwa ha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe (PanSALB) u itela u isa phand=a nyambo nnzhi na u vhona uri hu vhe na mveledziso na tshumiso ya nyambo dzot=he dza tshiofisi hu tshi katelwa na dza Khoi, Nama na San, na nyambo dza zwand=a dza Afurika Tshipembe. PanSALB I d=o dovha hafhu ya =tut= uwedza uri hu t=honifhiwe Nyambo dza Vhufa dzine dza ambiwa nga zwin<we zwigwada zwa vhadzulapo na dzine dza shumiswa kha zwa vhurereli. 



Zwin<we zwi kwamaho luambo zwo teaho zwo buliwa hun<we kha Ndayotewa. Khethekanyo 9(3) I tsireledza malugana na tshi=talula u ya nga luambo, hone khethekanyo 30 na 31(1) I tshi kwama pfanelo dza vhathu malugana na u shela mulenzhe kha zwa mvelele, vhurereli na zwa luambo khathihi na u d=iphina. Khethekanyo 35(3) na (4) I amba nga ha pfanelo dza vhathu vho fariwaho, vho valelwaho na vhathu vho hweswaho milandu, hu tshi khou ombedzelwa nga maand=a pfanelo ya tsengo kwayo na uri matshimbidzele a =talutshedzwe nga luambo lune muthu onoyo a lu takalela. 



Muhasho wa Pfunzo wo bveledza ‘Pholisi ya Luambo Pfunzoni (LiEP), ine ya ombedzela tshumiso ya nyambo nnzhi sa nyengedzedzo ya u fhambana ha mvelele na tshipid=a tshihulwane tsha u fhat=a Afurika Tshipembe =li si na tshit=alula. Naho muhumbulo muhulwane hu u guda na u gudisa nga luambo lwa hayani, vhagudiswa vha dovha hafhu vha =t ut=uwedzwa uri vha gude dzin<we nyambo. Iyi pholisi I kwama zwithu zwi no nga sa nyambo dza u guda na u gudisa kha zwikolo zwa muvhuso, kharikhula dza tshikolo, mishumo ya zwa luambo ya mihasho ya pfunzo ya vund=u na khoro dza u langa zwikolo. 



Ndayotewa na min<we milayo I tshimbilelanaho nayo I eletshedza nga ha u isa phand=a nyambo nnzhi Afurika Tshipembe. Iyi furemiwekhe ya pholisi I tea u katela u tshimbilelana ha pholisi dza luambo kha levhele dzot=he tharu dza muvhuso nahone I tea u sumbedza zwavhud=i vhuimo ha dzipholisi malugana na tshiimo na tshumiso ya nyambo dzapo dza tshiofisi kha mavund=u ot=he a =tahe Afurika Tshipembe. 























Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



KHETHEKANYO YA 2: ZWITEN<WA ZWIHULWANE ZWA PHOLISI



2.1     Zwipikwa



Pholisi ya luambo I dzhiela nt=ha zwo netshedzwaho nga ndayotewa zwa malugana na nyambo nnzhi nahone I shumisana na ndivho dza muvhuso dza zwa ikonomi, zwa matshilisano na zwa politiki na dza nyaluwo ya pfunzo. Ndivho dzayo ndi dza u –



alusa kana u =tut=uwedza tshumiso ya nyambo dza tshiofisi dza 11; 



t=ut=uwedza uri hu vhe na tswikelelo nga u lingana kha tshumelo dza muvhuso, nd=ivho na mafhungo; 



khwinifhadza nyambo dzapo dza tshiofisi dze kale dza vha dzo thudzelwa kule na dzin<we; 

thoma na u vhulunga vhudavhidzani ha vhut=hogwa nga ha nyambo nnzhi nga nyambo dzot=he 



t=ut=uwedza u gudiwa ha dzin<we nyambo dzapo dza tshiofisi u itela u =tut= uwedza vhuthihi ha lushaka, na u fhambana ha nyambo na mvelele; na 

U alusa ndangulo yavhud=i ya luambo ya tshumelo dza muvhuso u itela u fusha t=hod=ea na ndavhelelo dza dzikhasitama. 





2.2     Milayo



Pholisi ya luambo yo thewa kha milayo I tevhelaho:



Phulufhedziso kha u isa phand=a kana u alusa ndingandinganyo ya nyambo na pfanelo dza luambo sa zwine zwa =tod=iswa zwone nga muvhuso wa demokirasi; 

U d=ivha uri nyambo ndi zwiko zwa u engedza nd=ivho, vhukoni na u shela mulenzhe nga vhud=alo kha masia a zwa politiki na a matshilisano na a ikonomi; 



U shumisana malugana na u isa phand=a nyambo nnzhi dzo buliwaho kha ndayotewa; 



U thivhela u shumiswa ha luambo lufhio kana lufhio nga nd=ila I si yone, u itela u kandeledza na u khethula na; 

U =tu=tuwedza tshumelo yo d=isendekaho nga vhathu musi hu tshi khou rerwa kana u lugisa zwine zwa vha kwama, =thodea na ndavhelelo dza nyambo nnzhi dzo fhambanaho nga u davhidzana tshifhinga tsho=the. 







Nd=ila 



Nd=ila I katela zwi tevhelaho:











Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



u =tut=uwedza nyambo nnzhi Afurika Tshipembe zwi =tod=a u d=inetisa hune ha katela nd=ivho ine ya vha hone kha zwitshavha hune nyambo dzapo dza tshiofisi dza vha dzone dza vhut=hogwa. Izwi zwi d=o =tut=uwedzwa nga tshumiso na nga u shela mulenzhe ha vhadzulapo kha maitele a mveledziso ya luambo. 

U thola vhad=ivhi vha luambo uri vha thuse kha maitele a u bveledza mbekanyamushumo dza u shumisa nyambo nnzhi nga u ita risetshe na u phad=aladza mawanwa kana mvelelo. 



U =tut=uwedza tshumisano na u sielisana vhud=ifhinduleli vhukati ha mashango a re mirad=o ya SADC u itela u =tavhanyisa mveledziso ya luambo. 



U ita tsedzuluso dza pholisi u itela u =tola mvelaphand=a malugana na u vha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe tshi re na nyambo nnzhi. 

U =tanganedza uri nd=ila ine ya shumiswa nga vhadzulapo ya u =tut= uwedza nyambo nnzhi ndi yone ya vhu=thogwa, ho lavheleswa phambano khulwane ine ya vha hone kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe. I tea u vha nd=ila ine ya shumiswa hot=he nahone ya vhushela mulenzhe kha u pulana luambo na tshumiso ya pholisi ine ya =t anganyisa zwavhud=i vhukoni ha thekhinikhala ha u pfukhisa nd=ivho na vhukoni. 





Tshikoupu 





Tshikoupu tsha pholisi 



Tshikoupu tsha pholisi tshi nga nd=ila I tevhelaho:



Zwivhumbeo zwot=he zwa muvhuso (muvhuso wa lushaka, wa vund=u na wapo), khathihi na zwin<we zwiimiswa zwa muvhuso kana zwine zwa ita mushumo wa muvhuso u ya nga mulayo zwi a vhofhiwa nga iyi Furemiwekhe ya Luambo. 

Malugana na u =tut=uwedza nyambo nnzhi, mavund=u a d=o bveledza pholisi dzine dza tshimbilelana na milayo ine ya vha kha iyi Furemiwekhe ya Pholisi, a tshi dzhiela nt=ha nyimele ya madzingu ayo, =t hod=ea dza vhadzulapo na ndavhelelo dzavho sa zwe dza sumbedziswa zwone kha Ndayotewa. 



Muvhuso wapo u d=o ta tshumiso ya luambo na zwine zwa takalelwa nga vhadzulapo zwine zwa wanala ngomu ha furemiwekhe ya pholisi ya luambo I konisaho. Musi hu tshi tiwa tshumiso ya luambo na zwine zwa takalelwa nga vhadzulapo, muvhuso wapo nga u davhidzana na vhadzulapo nga u =tand=avhuwa, u tea u bveledza, u and=adza na u shumisa pholisi ya nyambo nnzhi. 



Luambo lun<we na lun<we lwa tshiofisi arali lwo humbelwa lu d=o shumiswa kha zwot=he zwa mulayo, hu tshi katelwa na nyand=adzo dza 







Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



Hansard, vhunga zwo fanela: Tenda kha vhusimamilayo ha mavund=u , nyimele ya vha yone ine ya d=o ta uri ndi nyambo dzifhio dzine dza d=o shumiswa.

Muvhuso u d=o =tut=uwedza, na u thusa hune zwa vha zwo tea, mabindu a phuraivete u bveledza na u shumisa pholisi dzavho dza luambo dzine dza tshimbilelana na furemiwekhe ya pholisi ya luambo ya lushaka. 



U =tut=uwedza nyambo nnzhi, iyi pholisi I ta tshumiso ya nyambo dzo fhambanaho kha zwivhumbeo zwa muvhuso nga nd=ila I tevhelaho: 



Nyambo  dzine  dza  shumiswa/  nyambo  dza  u  rekhoda: 



Tshivhumbeo  tshin<we  na  tshin<we  tsha  muvhuso  tshi  tea  u  tendelana  nga  ha 



luambo kana nyambo dzine tsha d=o dzi shumisa (kha zwa vhudavhidzani ha nga ngomu na vhudavhidzani vhukati ha mihasho): Tenda hune zwa konadzea, ha sa d=o vha na muthu na muthihi ane a d=o thivhelwa u shumisa luambo kana nyambo dzine a dzi takalela. Malugana na u tshimbidza mit= angano kana u ita min<we mishumo hu tea u lingedzwa nga nd=ila dzot=he u shumisa zwa u konadzisa luambo zwi no nga sa vhufhinduleli na /kana vhud=ologi (nga thevhekano, nga khathihi, na vhud=ologi ha u hevhedza) hune zwa konadzea.





Vhudavhidzani na vhadzulapo: Kha vhudavhidzani ha tshiofisi, hu tea u shumiswa luambo lune lwa takalelwa nga vhadzulapo. Vhudavhidzani hot=he vhune ha itwa nga mulomo kana nga u tou amba vhu tea u vha nga luambo lwa tshiofisi lune lwa takalelwa nga vhathetshelesi. Arali zwo tea hu tea u lingedzwa nga nd=ila dzot=he u shumisa tshumelo dza u konadzisa luambo dzi no nga sa vhud=ologi (nga thevhekano, nga khathihi, na vhud=ologi nga lut= ingo na ha u hevhedza) hune zwa konadzea. 



Nyand=adzo dza muvhuso: Mbekanyamushumo ya u and=adza ya Nd=ila yavhud=i ya u Shumisa Nyambo nnzhi I tea u tevhedzelwa nga mihasho ya muvhuso wa lushaka hune ha wanala uri nyand=adzo a dzi =tod=ei nga nyambo dzot=he dza tshiofisi dza 11. 

Hune tshumelo ya muvhuso kha vhuimo vhufhio kana vhufhio ya =t od=a vhudavhidzani ha mafhungo nga vhud=alo, vhudavhidzani honoho ha mafhungo vhu d=o tea u and=adzwa nga nyambo dza tshiofisi dza 11, hone kha mavund=u vhu tshi tea u and=adzwa nga nyambo dza tshiofisi dzo themendelwaho. 

Hune ha wanala uri man<walo a muvhuso ha nga d=o bveledzwa nga nyambo dzot=he dza tshiofisi dza 11, mihasho ya muvhuso wa lushaka I d=o and=adza man<walo nga khathihi nga nyambo dzi si ho fhasi ha dza rathi. Nyambo dzi d=o nangiwa nga nd=ila I tevhelaho: 



Luambo luthihi u bva kha tshigwada tsha Tshinguni (Tshindevhele, Tshithoza, Tshizulu na Tshiswazi); 







Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



Luambo luthihi u bva kha Tshigwada tsha Tshisuthu (Tshisuthu tsha Devhula, Tshisuthu, Tshitswana); 

Tshivend=a 



Tshitsonga 



English (Tshiisimane) 



Afrikaans (Tshivhuru) 



Hu d=o shumiswa mulayo wa u sielisana musi hu tshi nangiwa nyambo malugana na u and=adzwa ha man<walo a muvhuso nga nyambo dza Tshinguni na Tshisuthu. 



Vhudavhidzani ha dzitshaka vhu d=o vha nga Tshiisimane (English) kana nga nyambo dzi takalelwaho nga mashango kana madzangano a kwameaho 











KHETHEKANYO YA 3: U BVELEDZISA VHUKONI HA VHASHUMI





U thoma u shuma ha pholisi ya luambo zwi d=o engedzedza t=hodea ya tshumelo dza vhufhinduleli, nga maand=esa nga nyambo dzapo. Hu d=o tea u engedzwa nd=ivho ya vhufhinduleli kha idzi nyambo kha mihasho ya muvhuso na kha vha shumaho nga luambo vha mahayani vhane vha nga sa vhafhinduleli, vhakhakhululi na vhad=ologi. U engedzea ha =t hod=ea ya tshumelo dza vha shumaho nga luambo vha phurofeshinala hu d=o =tod=a uri vha netshedzwe vhugudisi malugana na nd=ivho ya mushumo wavho. 



U thomiwa ha yuniti dza luambo kha muhasho mun<we na mun<we wa muvhuso wa lushaka na kha vund=u =lin<we na =lin<we zwi d=o ita uri mishumo ya Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka I engedzee. Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka I d=o =tod=iwa uri I tshimbidze ndangulo ya u shumiswa ha pholisi nga u tshimbidza (a) vhugudisi ha vhashumi vha yuniti ya luambo malugana na zwa u pulana luambo na (a) u tikedza mbekanyamushumo dza mushumo dza idzi yuniti. NLS I d=o dovha hafhu ya vha na vhud=ifhinduleli ha u tshimbidza mveledziso ya mbekanyamushumo dza vhugudisi ha vhufhinduleli, vhukhakhululi na vhud=ologi na u bveledza milayo ya kushumele malugana na zwi kwamaho khwalithi. 



Masia a theminogirafi na theminolodzhi na one a d=o kwamiwa. U engedzea ha mushumo wa vhufhinduleli hu d=o =tod=a uri mveledziso ya theminolodzhi kha nyambo dza tshiofisi na Mbulungelo ya mathemu ya Lushaka (National Termbank) zwine zwa kona u swikelelwa nga muvhuso na vha shumaho nga luambo vha mahayani zwi =tavhanyisiwe. 



U vha hone ha Thekhinolodzhi ya Nyambo dza Vhathu (tsumbo, vhufhinduleli nga mutshini, dzimemori dza vhufhinduleli, zwa u 









Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



sedzulusa mupele=to wa nyambo dzapo zwi d=o thusa nga maand=a kha u konadzisa luambo.



Muelo wa yuniti dza luambo u d=o tiwa nahone hu d=o thomiwa nga vhugudisi ha vhukoni kana zwikili kha i=li sia ho lavheleswa nomboro ya nyambo dza tshiofisi dzine dza d=o shumiswa. Hune yuniti ya vha I na vhashumi vha phurofeshinala vhana kana u fhira, hu d=o =tod=ea dzikilaka 

U bveledza vhukoni ha u konadzisa luambo kha masia o buliwaho hu d=o itwa nga tshumisano na vhanetshedzi vha tshumelo vha no nga sa vha zwiimiswa zwa theshiari zwine zwa netshedza mbekanyamushumo dzo tendelwaho nga SAQA na khoso dza zwa luambo, vhufhinduleli na vhukhakhululi, vhud=ologi, vhupulani ha luambo, theminogirafi na lekizikhogirafi. 







KHETHEKANYO YA 4: ZWITIRATHEDZHI ZWA U SHUMISA



U thoma u shumiswa ha pholisi nga u tevhekana ha tshifhinga tshipfufhi, tsha vhukati na tshilapfu ndi tshitirathedzhi tshine tsha takalelwa kha levhele dzot=he. 

Kha nyand=adzo dza muvhuso, tshumiso I d=o itwa nga nd=ila yavhud=i nga zwivhumbeo zwa muvhuso tshifhinga tshine tsha lingana min<waha miraru. Zwivhuya zwa u shumisa nd=ila ya u thoma u shumisa nga zwit= uku nga zwit=uku ndi zwa uri mihasho I nga kona u bveledza vhukoni nga u t=avhanya na u tshimbidza tshumiso nga nd=ila yavhud=i. 



Zwivhumbeo zwa muvhuso zwi d=o newa tshifhinga tsha u pulana migaganyagwama yazwo nga u engedzedza nga zwit=uku mikovhe nga tshifhinga tsha MTEF na mishumo ya u pulana zwine zwa tshimbilelana na zwiko zwine zwa t=od=ea malugana na uri hu vhe na u thoma u shumiswa ha pholisi havhud=i, 

Nd=ila dza u langa malugana na u vhona uri hu bveledzwa tshumelo ya vhufhinduleli na vhukhakhululi ya khwalithi. 

Nga u shumisana na PanSALB, Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u d=o langa u bvela phand=a na u vhiga nga zwifhinga zwo tiwaho kha vhahulwane vhot=he vho teaho. 



U sedzuluswa ha pholisi hu d=o itiwa tshifhinga tshot=he nahone hu d=o itwa themendelo dza u ita dzitshanduko hune zwa vha zwo tea uri migaganyagwama I lugiswe nga nd=ila yo teaho. 



Dziinifurasitirakitsha dzine dza t=od=ea malugana na u shumisa pholisi dzi d=o thomiwa. Izwi zwi katela u thomiwa ha yuniti dza luambo kha mihasho yot=he ya lushaka na kha mavund=u u itela u langa kana u tshimbidza – 



Vhudavhidzani nga mulomo ha nga ngomu ha mihasho na ha vhukati ha mihasho kha masia ot=he a muvhuso; 













Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



Vhudavhidzani ha u n<wala ha nga ngomu ha muhasho na ha vhukati ha mihasho kha masia ot=he a muvhuso; 

Vhudavhidzani ha mulomo na vhadzulapo; 



Vhudavhidzani ha u n<wala na vhadzulapo; na 



Vhudavhidzani ha dzitshaka hune zwa vha zwo tea. 



Zwin<we zwine zwa d=o shumiswa ndi Khoudu ya Vhud=ifari ya Luambo ya Vhashumi vha Muvhuso, u thomiwa ha Khoro ya Vha shumaho nga Luambo ya SA, Tshumelo ya Vhud=ologi nga Lut=ingo ya Afurika Tshipembe, tshitirathedzhi tsha mveledziso ya nyambo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule na tshitirathedzhi tsha Thekhinolodzhi dza Nyambo dza Vhathu. 



Vhun<we vhud=ifhinduleli ha muvhuso malugana na tshumiso ya pholisi ya luambo ya lushaka ndi vhu tevhelaho: 



U tikedza mveledziso ya vhashumi vhane vha =tod=ea malugana na u shumisa zwavhud=i nyambo nnzhi. 



U langa phurofesheni ya u konadzisa luambo, ndi uri, mveledziso ya vhufhinduleli na theminolodzhi, nga mveledziso na mulayo wo teaho. 



U thusa mbekanyamushumo dza u lugisa malugana na nyambo dzapo dzo thudzelwaho kule, ndi uri, Nyambo dza Afurika na dza Khoi, San na Nama, na nyambo dza Zwand=a dza Afurika Tshipembe; na 



U tikedza kana u thusa kha u guda na u gudisa nyambo dzot=he dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe kha levhele dzot=he dza u dzhena tshikolo. 



MUTEVHE WA MAIPFI NA T=HALUTSHEDZO DZAO



Nyambo mbili
 
Tshumiso ya nyambo mbili ( a zwi
 

 

 
kombetshedzi uri muthu a vhe na
 

 

 
vhukoni vhu linganaho kha dzot=he)
 

 
Mveledziso ya luambo
 
U t=ut=uwedza kana u isa phand=a
 

 

 
luambo nga u n<wala, u sitandadaiza
 

 

 
kana u linganyisa na u t=alutshedza
 

 

 
mishumo uri luambo lu kone u
 

 

 
shumiswa kha midia, pfunzo, sisiteme
 

 

 
dza mulayo na dza ndaulo, nz. Na u
 

 

 
sumbedza uri hu nga and=adzwa
 

 

 
man<walwa mangafhani nga luambo
 

 

 
lwonolwo.
 

 
Vhukhakhululi
 
Nyito ya u khakhulula kha luambo
 

 

 
kana man<walwa
 

 
Ndingandinganyo
 
U ita zwithu nga nd=ila kwayo, u sa
 

 

 
vha na tshit=alula; u sa dzhiela zwin<we
 

 






Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka




 
zwithu fhasi;
 

 

 
Nd=ila yo teaho ya u shumisa nyambo
 
Zwi amba u nanga nyambo kana
 

 

 
nnzhi
 
luambo kha tshiimo tsho tiwaho, zwi
 

 

 

 
tshi laulwa nga fhethu hune luambo
 

 

 

 

 

 

 

 
lwa shumiswa hone, tsumbo,
 

 

 

 
mushumo, vhathetshelesi na
 

 

 

 
mulaedza zwine zwa d=o shumiswa.
 

 

 
Nyambo dza vhufa
 
Nyambo dzine dza si vhe dzapo dzo
 

 

 

 
d=aho na dzit=hund=u
 

 

 
Nyambo dze kale dza vha dzo
 
Afurika Tshipembe, idzi nyambo ndi
 

 

 
thudzelwa kule
 
dze dza vha dzi tshi dzhielwa fhasi
 

 

 

 
nga muvhuso wo fhiraho. Nga
 

 

 

 
mulandu wa zwenezwo, dzo vha dzi
 

 

 

 
sa shumisiwi kana u bveledziswa uri
 

 

 

 
dzi shumisiwe kha midia, pfunzo (nga
 

 

 

 
murahu ha pfunzo ya u thoma ya
 

 

 

 
tshikolo ya phuraimari), kana kha
 

 

 

 
masia a muvhuso kana a ikonomi a
 

 

 

 
vhut=hogwa. Ho netshedzwa thikhedzo
 

 

 

 
t=hukhu malugana na mveledziso ya
 

 

 

 
vhutsila ha u amba kha idzi nyambo.
 

 

 

 
Dzi katela nyambo dzapo, nyambo
 

 

 

 
dza vhufa na SASL.
 

 

 
Thekhinolodzhi dza Nyambo dza
 
Tshumiso ya nd=ivho ya luambo kha
 

 

 
Vhathu
 
mveledziso ya sisiteme ya
 

 

 

 
khomphwutha ine I nga kona u d=ivha,
 

 

 

 
na u pfesesa na u bveledza nyambo
 

 

 

 
dza vhathu nga zwivhumbeo zwot=he;
 

 

 

 
ndi uri u bveledziswa ha zwishumiswa
 

 

 

 
zwine zwa d=o ita uri vhathu vha kone
 

 

 

 
u davhidzana na khomphwutha.
 

 

 
Nyambo dzapo
 
Luambo lwa shango =lene=lo
 

 

 
Vhud=ologi
 
Nyito ya u fhindulela u bva kha lun<we
 

 

 

 
luambo u ya kha lun<we nga mulomo.
 

 

 
U d=ivhadza vhathu nga ha zwa
 
U =tod=ou d=ivha uri luambo lu
 

 

 
luambo
 
shumiswa hani kha tshitshavha, uri
 

 

 

 
vhashumisi vhalwo vha a netshedzwa
 

 

 

 
pfanelo dzavho dza luambo, na uri
 

 

 

 
luambo lu shumiswa hani kha u nea
 

 

 

 
maand=a na u dzhielwa maand=a.
 

 

 
U lingana ha nyambo
 
U ya nga =thonifho, nyambo dzot=he dzi
 

 

 

 
a lingana. U farwa nga u lingana ha
 

 

 

 
nyambo mbili kana u fhira, nga
 

 

 

 
maand=esa kha masia a tshiofisi a
 

 

 

 
tshitshavha u fana na mulayo,
 

 

 

 
vhulamukanyi, ndaulo ya vhathu na
 

 

 








Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka




 
ndaela.
 

 
Ndingandinganyo ya nyambo
 
U konadziswa ha nyambo nga nd=ila
 

 

 
kwayo kana kufarelwe kwa nyambo
 

 

 
mbili kana u fhira nga nd=ila kwayo.
 

 

 
Zwithu zwi no nga sa nomboro ya
 

 

 
vhaambi na tshiimo tsha luambo zwi
 

 

 
nga =tut=uwedza pholisi kha u ta masia
 

 

 
a tshumiso ya luambo lwonolwo.
 

 

 
Tshumiso yeneyo I nga kha d=i vha I
 

 

 
sa linganiho. “ Muvhuso u nga si kone
 

 

 
u shumisa nyambo dzot=he dza
 

 

 
vhadzulapo, fhedzi u nga shumisa
 

 

 
fhedzi luambo/nyambo lwa/dza
 

 

 
tshiofisi, kana dzin<we nyambo, nga
 

 

 
in<we nd=ila”
 

 
Vhupulani ha luambo
 
Vhupulani ha luambo vhu nga ha
 

 

 
thasululo ya thaidzo dza luambo nga
 

 

 
u bveledza dzin<we ndivho dza
 

 

 
thungo, nd=ila na mvelelo. Vhu katela
 

 

 
u laula na u khwinisa nyambo nga
 

 

 
mveledziso ya luambo.
 

 
Pholisi ya luambo
 
Tsheo ya tshiofisi/mulayo nga ha
 

 

 
tshiimo tsha nyambo dzo fhambanaho
 

 

 
dzine dza ambiwa nga vhathu vhane
 

 

 
vha amba nyambo nnzhi, tsumbo, uri
 

 

 
ndi luambo lufhio lune lwa d=o vha lwa
 

 

 
lushaka kana lwa tshiofisi, ndi
 

 

 
nyambo dzifhio dzine dza d=o
 

 

 
shumiswa sa nyambo dza dzingu na
 

 

 
uri tshiimo tshadzo tshi d=o vha
 

 

 
tshifhio.
 

 
Pfanelo dza luambo
 
Milayo ine ya ta tshiimo tshine
 

 

 
khatsho vhadzulapo vha nga
 

 

 
d=inangela nyambo.
 

 
Yuniti dza nyambo
 
Mazhendedzi a muvhuso kha mihasho
 

 

 
na mavund=u ane a shuma nga zwa
 

 

 
luambo zwo tiwaho zwa muhasho
 

 

 
wonoyo na /kana vund=u zwine zwa
 

 

 
bva kha Pholisi ya Luambo ya
 

 

 
Lushaka na u davhidzana na min<we
 

 

 
mihasho nga zwa luambo.
 

 
Lekizikhogirafi
 
Mushumo kana phurofesheni ya u
 

 

 
n<wala dzidikishinari.
 

 
Sisiteme dza vhufhinduleli ha
 
Khomphwutha dzine dza fhindulela
 

 
mutshini
 
man<walwa a ilekhithironikhi u bva kha
 

 

 
lun<we luambo u ya kha lun<we.
 

 






Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka



Luambo lwo thudzelwaho kule
 
Luambo lwa tshiofisi lune lwa si
 

 

 
shumisiwe kha zwa tshiofisi kana lune
 

 

 
tshumiso yalwo ya si =tut=uwedzwe kha
 

 

 
zwa fomala (tsumbo, pfunzo, =t
 

 

 
hogomelo ya mutakalo). U thudzelwa
 

 

 
kule kanzhi hu ambiwa u dzhielwa
 

 

 
fhasi ha luambo khathihi na vhaambi
 

 

 
vhalwo. Tsumbo, Tshitsonga,
 

 

 
Tshivend=a, Tshindevhele na Tshiswazi
 

 

 
dzi dzhiiwa sa nyambo dzo
 

 

 
thudzelwaho kule Afurika Tshipembe.
 

 
Luambo lwa u shumiswa kha u gudisa
 
Luambo lwa u gudisa kilasini sa zwe
 

 
(luambo lwa u guda)
 
zwa sumbedziswa zwone kha
 

 

 
kharikhulamu na pholisi ya luambo.
 

 

 
Luambo lwa u guda lu nga katela uri
 

 

 
hu nga kha d=i shumiswa nyambo dzi
 

 

 
no fhira nthihi nahone vhagudiswa
 

 

 
vha nga shumisa lun<we luambo
 

 

 
vhuimoni ha lwa tshiofisi.
 

 
Nyambo nnzhi
 
Tshumiso ya nyambo mbili kana u
 

 

 
fhira nga muthu muthihi kana nga
 

 

 
tshigwada tsha vhaambi u fana na
 

 

 
vhadzulapo vha dzingu =lene=lo kana
 

 

 
lushaka.
 

 
Luambo lwa tshiofisi
 
Luambo lune lwa shumisiwa
 

 

 
muvhusoni, khothe dza mulayo,
 

 

 
pfunzoni, mabinduni, kha midia na
 

 

 
kha vhudavhidzani nga u angaredza.
 

 
Vhufhinduleli
 
U fhindulela =lin<walwa u bva kha
 

 

 
lun<we luambo u ya kha lun<we nga u
 

 

 
tou n<wala
 

 
Theminolodzhi
 
Maipfi kana mathemu a thekhinikhala
 

 

 
o sitandadaiziwaho a masia o tiwaho
 

 

 
a thero
 

 










































Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka

