<Doc01>
Ejensi ya Nsirhelelo wa Vanhu ya Afrika-Dzonga 
Chata ya Nhlayiso wa Tikhasimende
U amukelekile eka Chata ya hina ya Tikhasimende
Hi lava wena, khasimende ya hina, u hi pima hi mipimo ya vukorhokeri leyi hi yi vekaka eka chata leyi. 
Hi ta ku hlonipha na ku ku nyika vukorhokeri bya kahle ku fambisana na misinya ya BATHO PELE.
Ha tiboha tanihi xiphemu xa vutihlamuleri bya hina byo nyika vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla, ku ku nyika mahungu ya ntiyiso, switsundzuxo na mpfuneto eka vukorhokeri bya hina hinkwabyo.
Xikongomelo xa Chata
Chata leyi yi ku byela hi mpimo wa vukorhokeri lebyi u nga byi langutelaka ku suka eka Ejensi ya Nsirhelelo wa Vanhu ya Afrika-Dzonga  (SASSA).  
SASSA i ndlandlamuxo wa xiphemu xa mfumo xa mphakelo lexi fambisaka ku  nyikiwa ka Tinyiko ta vanhu eka vaakatiko va Afrika-Dzonga. 
Ha tiboha
Ku fambisa vukorhokeri bya nsirhelelo wa vanhu bya xiyimo xa le henhla, hi ndlela leyi nga durhiki na hi ndlela leyi tirhaka hi ku tirhisa matirhelo ya kahle.
Leswi u nga swi langutelaka eka hina
Ku tlakusa na ku sirhelela ndzhuti wa vumunhu, Xihundla, ku Tshembeka, Vukahle, Ku va erivaleni na Ndzingano.
Hi Ejensi ya Nsirhelelo wa Vanhu ya Afrika-Dzonga, hi ta ku Nyika mahungu na switsundzuxo mayelana na 
Tinyiko hinkwato leti u nga ti endlelaka xikombelo.
Hi ku hundzisela eka mavandla man’wana lama nga tirhanaka na swilaveko swa wena.
Hi ku pfuna ku tata tifomo ta hina na ku endla xikombelo xa nyiko.
Hi hlayisa mahungu lama u hi nyikaka wona ya ri xihundla.
Hi landzelela Vumbiwa ra Riphabliki ra AFrika-Dzonga hi mikarhi hinkwayo, milawu leyi lawulaka mitirho ya mfumo na khodi ya matikhomele ya mitirho ya mfumo
Hi ku pfuna hi ririmi leri u ri tsakelaka.
Hi tihrisana na vanhu lava hi va tirhelaka na vatekaxiave van’wana.
Hi tikrhatela ku tshamela ku antswisa ku nyikiwa ka vukorhokeri ku kota ku fikelela leswi u swi languteleke  
Ku tihlanganisa na hina
Nkarhi hinkwawo loko u ta ku ta tihlanganisa na hina, hi riqingho, papila kumbe imeyili ku ta endliwa leswi landzelaka:
Ajente ya mitirho ya tikhasimende loyi a ku pfunaka u ta titivisa.
Eka riqingho kumbe swivutiso swa munhu hi ta ololoxa swivutiso swa wena hi xihatla.
Loko hi nga swi ololoxi hi xihatla hi ta nyika swivangelo na ku tivisa tlilayente leswaku yi nga langutatela nhlamulo rini.
Hi ta ku nyika nomboro yo yelanisa ku endlela leswaku u kota ku landzelerisa xivutiso xa wena
Hi ta tiyisisa ku amukela mbulaburisano wun’wana na wun’wana lowu u wu rhumelaka na ku tirhana na xivutiso eka nkarhi wa 7 wa masiku ya ntirho. 
Loko hi nga koti ku ku hlamula hi ku hetiseka eka nkarhi wa 7 wa masiku ya ntirho hi ta ku nyika xivangelo na leswaku u nga langutela nhlamulo rini. 
Hi ta ringeta ku ololoxa xivutiso xa wena eka nkarhi wa 21 wa masiku ya ntirho.
Loko u hi fonela, hi tiyimisele ku hlamula riqingho ra wena hi xihatla lexi kotekaka hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka.
Hi ta ku tivisa xiboho xin’wana na xin’wana mayelana na nyiko ya wena hi ku tsala
Etihofisini ta SASSA 
Loko u fika eka tin’wana ta tihisi ta hina, vatirhi va hina va desika ro pfuna va ta ku pfuna hi xihatla. 
Tihofisi ta hina hinkwato ti pfula ku sukela hi 08h00 ku fika 16h30, Musumbunuku ku fika Ravumune na ku sukela 08h00 ku fika 16h00 hi Ravuntlhanu. 
Etihofisini ta hina na tindhawu to hakelela u ta kuma leswi landzelaka:
Xihundla
Tindhawu ta kahle to yimela ku pfuniwa
Swihambukelo
Mpfuneto wa vutshunguri loko u hi tivisile hi xilaveko lexi hi nkarhi
Hi tata laha u nga kona loko u nga koti ku ta etihofisini ta hina hikwalaho ka swivangelo swa vutshunguri. 
U nga hi fonela kutani hi ta lulamisa ku ku endzela ekaya. 
Ku tirhana na xikombelo xa wena xa nyiko ya munhu
Hi ta sungula ku tirha xikombelo xa wena hi siku rero.
Hi lava ku tiyisisa leswaku swi le nawini ku va u kuma nyiko.
Hi tivekela swikongomiwa swo tirhana na xikoxo xa wena na ku hakela nyiko ya wena eka nkarhi wa 90 wa masiku.
Hi ta ku tivisa hi mfanelo ya wena yo apila loko xikombelo xi ariwile, ku yimisiwa na ku herisiwa
Ku teka xiboho.
Loko hi teka xiboho mayelana na xikombelo xa wena xa nyiko kutani u ehleketa leswaku xi hoxekile, kumbe u lava mahungu man’wana mayelana na xiboho, u nga endla leswi landzelaka:
Hi kombeli ku hlamusela xiboho hi vuxokoxoko kutani hi ta tirhana na xikombelo xa wena.
U nga ha apila xiboho xa hina eka nkarhi wa 30 wa masiku ku sukela siku leri nga eka papila ra xiboho.
U nga ha fikelela fayili ya wena ku kuma mahungu man’wana na man’wana lama u ma lavaka.
Vutihlamuleri bya wena ku ta va
Ku hi nyika:
Adirese ya wena leyi lulameke ya poso na adirese yo tshama.
Ku cinca ka xiyimo xa wena tanihi muholo, adirese, xiyimo xa rihanyu sw.na sw.
Ku tshembeka, ntiyiso, mahungu ya ntiyiso lama heleleke kumbe nhlamuselo hi mikarhi hinkwayo.
Ku hlamula hi nkarhi eka vutihlanganisi hinkwabyo ku katsa mikambisiso kumbe mahungu man’wana na man’wana lama komberiweke.
A wu tsakisiwanga hi vukorhokeri bya hina?
Loko u nga tsakisiwanga hi vukorhokeri bya hina hikwalaho ko va:
Hi teke nkarhi wo leha ku tihrhana na nyiko ya wena na/kumbe u nga kumanga hakelo ya wena hi nkarhi.
Matikhomele ya mutirhi wa hina a ma nga ri kahle.
Mutirhi wa hina u endlile xihoxo eka xikombelo xa wena kumbe a ku nyike xitsundzuxo lexi nga hoxeka.
Hi xihoxo xihi na xihi lexi hi nga xi endla havomu/hi xihoxo 
hi tivisi hi xona kutani hi ta lulamisa xihoxo lexi hi xihatla. 
Loko u lava ku endla xivilelo, hi tsalele kumbe ku fonela u kombela ku hundziseriwa eka yuniti ya hina ya nhlayiso wa tikhasimende.
Hi ta kanerisana na wena hi vukorhokeri bya hina
Hi tsakela ku twa mavonelo ya wena mayelana na vukorhokeri bya hina. 
Hi ta tirhisa mahungu lama uhi nyikaka wona ku antswisa vukorhokeri bya hina. 
Hi rhumele mbuyelo hi yin’we ya tindlela leti nga laha hansi:
Fonela senthara ya tiqingho eka nomboro ya mahala ya 0800 601 011
Tata khadi ra swibumabumelo swa tikhasimende leri nga etihofisini ta hina na le ka tindhawu to holela eka tona.
Endzela webusayiti ya hina eka www. sassa.gov.za
Endzela yin’wana na yin’wana ya tindhawu ta hina ta vuhlanganisi.
(Xifundzatsongo, muganga, tindhawu ta vukorhokeri na to holela eka tona)
Tisa switisiwa leswi tsariweke eka yin’wana na yin’wana ya tihofisi ta hina.
Swivutiso kumbe swibumabumelo mayelana na chata leyi 
Loko u lava mahungu hi xitalo mayelana na chata leyi, fonela yin’wana ya tihofisi ta hina. 
U nga kuma chata leyi hi Breyili, thepi yo yingisela na CD, loko u kombela. 
Chata leyi yi ta sungula ku tirha hi 01/04/2007 naswona yi ta kambisisiwa lembe na lembe ku katsa swibumabumelo swa wena.
<Doc02>
Mintirho ya Tinhlayohlayo ya Afrika-Dzonga - Mahungu
Endzeni ka Tinhlayohlayo: Xilaveko xa tinhlayohlayo xi ta andza loko xidemokirasi xi ya xi kula
Atikili leyi yi rhange yi hangalasiwa eka Xiviko xa Bindu 05 Mhawuri 2004
Vhiki leri nga hundza ndzi nghenele nhlengeletano ya bodo yo tsundzuxa ya xifundza ya Senthara ya Vuleteri ya Vuxa bya Afrika eTanzania, laha ndzi nga va na nkateko wo nghenela ntirho wa senthara wo girajuwexini ya lembe ya vu 39, leyi ntlhanu wa vatirhi va Mintirho ya Tinhlayohlayo ya Afrika-Dzonga va ngheleke.
Vuleteri bya vatirhi va Stats SA i nchumu lowu tsakeriwaka hi nhalngano. 
Xikan’wekan’we endzhaku ko thoriwa tanihi mutivi wa tinhlayohlayo hi ku angarhela, Stats SA, hi ku tirhisana na Huvo ya Tinhlayohlayo, yi sungurile ndzavisiso wa xihatla wa swivandla leswi nyikaka vuleteri lebyi faneleke bya datara ya ximfumo.
Hi kumile swivandla swimbirhi: senthara ya vuleteri ya le Dar es Salaam, eTanzania, na Vandla ra Tinhlayohlayo na Ikhonomi leyi Tirhaka eUganda.
Senthara ya vuleteri yi tumbuluxiwile hi 1965 hi Khomixini ya UN Ikhonomi ya Afrika, Nhlangano wa wa Mitirho leyi Fanaka ya Vuxa bya Afrika na Nongonoko wa Nhluvukiso wa UN.
Hi 1977, mfumo wa Tanzanian wu teke vufambisis bya senthara, na ku ndlandlamuxa nhlayo ya matiko ya Afrika lama wu ma tirhelaka ku ya eka 13.
Vandla ra le Uganda ri sunguriwile hi 1969, endzeni ka rimba ra Yunivhesiti ya Makerere. 
Xikongomelo lexi ri xi boxeke a ku ri vuleteri bya xiyimo xa le hanhla bya vathwaseri eka tinhlayohlayo na ikhonomi leyi tirhaka.
Malembe manharhu lama hundzeke, Stats SA a yi rhumela vatirhi eka swivandla leswi. 
Lembe leri nga hundza, ntlawa wo sungula wu girajiwetile. 
Ku sukela loko va vuyile, va kombe ku antswa ka matirhelo, laha van’wana va vona sweswi va nga eka swiyimo swa vurhangeri.
Hambiswiritano, Stats SA yi langutane na mitlhontlho yintshwa. 
Xilaveko xa mahungu ya tinhlayohlayo ku kota ku endla swiboho, eka swiyimo hinkwaswo swinharhu swa mfumo, xi tlakukile swinene. 
Ngopfu vanhu lava leteriweke ku hlengeleta na ku tirhisa mahungu ya tinhlayohlayo eka levhele ya masipala va laveka swinene.
Ku fikelela xilavekolexi, hi ta fanela ku letela vanhu hi mpimo wa kwalomu ka 2 000 hi lembe. 
Vuleteri bya senthara ya le Tanzania na Vandla ra Tinhlayohlayo na Ikhonomi leyi Tirhaka ra le Uganda ma nge koti ku fikelela xilaveko lexi xa le henhla.
Loko a pfula nhlengeletano ya Nhlangano wa Tinhlayohlayo wa SA lembe leri nga hela, Holobye wa timali, Trevor Manuel u tlhontlhe tiyunivhesiti ta Afrika-Dzonga ku lulamisa ku pfumaleka ka swikili swa tinhlayohlayolo ku nga kona ku pfuna mfumo ku teka swiboho swo twisiseka hi ku landza mahungu ya tinhlayohlayo lama lulameke.
Stats SA yi sungule ku kanerisana na tiyunivhesiti hi xikongomelo xo sungula vuleteri byolebyo. 
Hambiswirtano, eka nkarhi wa sweswi ku hava yunivhesiti leyi dyondzisaka khoso ya ximfumo ya tinhlayohlayo eAfrika-Dzonga.
Stats SA yi kunguhata ku sungula vandla ra vuleteri bya tinhlayohlayo eka nkarhi lowutaka, ku nyika vuleteri bya tinhlayohlayo ta ximfumo eka vatirhi va yona na vatirhi va tindzawulo tin’wana.
Ku sunguriwa ka sisiteme ya tinhlyohlyo ta rixaka swi ta tisa xilaveko xo sungula yuniti ya tinhlayohlayo eka tindzawulo to hambanahambana ta mfumo, leswi nga ta vanga xilaveko lexikulu xa swikili swa vuswikoti bya tinhlayohlayo.
Hambiswiritano, nhluvukiso wa vuswikoti bya tinhlayohlayo wu fambisana na na swo tala ku tlula xilaveko xa mfumo xa mahungu lama lulameke.
Tinhlayohlayo ti ya exivindzini xa xidemokirasi. 
HG Wells, eku sunguleni ka lembexikhume ra vu 20, u boxe leswaku eka nkarhi lowutaka, tinhlayohlayo ti ta laveka ku fana na ku fikelela vuakatiko ku fana na ku kota ku hlaya na ku tsala.
Tinhlayohlayo ta vanhu i ku fikeleriwa ka mfuwo wa nkarhi lowu leswi hluvukeke ku fika ka xidemokirasi. 
Eka xiyimo xa Afrika, laha xidemokirasi xi nga mhaka yintshwa,hi ta vona ku kula ka xilveko xa tinhlayohlayo ta vanhu loko xidemokirasi xi ya xi kula.
Vatirhi va tinhlayohlayo i vahlayisi va misinya ya xidemokirasi ya ku va erivaleni eku pimeni na ku kuma, na vutihlamuleri.
Hi leswi nga eka nxungeto eka ku hatlisisa vuswikoti bya tinhlayohlayo, na nhluvukiso wa mavandla lama lavekaka eka ku dyondzisa datara ya ximfumo hi xitalo na hi xihatla.
Pali Lehohla i Mutivi wa tinhlayohlayo hi ku angarhela na nhloko ya Stats SA. 
Ku kuma mahungu ya Stats SA hi xitalo na mavonelo ya yona, endzela www.statssa.gov.za kumbe u fonela (012) 310-8600
<Doc03>
16 wa masiku ya Vugingiriki: xana a wu swi tiva?
Ku sukela hi 1994, mfumo wu hluvukisile nawu wo lulamisa swihoxo leswi khumbaka vamanana na vana.
Nawu wa ku Tlakusa Ndzingano na ku Sivela ku Hlawula hi ndlela yo ka yi nga ri Kahle, 2000 wu pasisiwile ku vona leswaku vanhu hinkwavo va tiphina hi timfanelo ta Vumbiwa. 
Nawu lowu wu tiyisisa leswaku vamanana va tiphina ku ringana hi timfanelo na ntshuxeko, eku lulamiseni swihoxo swa nkarhi lowu nga hundza.
Nawu wa Ndzingano wa Vuthori, 1998 wu tiyisisa leswaku ku hlawula eka matholelo, ntirho na muholo leswi nga vangiwa hi milawu ya xihlawuhlawu swa herisiwa. 
Wu hlohlotela vuyimeri byo ringana bya vamanana na vanhu lava a va nga khomiwi kahle eka nkarhi lowu nga hundza eka swiyimo hinkwaswo swa mfumo na mavandla lama nga ri ki ya mfumo.
Nawu wo Hlayisa, 1998 wu tiyisisa timfanelo ta n’wana ta mpimo wo hanya lowu ringaneleke emirini, emiehleketweni, emoyeni na nhluvukiso wa vumunhu. 
Nawu wu tiyisisa leswaku ku hlayisa n’wana swa kumiwa eka vatswari kumbe vanhu van’wana lava nga na vutihlamuleri bya timali eka n’wana.
Nawu wa Madzolonga ya le Makaya, 1998 wu pasisiswile ku nyika lava hluleke madzolonga nsirhelelo wa xiyimo xa le henhla eka nxaniso wa le makaya. 
Vamanana, lava xanisekaka hi madzolonga ya le makaya, sweswi va na ndlela ya nawu leyi tiyisisaka ku sirheleleka ka vona.
Nawu wa Vana, 2005 na Ku Antsiwisiwa ka Nawu wa Vana, 2007 tanihilaha yi pasisiweke ku katsa na yin’wana, yi sirhelela n’wana eka ku khomiwa hi ndlela yo biha, ku tshikiwa, ku xanisiwa kumbe ku yisiwa ehansi.
Mfumo wu tirhisile na ku seketela tindlela to tala to nghenelela leti sirhelelaka ndzhuti wa vumunhu eka vamanana na vana.
Chata ya Timfanelo ta Vana yi le ku kambisisiweni na ku pfuxetiwa ku va yi katsa mitlhontlho leyi tumbulukaka tanihi ku tirhisa vana eka phonogirafi na ku komba vana matheriyali wa phonogirafi.
Mfumo wu hlamurile eka mitlhontlho ya ku sindzisiwa ka vana ku tekiwa hi vanhu lavakulu eka vukati hi ku tirhisa maendlelo ya ndhavuko lama vuriwaka "Ukuthwala". 
Mfumo wu ye emahlweni wu tiyisisa leswaku ndhavuko na mitolovelo yin’wana yi fambelana na Vumbiwa na milawu leyi faneleke.
Ku le ku sunguriweni ka endlelo ro tlhela ku tumbuluxiwa tiyuniti to hlawuleka ta maphorisa leti langutanaka na milandzu ya le makaya na ya timhaka ta masangu na milandzu yin’wana ehenhla ka vamanana na vana. 
Ku tumbuluxiwa ka tiyuniti to hlawuleka swi ta lava vuswikoti lebyi faneleke ku antswisa vulawuri na ku humelela ka ku tengisiwa ka milandzu ehenhla ka vamanana na vana.  
Sweswi ku na 17 wa Tisenthara ta Nhlayiso ta Thuthuzela leti tumbuluxiweke etikweni hinkwaro eka vaaki lava nga na swiyimo swa le henhla swa madzolonga ya timhaka ta masangu. 
Tisentara ti nyika vukorhokeri bya rihanyu na nhlayiso ku katsa na ku sungula matshalatshala yo rhipota hi ndlela leyi tirhaka na ku tengisiwa ka milandzu hi ndlela leyi nga na ndzhuti na mbangu wo hlayisa  hi vatirhi lava swi thwaseleke.
Nkwama wo Vuyisela Tinhundzu ta Vugevenga wu tirhisiwle ku hakelela tiphurojeke ta 19 to nyika vaxanisiwa matimba.
Xiletelo xa Vukorhokeri bya Vaxanisiwa va Madzolonga na Milandzu leyi nga na vukorhokeri lebyi nyikiwaka hi ku tlula 1 500 wa mihlangano ya mfumo na ya vanhu eka swifundzankulu hinkwaswo yi hluvukisiwile. 
Xiletelo xi nyika vanhu matimba yo kuma vukorhokeri lebyi nga kona eka ndhawu ya ka vona. 
Swivevukisi leswi nga na vunghana eka vaxanisiwa swi tumbuluxiwile eka switici swa maphorisa leswi nga na vugevenga bya xiyimo xa le henhla
Tikhoto leti Titiyimiseleke ta Milandzu ya timhaka ta Masangu ti hluvukisiwile.
Nawu wa Madzolonga ya le Makaya wu lulamisile ku va ku tumbuluxiwa tindhawu ta vusirheleri. 
Sweswi ku na 96 wa tindhawu ta vusirheleri e Afrika-Dzonga, ku suka eka 39 hi 2001.
Timfanelo ta Chata ya Vaxanisiwa ti le ku endleni leswi humelelaka hi xiviri eka vaxanisiwa va milandzu leyi tirhanaka na Sisiteme ya Vululami bya Vugevenga
Chata leyi yi katsa Mipimo ya le Hansi ya Vukorhokeri bya Vaxanisiwa va Vugevenga, lebyi endlaka rimba ra nawu ra vaxanisiwa ku tiyisisa timfanelo ta vona eka vukorhokeri lebyi languteriweke ku suka eka Sisiteme ya Vululami bya Vugevenga. 
Hi ku tirhisiwa ka Chata ya Vaxanisiwa, nhlayo ya masiku lama a ma tekiwa ku fikisa nandzu eka Khoto ya Milandzu ya timhaka ta Masngu emakumu ma ye ehansi ku suka eka 285 ku ya eka 142.
Chata yi tlhela yi va xilaveko eka Mfumo wa Afrika-Dzonga ku fikelela ku boheka ka rona ka tinxakaxaka hi ku landza Ku Boxa ka Nhlangano wa Tinxaka(UN) ka Misinya ya Masungulo ya Vululami eka Vaxanisiwa va Vugevenga na ku Tirhisa Matimba hi ndlela yo biha.
Ku hlanganela ka matiko ya tinxaka eku lulamiseni mitlhontlho ya madzolonga ehenhla ka vamanana na vana.
Afrika-Dzonga ri yisile xiviko xa rona xa ku humelela lo ku veke kona eku tirhiseni Ntwanano wa ku Herisiwa na ku Hlawula ehenhla ka vamanana eka komiti ya UN ya CEDAW.
Afrika-Dzonga ri rhurhele Hlengeletano ya Vaholobye ya Nhluvukiso wa Vaaki ya Dzonga wa Afrika(SADC)(Nhangula 09) ku hetisisa kungu ra qingha ra xifundza ra 10 ra malembe ra nghingiriko ehenhla ka ku tlhakisiwa ka vanhu, ngopfu vamanana na vana.
Phurothokholo ya SADC ya Rimbewu na Nhluvukiso yi vula leswaku Swirho swa Matiko ya SADC swi fanele ku pasisa nawu lowu lwisanaka na ku vavisa eka timhaka ta masangu hi 2015.
Afrika-Dzonga ri rhurhele Samiti ya Xifundza ya Vululami bya swa Rimbewu (9–10 Hukuri 2009), leyi hlanganiseke vayimeri vo huma ematikweni ya Afrika ku avelana mitokoto na mitolovelo ya kahle yo herisa madzolonga ya timhaka ta masangu na madzolonga ya rimbewu. 
U nga languti etlhelo, endla xo karhi ehenhla ka nxaniso
<Doc04>
Xitatimende xa Xihundla
Ndzawulo ya Tindlu yi tinyiketerile ku sirhelela xihundla xa wena na ku hluvukisa thekinoloji leyi ku nyikaka inthanete ya ntokoto wa matimba na ku hlayiseka. 
Xitatimende lexi xa Xihundla xi tirha eka webusyiti ya Ndzawulo ya Tindlu naswona xi lawula ku hlengeletiwa ka datara na matirhiselo. 
Hi ku tirhisa webusayiti ya Ndzawulo ya Tindlu, u pfumelelana na matirhiselo ya datara lama hlamuseriweke eka xitatimende lexi.
Ku hlengeletiwa ka Mahungu ya wena ya Xihundla
Ndzawulo ya Tindlu yi hlengeleta mahungu lama endlaka leswaku munhu a tiveka, tanihi adirese ya imeyili, vito, adirese ya le ntirhweni kumbe ya le kaya kumbe nomboro ya riqingho. 
Ndzawulo ya Tindlu yi tlhela yi hlengeleta mahungu ya vukhale lama nga boxiki vito, lama fanaka eka vanhu vo tala, tanihi khodi ya wena ya ZIP, vukhale, rimbewu, leswi u swi tsakelaka na leswi u swi rhandzaka.
Ku tlhela ku va na mahungu mayelana na khompyuta ya wena lama hlengeletiwaka hi Ndzawulo ya Tindlu hi ndlela ya otomatiki. 
Mahungu lama ma nga katsa: adirese ya wena ya IP, muxaka wa browser, mavito ya domeyini, mikarhi yo fikelela na adirese ya webusayiti yo yelanisa. 
Mahungu lama ma tirhisiwa hi Ndzawulo ya Tindlu ku tirhisa vukorhokeri, ku hlayisa nkoka wa vukorhokeri, na ku nyika tihlayohlayo ta swin’wana na swin’wana mayelana na ku tirhisiwa ka webusayiti ya ndzawulo.
U komberiwa ku lemuka leswaku loko u boxa mahungu lama nga ku tivisaka kumbe datara ya xihundla eka tibodo ta mahungu ya vanhu ta webusayiti ya ndzawulo ya Tindlu, mahungu lama ma nga hlengeletiwa na ku tirhisiwa hi van’wana. 
Lemuka: Ndzawulo ya Tindlu a yi hlayi mbulavurisano wa wena wa le ka inthanete.
Ndzawulo ya Tindlu yi ku hlohlotela ku kambisisa switatimende swa xihundla swa webusayiti leyi u hlawulaka ku tihlanganisa na yona ku suka eka Nzawulo ya tindlu leswaku u ta twisisa ndlela leyi tiwebusayiti ti hlengeletaka, ku tirhisa na ku avelana mahungu ya wena. 
Ndzawulo ya Tindlu a yin a vutihlamuleri bya switaimende swa xihundla kumbe vundzeni byin’wana bya tiwebusayiti ehandle ka Ndzawulo ya Tindlu na ndyangu wa tiwebusayiti ta Ndzwulo ya Tindlu.
Ku tirhisiwa ka Mahungu ya wena ya Xihundla
Ndzawulo ya Tindlu yi hlengeleta ku tirhisa mahungu ya wena ya xihundla ku tirhisa Webusayiti ya ndzawulo ya Tinldu na ku nyika vukorhokeri lebyi u byi kombeleke. 
Ndzawulo ya Tindlu yi tlhela yi tirhisa mahungu lama nga ku tivisaka ku hi swilo swin’wana kumbe vukorhokeri lebyi nga kona ku suka eka Ndzawulo ya Tindlu na vatirhisani va yona. 
Ndzawulo ya Tindlu yi nga ha tlhela yi tihlanganisa na wena hi ku tirhisa mikambisiso ku endla ndzavisio mayelana na mavonelo ya wena ya vukorhokeri bya nkarhi wolowo kumbe vukorhokeri bya nkarhi lowutaka lebyi nga nyikiwaka.
Ndzawulo ya tindlu a yi xavisi, ku rhentisa nxaxamelo wa tikhasimende ta yona eka vanhu va vunharhu. 
Ndzawulo ya tindlu yi nga ha tihlanganisa na wena hi ku yimela vanakulobye va le handle va bindzu mayelana na swo karhi leswi u nga swi tsakelaka nkarhi na nkarhi. 
Eka swiyimo swo tano, mahungu lama nga ku tivisa(imeyili, vito, adirese, nomboro ya thelefoni) a ma hundziseriwi eka munhu wa vunharhu. 
Ku ngetelela, Ndzawulo ya Tindlu yi nga ha avelana datara na vatirhisani lava tshembekeke ku hi pfuna ku endla nkambisiso wa tinhalayohlayo, ku ku rhumela imeyili kumbe hi poso, ku nyika nseketelo wa khasimende, kumbe ku lulamisa ku dilivhiwa. 
Vanhu lava vavunharhu hinkwavo va aleriwa ku tirhisa mahungu ya wena ya xihundla handle ko nyika vukorhokeri lebyi eka Ndzawulo ya Tindlu, naswona va languteriwa ku hlayisa xihundla xa mahungu ya wena.
Ndzawulo ya Tindlu a yi tirhisi kumbe ku boxa mahungu lama nga fanelangiki ya xihundla, tanihi rixaka, vukhongeri, kumbe ku titsarisela ka swa tipolitiki, handle ka mpfumelelo wa wena.
Ndzawulo ya Tindlu yi landzelerisa Tiwebusayiti na mapheji lama endzeriwaka hi tikhasimende ta hina eka Ndzawulo ya Tindlu, ku endlela ku kuma leswaku hi byihi vukorhokeri bya Ndzawulo ya Tindlu byi tsakeriwaka ngopfu. 
Datara leyi yi tirhisiwa ku nyika vundzeni lebyi tolovelekeke na ku navetisa eka Ndzawulo ya Tindlu eka tikhasimende leti matikhomele ya tona ya kombaka leswaku ti tsakela dyondzo yo karhi.
Webusayiti ya Ndzawulo ya Tindlu yi ta boxa mahungu ya wena ya xihundla, handle ko ku tivisa, ntsena loko yi languteriwa hi nawu ku va yi endla tano kumbe loko yi tshemba leswaku xendlo xo tano xi fanerile ku: (a) landzelela nawu kumbe ku landzelela endlelo ra nawu leri vekiweke eka Ndzawulo ya Tindlu kumbe sayiti; (b) ku sirhelela timfanelo kumbe nhundzu ya Ndzawulo ya Tindlu; na (c) ku tirha ehansi ka swiyimo swo tika ku sirhelela ku hlayiseka ka mutirhisi wa Ndzawulo ya Tindlu, kumbe vanhu.
Ku tihisa Cookies
Webusayiti ya Ndzawulo ya Tindlu yi tirhisa "cookies" ku ku pfuna ku hlayisa ntokoto wa wena wa le ka inthenete. 
Cookie i fayili ya tsalwa leri vekiwaka eka hadisiki ya wena hi muhlayisi wa webpheji. 
Cookies yi nge tirhisiwi ku fambisa tiphurogireme kumbe ku nyika khomphyuta ya wena tivhayirasi. 
Cookies yi nyikiwa wena, naswona yi nga hlayiwa ntsena hi muhlayisi wa web laha u nyikiweke kona cookie.
Xin’wana xa swikongomelo swa masungulo swa cookies i ku nyika xitirho xa kahle xo ku hlayisela nkarhi. 
Xikongomelo xa cookie I ku byela muhlayisi wa webusayiti leswaku u vuyele eka pheji ro karh. 
Xikombiso, loko u endla mapheji ya Ndzawulo ya Tindlu pheji ra wena, kumbe u tsarisa eka sayiti ra Ndzawulo ya Tindlu kumbe vukorhokeri,  cookie yi pfuna Ndzawulo ya Tindlu ku tsundzuka mahungu ya wena loko u tlhela u endzela nakambe. 
Leswi swi olovisa endlelo ra ku rhekhodiwa ka mahungu ya wena, tanihi tiadirese to hakela, tiadireses to rhumela, na swin’wana na swin’wana. 
Loko u vuyela eka Webusayiri leyi fanaka ya Ndzawulo ya Tindlu, mahungu lama u ma nyikeke eka nkarhi lowu nga hundza ma nga ha kumiwa, leswaku u kota ku tirhisa switirhisiwa swa Ndzawulo ya Tindlu leswi u swi toloveleke.
Wa swi kota ku amukela kumbe ku ala cookies. 
Vatirhisi vo tala va Webusayiti va amukela cookies, kambe u nga ha cinca matshamelo ya browser ku ala cookies loko u swi tsakela. 
Loko u hlawula ku ala cookies, u nga ka u nga koti ku tokota switirhisiwa swo tirhisana swa Vukorhokeri bya Ndzawulo ya Tindlu kumbe Tiwebusayiti leti u ti endzelaka hi ku hetiseka.
Nsirhelelo wa Mahungu ya wena 
Ndzawulo ya Tindlu yi hlayisa mahungu ya wena eka ku fikeleriwa lo ku nga pfumeleriwangiki, ku tirhisiwa kumbe ku boxiwa. 
Ndzawulo ya Tindlu yi sirhelela mahungu lama nga ku tivisaka lama u ma nyikaka tisevha ta khomphyuta hi ndlela yo hlawuleka, eka mbangu lo wu sirheleleke, ku sirheleleka eka ku fikeleriwa lo ku nga pfumeleriwangiki, ku tirhisiwa kumbe ku humeseriwa erivaleni. 
Loko mahungu ya munhu (tanihi nomboro ya khadi ra xikweleti) ya hundziseriwa eka Tiwebusayiti tin’wana, ya sirheleriwa hi ku tirhisa ku hala, tanihi phurothokholo ya Secure Socket Layer (SSL).
Ku cinca ka Xitatimnde lexi
Ndzawulo ya Tindlu yi ta pfuxeta Xitatimende lexi xa Xihundla nkarhi na nkarhi ku komba khamphani na mbuyelo wa khasimende. 
Ndzawulo ya Tindlu yi ku hlohlotela he ku tshamela ku ku kambisisa Xitatimende lexi ku tiva leswi Ndzawulo ya Tindlu yi sirhelerisaka xiswona mahungu ya wena.
Mahungu yo Tihlanganisa
Ndzawulo ya Tindlu yi amukela swibumabumelo swa wena mayelana na Xitatimende lexi xa Xihundla. 
Loko u tshembha leswaku Ndzawulo ya Tindlu a yi landzelelanga Xitatimende lexi, u komberiwa ku tihlanganisa na Ndzawulo ya Tindlu eka webmaster@kznhousing.gov.za. 
Hi ta tirhisa matshalatshala lama kotekaka eka swa timali ku kuma na ku lulamisa xiphiqo.
<Doc05>
Mbulavulo wa Phirimiya Ebrahim Rasool eka Ntirho wo Tlangela Vadyondzi va Matiriki
Namuntlha hi tile haleno ku ta hoyozela vadyondzi va hina va matiriki lava nga tirhela ehenhla.
Hi ri eka vona: Mi tirhe kahle! Ha tinyungubyisa hi n’wina, Xifundzankulu na Tiko swa tinyungubyisa hi n’wina, vatswari va n’wina va tinyungubyisa hi n’wina, naswona xa nkoka mi fanele ku tinyungubyisa.
Leswi endlaka leswaku hi tinyungubyisa eka nkarhi wo fana na lowu, i ku tekela enhlokweni mhaka ya leswaku ku humelela ku landzela nkarhi wo leha wo tika na ku titsona swo tala, leswi namuntlha swi yimelaka nkarhi wo twisiseka ku suka eka swiyimo leswi nga vuriwaka ku va swi ri leswo nonoha.
Matiriki ya nonoha.
Eka khume ra malembe lama nga hundza hi cincile sisiteme ya dyondzo ku suka eka maendlelo ya xihlawuhlawu. 
Hi kote ku humelela mayelana na ku hlanganisa, silabasi yin’we na xikambelo, nhlayo yo tala ya lava tsalaka na ku pasa matiriki, na xilemukiso xa leswaku dyondzo yi fikelela swilaveko swo tlula munhu un’we – leswaku ikhonomi hi ku angarhela yi ya hi sete ya swikili leswi nyikiwaka hi sisiteme ya dyondzo.
Matiriki ya nonoha hakunene.
Varhangeri va hina lava hlengeletaneke laha Leeuwenhof, handle ko kanakana hi lava kahle lava hi nga na vona, lava va nga humelela ku antswa, naswona hi lava faneriwaka hi hoyozeriwa hinkwako loku xifundzankulu lexi xi nga ku hlengeletaka ndhawu yin’we. 
Kambe miehleketo ya hina yi tlhela yi ya eka 71% wa vanhu lava nga henhla ka malembe ya 20 hi vukhale lava nga hetangiki dyondzo ya sekondari, kwalomu ka hafu ya 80 000 lava sunguleke Giredi ya 1 na n’wina 12 wa malembe lama nga hundza lava nga tsalangiki xikambelo hi 2004 hi ku va va tshike xikolo endleleni, na vo tala lava nga tsala, kame hikwalaho ka nhlawulo wa tidyondzo na giredi, va na tisetifikheti ta matiriki le ti nga ta ka ti nga amukeriwi hi ikhonomi kumbe hi dyondzo ya le henhla.
Matiriki yi tikisiwa swinene hi mhaka ya leswaku leswi mi nga laha hi langutelaka leswinene ha n’wina. 
Rixaka ri pima vumundzuku bya hina hi matirhelo ya n’wina. 
Va veka ku langutela ka vona eka vukahle bya n’wina. 
Va veka ku tshemba ka vona ka vumundzuku hi vuvekisi bya hina eka sisiteme ya dyondzo leyi hlanganaka eka nkarhi lowu wa ku tlangela. 
Naswona ina, xilayi lexikulu xa mpimanyeto wa rixaka na wa xifundzankulu xi ya eka dyondzo. 
Lembe leri ntsena, ku hlayisa ku thoriwa ka 2000 wa vadyondzisi hi boheke ku susa mali eka mitirho yin’wana ya xifundzankulu yi ya eka dyondzo. 
Hi fanele ku tiyisa vuvekisi bya hina eka swikolo leswi nga ni vusweti leswaku eka tinhlayo leti kulaka nkoka wa dyondzo wu vonaka hi ku tshemba lokukulu ka vumundzuku bya xikolo xin’wana na xin’wana xa le lokixini.
Xa nkoka, Holobye Dugmore na Supithendente Jenerali Swartz, hi le ku fikeleleni ka ku kuma Qingha ra Vatirhi ku komba leswi kumiwaka hi vuvekisi lebyi. 
Hi lava ku kuma vadyondzi va matiriki lava nga tiya eka nkoka wa vona, lava nga na mbuyelo wa xiyimo xa le henhla, lava fambelanaka na ikhonomi, lava tshembekeke eka vaaki va ka vona, naswona lava vuyerisaka eka vanhu.
Leswi hi leswi hi nga tela ku tlangela swona laha namutlha. 
Mi yimela ku tshemba koloko loko hi aka Kaya ra hina ra HINKWAVO. 
Hi tlangela ku humelela ka n’wina hikuva mi titsone swo tala na ku tirha hi matimba, vatswari va n’wina va titsone swo tala va mi yisa exikolweni, na vaaki va ka n’wina va titsone swo tala va vekisa eka vumundzuku bya n’wina.
Vo tala a va tshembi nkoka wo tlangela ku humelela ka matiriki hikwalaho ka ku tika ka yona na leswaku yi nga va ya ha komba masalela ya sisiteme ya xihlawuhlawu. 
Hi n’wina ntsena mi nga hlulaka leswi hi ku gingirika na ku ya emahlweni mi aka Kaya ra HINKWAVO, leri nga hlawuriki ku ya hi rixaka na ku ringanana. 
Leswi swi fanele ku vonaka eka hinkwaswo leswi mi swi hlawulaka ku sukela sweswi.
Ku fikela sweswi a mi fanele ku hlawula leswaku mi ta tirha hi matimba ku fika kwihi. 
Setifikheti ya n’wina ya matiriki ya mi pfumelela na ku mi sindzisa ku teka swiboho na ku hlawula muxaka wa munhu loyi mi lavaka ku va yena na muxaka wa vutomi lebyi mi lavaka ku byi hanya.
Hoyohoyo na mikateko ya kahle.
<Doc06>
Mixini wa Vulawuri bya Phurojeke ya Mfumo ya Vuhlanganisi ya 2010 i:
ku Vevukisa ku fikeleleka ka swikongomelo swa qingha ra vuhlanganisi bya Khapi Misava ya FIFA yo sungula eAfrika
ku tirhisa nkateko wo hlawuleka wo komba na ku aka vun’we ku ya emahlweni na ku tinyungubyisa eka MaArika-Dzonga
ku khutaza vantshwa
ku tivisa tiko eka misava hinkwayo
ku tumbuluxa moya wa vuhlanganisi lowu pfunaka ku tirhisa nkarhi lowu ku hatlisisa nhluvukiso na ku ndlandlamuxa mikateko
ku vumba vun’we bya Afrika.
Leswi swi ta fikeleriwa hi:
ku nyika vurhangeri na vufambisi bya vuhlanganisi bya mfumo bya Kaphu ya Misava ya 2010
ku aka xinakulobye xa rixaka xa vahlanganisi va mfumo na lava nga riki va mfumo matlhelo hinkwawo, ku katsa na ku kuma ku tirhisana na vahlanganisi eka khonthinete na lava nga handle ka khontinete, leswaku hi vun’we matiko na khonthinete ma tirhisa kahle nkateko lowu wa vuhlanganisi lowu taka kan’we evuton’wini
ku endla tiphurojeke ta mfumo ta nkoka ta Kaphu ya misava ya 2010.
<Doc07>
Milawu ya Swifambo eMagondzweni ya Rixaka leyi Cinciweke ku antswisa nhlayiseko emagondzweni
POLOKWANE: Nawu wa Swifambo eMagondzweni ya Rixaka wu cinciwile. 
Wu vuriwa ku Antswisiwa ka Vunkombo naswona wu sungule ku tirha loko wu hangalasiwa.
Ndzawulo ya Magondzo na Vutleketli yi tivisa van’wamimovha hi ku cinciwa, ku nga:
Mimovha yintshwa leyi tsarisiwaka endzhaku ka 01 Mhawuri 2010 yi fanele ku va na tipuleti ta tinomboro leti khomosiweke hi swikurufu.  
Loko ti nga khomisiwi eka movha yi fanele ku khomisiwa eka burakete leyi landzelelaka SANS 973. 
Ku cinciwa loku ku ta hunguta vugevenga na milandzu ya le magondzweni hi van’wamimovha lava susaka tinomboro ta tipuleti hi ku olova ku endlela leswaku va nga koti ku landzelerisiwa. 
A swi nga olovi ku susa nomboro ya puleti na ku tlhela yi vekeriwa nakambe endzhaku ko endliwa ka nandzu tanihileswi swi nga ta durha ku endla tano. 
Nomboro ya puleti yi endliwa hi aluminiyamu leswi nga ta endla leswaku yi nga koti ku hisiwa yi sala yi nga ha tikombi loko ku va na nghozi.
Ku sukela hi 1 Nyenyenyani 2011 vanhu lava kumaka tilayisense to chayela ta khodi ya C, C1, EC kumbe EC1 va nge pfumeleriwi ku chayela movha lowu lavaka layisense ya khodi ya B kumbe khodi ya EB (hi swipimelo swa khale – munhu loyi a nga na layisense ya khodi ya 10, 11, 13 kumbe 14 a nga ka a nga chayeli movha lowu lavaka layisense ya khodi ya 08).  
Leswi swi ta tirha eka lava kumaka tilayisense tintshwa. 
Nhlayo leyikulu ya vadyondzi va ku chayela va endla xikombelo xa mimovha leyikulu ku tlula va mimovha leyintsongo leswaku va papalata xikambelo xa mapakelo ya pharalele tanihi xikombiso. 
Ntiyiso hi leswaku loko va kumile layisense ya mimovha leyikulu, va chayela mimovha leyintsongo leyi va nga tiviki malawuleleo ya vuchayeri bya yona kutani va hetelela va endla tinghozi. 
Ku tlhela ku languteriwa leswaku vacheyeri hinkwavo lava kumeke tilayisense to chayela mimovha leyikulu va fanele ku va na Mipfumelelo ya Phurofexinali yo Chayela, kambe tinhlayohlayo ti komba swo hambana. 
Leswi swi komba leswaku vaendli va swikombelo a va lava layisense yo chayela mimovha leyintsongo ku nga ri mimovha leyikulu.
Switirho swo Lawula ku Tiya ka Matlhelo swa mabazi lamakulu na lamatsongo swi nghenisiwa hi setifikheti leyi nga xiphemu xa xikambelo xo lulamela ku va egondzweni.  
Swi tirha eka mabazi hinkwawo lamakulu na lamatsongo ku nga ri ntsena eka mimovha leya ha ku endliwaka. 
N’wini wa movha loyi a tsarisiweke kumbe loyi a n’wi yimelaka u fanele ku yisa fomo leyi tatiweke ya DSCD eka xitici xo kambela. 
Xitirho xo Lawula ku Tiya ka Matlhelo i xitirho lexi sivelaka thayere  ku suka eka rhimi loko ri buluka movha wu ri eku fambeni.
Ku cinciwa ka Nawu wa 332 swi kandziyisiwile naswona wu longoloxa swikambelo leswi nga tirhisiwaka ku hlengeleta vumbhoni bya tisempulu to hefemulela na setifikheti leyi nyikiweke hi muendli kumbe muphakeri swi nga ha tirhisiwa tanihi vumbhoni eka milandzu, hi ku humesiwa ka swona. 
Ku cinciwa loku ku ringeta ku lulamisa mhaka leyi boxiweke mayelana na ku va enawini ka swihefemulelo hi ku landza xiyenge xa 65(7) xa Nawu wa Swifambo eMagondzweni wa Rixaka, 1996 na ku landzelela SABS 1793 naswona wu nga tirhisiwa ku kambela mpimo wa xihoko eka moya lowu hefemuriwaka. 
Leswi landzelaka i switirhisiwa leswi vekiweke:
"Leswi swi tirha kahle hi nkarhi wa tinguva to tlangela hikuva swi pfuneta matshalatshala ya hina yo lwisana na ku chayeli vanhu va pyopyiwile emagondzweni ya hina ", ku vula MEC wa mogondzo na vutleketli, Pinky Kekana.   
<Doc08>
Vukorhokei bya Rihanyu loko ku Languteriwe ku Veleka
Vanhwana lava nga biha emirini na vamanana va yisiwa eka vukorhokeri bya mathenithi kumbe Yuniti ya Vaongori vo velekisa (MOUs) eka tindhawu ta le madorobeni, na titliniki ta sathelayiti kumbe titliliniki eka tindhawu ta le makaya. 
TiMOU i tiyuniti to velekela leti fambisiwaka hi vaongori vo velekisa eka tindhawu ta vaaki ku nyika vavabyi va nhlayiso wa rihanyu ra masungulo. 
Vamanana lava nga biha emirini va tsundzuxiwa ku buka ku endzela ka vona ko sungula etliniki ku nga si fika 20 wa mavhiki kumbe hi xihatla lexi kotekaka endzhaku ka nkarhi lowu.
Manana u kuma nkambelo wo sungula hi ku hetiseka na ku khanseliwa loko a endzela ro sungula loko a ha langutele ku veleka, leswi tlhelaka swi vuriwa ku endzela ko buka. 
Ku biha emirini swi langutisisiwa hi ku landzelela ku endzela ko vuyelela. 
Rihanyu ra manana na rona ra langutisisiwa. 
U ta kaliwa, a tekiwa ntshikelelo wa yena wa ngati na ku kamberiwa mitsakamisu. 
Loko ku nga ri na leswi karhataka, u ta tlhela a vuya nakmbe endzhaku ka mavhiki mambirhi ku kuma mbuyelo wa swikambelo leswi endliweke hi nkarhi wo endzela ku buka. 
Endzhaku ka leswi, u ta tlhela a vuya etliniki endzhaku ka mavhiki man’wana na man’wana ya tsevu ku fikela mavhiki ya 28, ku ta landzela eka mavhiki ya 34, endzhaku ka sweswo u ta ya hilaha swi kombisiweke hakona hi tliliniki/mutirhi wa MOU (ku vuyelela ka maendzelo ku nga ha hambana ku ya hi tindhawu).
Vamanana lava nga biha emirini va kamberiwa ku kuma nxungeto wa rihanyu ra vona na rihanyu ra n’wana la nga exivelekelweni. 
Hinkwavo vanhwana va tithugamama na vamanana lava nga henhla ka malembe ya 35 lava nga biha emirini va tekiwa tanihi swiyimo leswi nga eka nxungeto wa le henhla. 
Leswi swi vula leswaku va nga va na swiphiqo hi nkarhi wa ku biha emirini na nkarhi wo veleka. 
Vamanana lava nga biha emirini va nga tlhela va tekiwa va ri eka nxungeto loko va ri na ngati leyikulu, matimu ya ntekelelo wa swo ka swi nga ri kahle eka rixaka ra ka vona, ku biha emirini ka multiple pregnancy na loko va tshame va va na vuhandzuri kumbe ku veleka hi vuhandzuri eka nkarhi lowu nga hundza. 
Vamanana lava nga kumiwa leswaku va le ka nxungeto wa le henhla va yisiwa eka layini ya tliliniki ya lava nga lagutela ku veleka ya vavabyiva ya eka swibedlhele swa xiyimo xa vumbirhi kumbe xiyimo xa vunharhu, laha ku nga ta endliwa ndzavisiso na swikambelo swin’wana. 
Vamanana lava nga na mixungeto ya le henhla ya ku biha emirini va tsundzuxiwa ku ya eka titliniki ta lava nga langutela ku veleka ta vavabyi va le handle hi ku lanzelelana ku ya hilaha swi lavekaka hakona.
Loko u ri muendzi wo sungula eka ndhawu ya rihanyu, u ta komberiwa ku tata fomo kutani u ta pfuleriwa fayili. 
Tana na buku ya wena ya ID, mirhi yihi na yihi leyi u yi tekaka na khadi ra tliniki kumbe ra xibedlhele, loko u tshame u tsarisiwa eka xivandla xexo. 
Ku biha emirini lo ku nga na nxungeto wa le hansi ku lawuriwa hi tiMOU (tiyuniti to velekela leti fambisiwaka hi vaongori vo velekisa eka tindhawu ta vaaki ku nyika vavabyi va nhlayiso wa rihanyu ra masungulo) emadorobeni, na tisathelayiti na titliniki ta le ka tindhawu ta le makaya. 
Ku biha emirini ka nxungeto wa le henhla swi lawuriwa hi titliniki ta vavabyi va le handle va le madorobeni na va le makaya ta swifundza na sibedlhele swa xiyimo xa le vunharhu.
<Doc09>
Nongonoko lowu Hlanganisiweke wa Mphamelo
Nongonoko lowu Hlanganisiweke wa Mphamelo(INP) wu kongomisa eka ku antswisa xiyimo xamphamelo xa vanhu hinkwavo lava tshamaka eka xifundzankulu xa Western Cape. 
Ku na swiphemu swo tala eka nongonoko lowu.
Xana incini nkayivelo wa swakudya leswi akaka?
Nkayivelo wa swakudya leswi akaka i xiphiqo lexikulu eAfrika-Dzonga naswona hi swin’wana swa leswi hoxaka xandla eka mavabyi ya vana na rifu. 
Ku bvumbiwa leswaku kwalomu ka 30% wa vana eAfrika-Dzonga a va kuli kahle hikwalaho ka ku pfumaleka ka mphamelo lowu ringaneleke eka malembe yo sungula ya vutomi bya vona.
Ku pfumala swakudya leswi ringaneleke, mavabyi na ntshikelelo wa miehleketo na vumunhu/ku karhateka emoyeni(trauma) i swivangelo swa masungulo ya nkayivelo wa swakudya leswi akaka. 
Vusweti na ku pfumaleka ka switirhisiwa i swivangi swa masungulo leswi hoxaka xandla eka nkayivelo wa swkudya leswi akaka. 
INP wu ringeta ku tirhana na khombo leri hi tindlela to hlaya.
Swipfuneto swa vana
Eka levhele ya nhlayiso wa rihanyu wa masungulo vana lava kamberiwaka na ku kumiwa va kayivela swakudya emirini(leswi swi katsa vana na vanhu lavakulu lava nga na HIV na ku va na rifuva) va ta nyikiwa swakudya swo pfuneta ku katsa mapa lama nga cheriwa swiaka miri na swo n’wa leswi nyikaka matimba. 
Swipfuneto swi nyikiwa titlilayente leti kumiweke hi ku landza endlelo ro karhi. 
Vatirhi va swa rihanyu va tlhela va nyika na ku khansela, mahungu na dyondzo mayelana na swakudya swa rihanyu lerinene na tindlela ta kahle to lulamisa swakudya. 
Vativi va swa dayete va tlhela va nyika vukorhokeri byo hlawuleka eka vaaki.
Ku mamisa
Ku pfuneta ku lwisana na nkayivelo wa swakudya emirini eka vana lavantsongo, vatirhi va swa rihanyu va hlohlotela vamanana ku mamisa vana va vona ku ringana tsevu wa tin’hweti handle ko va nyika swakudya swin’wana ivi ku suka kwalaho va ya emahlweni va va mimisa va katsa na ku va nyika swakudya leswi faneleke, ku fikela loko n’wana a va na malembe mambirhi. 
Tindlela tin’wana to nyika swakudya ti kaneriwa na vamanana lava nga na  HIV. 
Xibedlhele xa Vredendal na Senthara ya mathenithi ya Groote Schuur i swibedlhele leswi nga na Vuxaka bya Kahle eka Vana eka Xifundzankulu ku ya hi Matshalatshala ya Xibedlhele xa Vuxaka bya Kahle eka Vana.
Ku landzelerisa Makulelelo
Vana hinkwavo va pimiwa nkarhi na nkarhi taninihi xiphemu xa nongonomo wo landzelerisa makuleleo, leswi kombaka hi xihatla loko n’wana a ri ku kuleni. 
Ntiko wu nghenisiwa eka Khadi ra Gondzo ro ya eka Rihanyu. 
Swivangelo leswi tumbeleke swa ku ya ehansi ka ntiko swa langutisisiwa tanihi mavabyi yo tlulela, ku pfumaleka ka swakudya ekaya na ku tshikiwa ka n’wana. 
Mavabyi yo tlulela ya na xiave lexikulu eka nkayivelo wa swakudya emirini naswona mavabyi lama ma tshunguriwa eka lavhele ya nhlayiso wa rihanyu ra masungulo. 
Mavabyi ya nchuluko ma fambelana na mbangu lowu nga basangiki (nkululu na mphakelo wa mati) na ku va ricece ri nga kumi swakudya swa mphamelo wo ringana, leswi endlaka leswaku a va na nchuluko wa nkarhi wo leha lowu nga na khombo.
Ku herisa vusweti
Mindyangu leyi nga na vusweti ya kumiwa na ku hundziseriwa eka yin’wana ya minongonoko ya mfumo yo herisa vusweti. 
Nsirhelelo wa swakudya emakaya wa lulamisiwa eka swiyenge hinkwaswo naswona ku tekiwa magoza lama faneleke na ku nyika nseketelo.
Swipfuneto swa tivhitamini
Ku lawula ku pfumaleka ka swakudya leswi nga na mphamelo i xiphemu xa nkoka xa vukorhokeri lebyi. 
Swakudya leswi nga na mphamelo tanihi tivhitamini na timinerali swi kumekaka hi mitsengo ya le hansi eka swakudya naswona swi na nkoka ku hlayisa rihanyu ra kahle. 
INP wu nyika swipfuneto swa Vhitamini A eka vana. 
Vana lava pfumalaka Vhitamini A va ondza, a va kuli hi ku hetiseka naswona va tala ku khomiwa hi mavabyi na ku dlawa hi mavabyi wolawo. 
Ku pfumaleka ka Vhitamini A swi tlhela swi onha mahlo na ku va xin’wana xa swivangelo xa ku fa mahlo eka vana.
Vana lava velekiwaka va ri na ntiko wa le hansi va nyikiwa maphilisi ya Vhitamini A, leyi pfunetaka masocha ya miri na ku pfuneta makulelo ya n’wana. 
Tincece to sukela eka 6-11 wa tin’hweti ti nyikiwa doseji yin’we ya Vhitmini A (100 000 IU) ku sivela mavabyi yo tika. 
Vana vo suka eka 12 wa tin’hweti ku fikela ntlhanu wa malembe va nyikiwa doseji yin’we ya 200 000 IU eka 12 wa tin’hweti ku landzela doseji ya  200 000 IU tin’hweti tin’wana na tin’wana ta tsevu ku fikela vukhale bya malembe ya ntlhanu wa malembe.
Tidoseji to ngetelela ta Vhitamini ti nyikiwa vana lava pfumalaka swakudya emirini, kumbe lava tshamelaka ku khomiwa hi mavbyi yo fana na nchuluko, ximungwamungwana na HIV.
Ku dlaya manyokana
Ku ondza ka vana swi nga tlhela swi vangiwa hi manyokana naswona leswi swi nga tshunguriwa etliliniki hi mirhi yo dlaya manyokana.
Swatsundzuxo swa mphamelo wa swakudya eka swiyimo swo karhi
Dyondzo ya mphamelo wa swakudya, mahungu na ku khanseliwa swi nyikiwa eka levhele ya nhlayiso eka vanhu lava nga na xitioroku, lava nga na ngati leyikulu, mavabyi ya chukele, HIV/AIDS na Rifuva.
Nongonoko wa Swakudya wa Xikolo xa Purayimari
Nongonoko wa Swakudya wa Xikolo xa Purayimari wa kumeka eka swikolo leswi nga kumiwa swiri swikolo swa ikhonomi ya le hansi. 
Swikimi leswi swi fambisiwa hi ku tirhisana na Ndzawulo ya Dyondzo. 
Mfumo wa xifundzankulu wu lava ku fikelela 125, 000 wa vana eka tipurayimari ta 847 eka xifundzankulu hi 2004 hi nongonoko lowu wo phamela swikolo.
Swakudya eka swivandla
INP wu tlhela wu nyikela nhlayiso wa swivandla eka titlilayente hi tisisiteme ta vukorhokeri bya swakudya ku nyika mphamelo wa swakudya leswi ringaneleke.
Swiletelo:
Vanhu lava endzelaka tliliniki/xibedlhele xa vumbirhi kumbe xa vunharhu va ta komberiwa ku tata fomo kutani fayili ya muvabyi yi ta pfuriwa. 
Tana na buku ya wena ya ID. 
Papila ro hundzisela ku suka etliliniki ri ta laveka loko u endzela xibedlhele. 
Swibedlhele swi ta lava xilipi xa wena xa muholo xa nkarhi wolowo/nkambelo wa muholo(IRP5). 
Tana na kadi ra wena ra xibedlhele loko u tsarisiwle exibedlhele eka nkarhi lowu nga hundza.
<Doc10>
Mbulavulo hi Xandla xa Holobye wa Mintirho ya Mfumo, Nkul Ntopile Kganyago, MP, hi nkarhi wa ku simekiwa ro sungula ka Nongonoko wa Xivindzi xa Dorobankulu ra Thswane (Tshwane Inner City Programme), Muako wa Bangi ya le Xikarhi ya Afrika-Dzonga. 
Vatirhela mfumo va swiyimo swa lehenhla
Vamanana na va tatana va n’wamahungu. 
Vuyeni byo hlonipheka.
Xiboho le xi nga tekiwa hi Khabinete hi 1997 ku hlohlotela tindzawulo ta mfumo ku endla xivindzi xa dorobankulu ra Tshwane makaya ya tona ya nkarhi hinkwawo leswi a ku ri xivono lexikulu xa nkarhi wa lowuya na sweswi. 
Mbuyelo wa kungu leri a ri kunguhatiwile kahle ku hlanganisa ku pfuxeta madorobankulu ma hina hi ku hlamula xirhambo xa mfumo xa ku pfuxeta na yan’wana matshalatshala ya minongonoko ya nhluvukiso lama nga simekiwa eka timfanelo ta ximunhu, ku ondla, nhluvukiso wa ikhonomi na ku hanyisana. 
Namuntlha loko hi hoxa ribye ro sungula ra ku fikelela xivono lexi, hi tlangelariendzo leri hi nga ri famba ku fikela sweswi.
Ku tihlanganisa loku a ku taleriwile hi minkanerisano hi swilaveko na swilanghiwa leswi nga ofulela tindzawulo ta mfumo loko swi tae ka miako, leswaku swi nga hi susi eka swikongomelo swa nkoka, ku nga ku antswisa miako ya mbangu wa matirhelo laha exivinzini xa Dorobankulu ra Tshwane.
Hi nkarhi wolowo hi fanele ku hoxa xandla eka ku pfuxetisa xivindzi xa dorobankulu. 
Swikongomelo swin’wana leswi na swona swi nga swa nkoka swi katsa ku koka rinoko ra vuvekisi bya mabindzu yo tiyimela, ku hluvukisa xiyimo xa Dorobankulu ta Tshwane tanihi dorobankulu laha Afrika leri tlakusaka ku nyika matimba ya ikhonomi eka vantima. 
Mfumo wu na vun’winyi bya miako yo hlaya naswona wu le ka vavekisi eka swa vutomi bya ikhonomi ngopfungopfu eka mfumo wa muganga eka madorobankulu ya Gauteng ya Joni na Tshwane. 
Tindzawulo ti lava tihofisi leti nga na vutshamo bya kahle lebyi fikelelaka mphakelo wa vukorhokeri lowu lavekaka eka vaaki hi ku ya hi swileriso swa tindzawulo leti.   
Swi tolovelekile leswaku eka miako ya mfumo ku tala ku va kahle kambe hayi ngopfu.
Ku pfuxeta miako, na ku lunghisa swi ta rhangisiwa eka mpimanyeto wa matirhiselo ya timali na ku languta timhaka ta BEE eka Phurojeke ya Xivindzi xa Dorobankulu ra Tshwane. 
Lembe na lembe mfumo wa muganga hi Ndzawulo ya Mintirho ya Mfumo wu tirhisa ku tlula mabiliyoni mambirhi ya tirhandi(R2 wa mabiliyoni) ku hakela rhente na ti tihakelo ta xiyenge xo tiyimela ku fana na mithelo, vukorhokeri, etikweni hinkwaro, leswi vuyerisaka mfumo wa muganga na xiyenge xo tiyimela. 
Lava hi vona vatirhisani lava nga na xiave lava nga languteriwa ku fambisa m[pfuxeto wa xivindzi xa dorobankulu ra Tshwane, na ku nghenelela ka Mfumo wa Xifundzankulu xa Gauteng hi tiphurojeke ta vuvekisi hi Ejenxi ya Nhluvukiso wa Ikhonomi wa Gauteng (GEDA).
Hi ku landza mhaka ya Nongonoko wa Xixindzi xa Dorobankulu ra Tshwane, lowu tivekaka tanihi "Re Kgabisa Tshwane" leri vuriwaka "Ndzhawu yo Antswa yo Tirhela ka yona", yo kongoma eka vanhu (vatirhela mfumo na vaaki), tanihi ndzhawu yo tshameka loko ku karhi ku phakeriwa vukorhokeri na ku byi amukela eka vatirhela mfumo. 
Loko ku tivisiwa Minongonoko ya Magoza ya Mfumo hi 2004, Puresidente, Nkul Thabo Mbeki u vitanile tindzawulo ta Mintirho ya Mfumo xikan’we na Vukorhokeri bya Mfumo na Vufambisi ku rhangisa phurojeke ya ku antswisa mbangu wa ku tirhela ka wona wa tindzawulo ta mfumo na vatirhela mfumo.
Swirhisiwa leswi khomekaka swa vanhu i njhini ya mphakelo wa vukorhokeri loko vatirthelamfumo va ri mafurha lama fambisaka njhini na ku endla leswaku yi rhefa hi ku hatlisa, hi nkarhi na ndlela leyi tirhaka.
Hi karhi wa ku kambisisiwa ka swilaveko swa phurojeke, vatirhelamfumo vp tala lava ku nga tihlanganisiwa na vona va tshikelele nkoka wo va na ndhawu ya kahle yo tirhela, leswi vuyerisaka xilaveko xa vona xo tirha naswona leswi swi katsa haswimbirhi mbangu wa le handle na wa le ndzeni hikwalaho ku vaka na xilaveko xo tirhisana na Dorobankulu ra Tshwane, lowu nga na vutihlamuleri bya swiyenge swo hlaya swa vulawuri bya doroba tanihi nkhuluko wa swifambo, ku basa, vuhlayiseki, vusirheleri na  malangutekelo.
Mo ndzi teka nkarhi lowu ndzi nkhensa vulawuri bya Tshwane na vurhangeri ku va va vone swa le mahlweni eku amukeleni phurojeke leyi na ku yi yelanisa na Makungu ya vona ya Nhluvukiso lowu Pfanganisiweke. 
Kahlekahle Memorandum yo Twisisana (MOU) leyi nga ta ngheneriwa exikarhi ka Ndzawulo ya Mitirho ya rixaka na Dorobba ra Metro wa Tshwane ku nga ri khale, i ku tiyisisa ku va hi ri masungulo lama fanaka ku va hi tirha ku sukela eka wona. 
I xiboho xo tiyimisela ku tirhisana eka matshalatshala na tiphurojeke leti va vuyiselaka ku ringana hinkwavo.
Hungu ra hina eka n’wana hi leswaku "ntirho wu sungurile" naswona malembe ya 10 lama taka ya ta vona ku nghenisiwa ka ku hundza nhungu wa mabiliyoni ya tirhandi(R8 wa mabiliyoni) hi mfumo wa rixaka na swiyenge leswi nga ri ki swa mfumo hi mpimanyeto lowukulu, ku antswisa ku rhentisa na xinakulobye exikarhi ka mfumo na mihlangano leyi ri ki ya mfumo.
Mayelana na Vulawuri bya Nongonoko, ku tumbuluxiwile Komiti yo Fambisa exikarhi ka Ndzawulo ya Mitirho ya Mfumo na Vulawuri, Ndzawulo ya Mitirho, Vutameri bya Tmali bya Rixaka na Doroba ra Tshwane. 
Ku katsa na swin’wana komiti yi ta rhangela nongonoko, ku vona leswaku wa humelela na ku langutela ku tirhisiwa ka wona, ku hetisisa qingha ra ku hakeleriwa na ku tiyisisa ku tirhisiwa lo ku fambisiwaka kahle. 
Ndzwulo yi thorile Nkul. Dumisani Dlamini tanihi Xandla xa Mulawurinkulu hi ku Angarhela loyi a nga na vutihlamuleri bya vulawuri bya nongonoko hinkwawo.
Ndza nkhensa.
<Doc11>
Manana Xipikara, Muhlonipheki Phirimiya, Vatirhikulorhi va Khabinete, Swirho swa Yindlu, vaendzi vo Hlonipheka, Vatirhi va Ndzawulo ya tindlu, swirho swa vateki va mahungu na vanhu hi ku angarhela, ma amukeriwa hi mafundzha.
Marito lama vamanana na vatatana ma languta eka tipolitiki ta Afrika-Dzonga, ngopfungopfu eWestern Cape. 
Hambiloko vanhu va tiko leri vo tirha hi matimba na hi ku tiyimisela na ku rhandza ku humelela va nga tirha njhani, xikongomelo xa vanhu van’wana i ku tshamela ku langutela ehansi ntirho wa kahle lowu endliweke hi mfumo hi nkarhi wo koma lowu kotekaka ku sukela loko mfumo wu sungule ku va ehofisini.
Vamanana na vatatana, vanhu vo tala va vi le na njhekanjhekisano wa leswaku tindlu ti tirhana na yini, ndzi pfumeleleni ku mi nyika vonelo rin’wana.
Ku ya hi mina, tindlu a ti khumbhi ndhawu yo tshama ntsena. 
I vanhu havoxe va tekaka vutihlamuleri byo hlayisa mbangu wa vona na ku vumba vumundzuku bya vona.
I ku tumbuluxa vaaki lava tirhaka na mimbangu yo tshama eka yona leyi yisekaka emahlweni. 
I ku humelela hi vun’we hi ku tirhisa xinakulobye exikarhi ka mavandla la ma nga riki ya mfumo, mavandla ya mfumo, Mihlangano leyi nga riki ya Mfumo,kambe xa nkoka, vaaki.
Eka mina tindlu ti nga hlamuseriwa tanihi endlelo, leri khumbaka ku kunguhata na vanhu ku nga ri ku kunguhatela vanhu. 
Tindlu eka xiyimo xa Afrika-Dzonga a hi xikumiwa ntsena, kambe ku tlhela ku va endlelo leri simekiweke eka nkoka wa xidemokirasi lexi vanhu va tiko leri va xi lweleke hi matimba.
I endlelo leri yingisaka vanhu, leri pfumelelaka vanhu ku tirhisa mfanelo ya vona ya xidemokirasi ku hlawula muxaka wa tindlu na tindhawu leti va lavaka leswaku tiakiwa eka tona.
Hikwalaho ke ku hava nchumu lowu yisaka vumunhu ehansi na ku ka wu nga ri wa xidemokirasi ku tlula ku tsona vanhu mfanelo ya vona ya masungulo ku nga ku hlawula. 
Ku hambana na mfumo wo sindzisiwa eka vanhu wa xihlawuhlawu, tanihi mutirhi wa swa vanhu, vanhu va le xivindzini xa xivono xa ku nyikiwa ka tindlu na qingha.
Vamanana na vatatana, Ndzi tsakile ndzhengha lowu ku va ndzi mi andlalela xipichi xa mina xa mpimanyeto wa vumbirhi tanihi Holobye wa Tindlu wa Xifundzhankulu. 
Ndzi tlhela ndzi tinyungubyisa ku va ndzi andlala xipichi lexi xa mpimanyeto hi siku leri rhangelaka siku ra ku tlangeriwa ka vu 10 ka xidemokirasi.
Ku na vumbhoni byo khomeka bya leswaku mfumo lowu rhangeriweke hi ANC wu fikelele swo tala ehansi ka khume ra malembe ya ku fuma ka wona ka xidemikirasi ku tlula leswi endliweke hi tiko rihi kumbe rihi emisaveni hinkwayo. 
Sisebenzile – Hi fikelerile.
Hi leswi khomekaka, eka 1.4 wa mamiliyoni ya tindlu leti mfumo wu ti nyikeke,Ndza tinyungubyisa ku tivisa leswaku xifundzankulu xa hina xi nyikile 167 000 wa tiyuniti eka malembe ya kaye lama nga hundza, leti nga  11% ta leta rixaka. 
Leswi, hi ku vona ka mina i matirhelo ya le henhla ku ya hi mpimo wihi na wihi.
Ndzi tsakela ku tlhela ndzi vula leswaku lembe leri nga hundza a ri ri na mitlhontlho yo tala, leyi nga khumba ku nyikiwa ka tindlu hi ndlela yo biha etikweni hinkwaro, na le ka xifundzankulu hi ku kongoma.
Mitlhontlho leyi yi vangiwile hi ku nghenisiwa ka tirhele lerintshwa na maendlelo tanihi hakelo ya R2 479 hi loyi a vuyeriwaka na ku nghenisiwa ka Mpfumelelo wa Xikimi xa Ntsariso wa Vaaki va Tindlu ta le Makaya xa Rixaka eka tindlu leti nga na mpfuneto wa mfumo.
Magoza lama a ma kongomisiwanga eka ku nonokisa ku phakela kambe ku vona leswaku vanhu va ka hina va kuma tindlu ta nkoka leti fikelelekaka. 
Leswi hi nga ku swi dyonzeni eku tirhiseni matirhelo lama swi kumeka swi nonokisa ku nyikiwa ka tindlu.
Leswi nga nyanyisa xiyimo hi leswaku ndzawulo ya mina yi tirhe yi ri hava Mulawurinkulu ku ringana kaye wa tin’hweti. 
Leswi swi yimise ku ya emahlweni hi ndlela ya le henhla. 
Sweswi se ndzi n’wi thorile, Mr. Seth Maqethuka, loyi a velekiweke na ku kulela Cape Town, loyi a nga na ntokoto wa mfumo wa muganga, loyi ndzi lavaka ku n’wi hoyozela na ku n’wi amukela hambileswi ndzi nga swi endla mikarhi leyo tala.
Hambileswi ku nga va na mitlhontlho na swihlulekisi leswi, Ndza tinyungubyisa ku tivisa vanhu va ka hina leswaku ndzawulo ya mina yi kote ku tirhisa R348 million, leyi nga 92% wa avelo wa tindlu eWestern Cape. 
Swin’wana swa swifundzankulu swi tirhise ntsena 52% wa mpimanyeto wa swona.
Leswi swi endle leswaku ku pfumeleriwa kwalomu ka 25 000 wa mipfuneto ya tindlu. 
Mindyangu yo hlaya leyi nga ni vusweti yi ta kuma nkateko wo tiphina hi mihandzu ya xidemokirasi xa hina. 
Leswi vamanana na vatatana, swi yimela ku engeteleleka nkoka ka 3000 wa tiyuniti loko ku pimanyisiwa na lembe leri nga hundza. 
Eka mhaka leyi, ndzi tsakela ku boxa nkoka wa ntirho lowu endliweke hi timasipala ta xifundzankulu xa hina. 
Handle ka ku tinyiketela ka vona na ntirho wa nkoka, a hi nga ta swi kota ku tirhisa mali.
Hi ku vulavula kun’we, ndzi tsakela ku hoyozela Dorba ra Cape Town ku va ri tirhisile kwalomu ka 70% ya mpimanyeto wa hina. 
Ndzi tlhela ndzi nga rivali vatirhi va mina ku va va tirhe hi matimba na ku hoxa xandla eka xivono xa hina xo nyika rixaka tindlu.
Vamanana na vatatana, Ndzi ta va ndzi nga va nga na ntiyiso eka mapfalo ya mina loko ndzo nyika ntsena xiyimo xa kahle xa endlelo ra mphakelo wa tindlu. 
Ku na mavangwa lama salaka eka maphakelelo ya hina. 
Ku fikela sweswi, ha ha lava ku antswisa eka tindhawu leti landzelaka ta nkoka:
To tala ta tindlu ta hina a ti se landzelela ku suka ka tirhelo ra nhlayo ku ya eka ra nkoka wa tindlu.
Ha ha lava ku cinca endlelo ra maphakelelo ya tindlu ku suka eka lamo nyika ndhawu yo hlayiseka ku ya eka vutshamiseki bya vanhu lebyi yisekaka emahwleni.
Hi fanele ku cinca ku nghenelela ka vavuyeriwa ku suka eka vavuyeriwa lava yimaka ekule ku va vavuyeriwa lava nghenelelaka.
Hi fanele ku cinca miehleketo ya vanhu va ka hina leswaku vasungula ku languta tindlu ta mpfuneto wa mfumo tanihi tinhundzu ta nkoka ku nga ri ntsena swikumiwa.
<Doc12>
VUPHORISA BYA XIYENGE BYA TIRHA
Ku ve ntsako lowukulu eka manana na n’wana loko James Busakwe wa vukhale bya 16 wa masiku a hlanganisiwa na mana wa yena wa xiviri hi 7 Dzivamusoko 2006. 
Mhaka leyo vava yi sungule loko mana wa James a fika exibedlhele xa Klerksdorp hi 6 Dzivamusoko ku endzela n’wana wa yena, kutani vaongori va vona leswaku n’wana wa yena u nyikiwile wansati un’wana, loyi a vuleke leswaku hi yena mana wa n’wana wa xiviri eka siku leri nga hundza.
Xikan’wekan’we loko ku voniwa xihoxo, vaongori va tivisile Xitici xa Maphorisa xa Kanana, tanihileswi wansati loyi a tekeke James a va nyikeke adirese ya le Kanana. 
Adirese yi kambisisiwile kambe ku nga vi na ku humelela. 
A ku ri hava munhu wa vito na ku hlamuseriwa ka wansati a swi tiviwa eka adirese leyi.
Hi madyambu ya 6 Dzivamusoko CPF ya le Kanana yi khomile nhlengeletano. 
Mukhomixinara wa xitici wo khomela u tivisile nhlangeletano hi ku tlhakisiwa ka n’wana na ku kombela leswaku vanhu hinkwavo a va vi tihlo na ndleve ya vona. 
Hi kwalomu ka 23:00 vusiku byebyo, un’wana wa swirho swa vaaki u fonele maphorisa na mahungu ya leswaku wansati loyi a tshamaka eka ndhawu ya ka vona, loyi a nga voniwangiki a bihe emirini, u na n’wana wa mufana.
Maphorisa va landzelerisile mahungu ivi hakunene va kuma wansati na n’wana. 
Vatirhi va le xibedlhele va vitaniwile laha xikan’wekan’we va nga tiva n’wana, xikan’we na wansati loyi a n’wi tlhakiseke ku suka exibedlhele. 
Vumbhoni byo tala, ku katsa na bendlele ra le vokweni ro suka  exibedlhele, swi kumiwile endlwini ya muehleketeleriwa.
Wansati u khomiwile ivi n’wana loyi a nga vavisekanga a tlheriseriwa exibedlhele, laha a nga hlanganisiwa na mana wa yena wa xiviri mixo lowu nga landzela.
Swendlo swa swirho swa vaaki lava khumbekaka eku kumiweni ka n’wana, swi fanele ku ndhundhuzeriwa, tanihileswi swi kombaka nkoka wa Vuphorisa bya Vaaki. 
Nkoka wa vuphorisa bya xiyenge lebyi tirhisiwaka na ku hlayisiwa kahle, a swi fanelanga ku tekeriwa ehansi.
Yisani emahlweni ntirho lowu wa kahle, CPF ya le Kanana!
Eka Manana
Ndza tshemba leswaku i nkateko ku va ndzi hundzile hi le ka xitici xa n’wina xa maphorisa xa Mondeor, ivi ndzi hlangana na Jenali ya n’wina ya SAPS. 
Ndza tshemba leswaku ya hangalasiwa kan’we hi n’hweti, naswona ndzi vona yi tsakisa ku yi hlaya.
Mina na nsati wa mina ha ha ku sungula bindzu rintshwa naswona hi tsakela ku mi rhamba hinkwenu, kumbe van’wana va vatirhi va n’wina loko va ri eka ndhawu ya ka hina, ku ta mi ta kuma khapu ya kofi ya mahala kumbe tiya ndza tshemba hi ta va hi ri ma bisikiti kumbe mambirhi ya n’wina.
Tanihilaha ndzi nga na ntiyiso wa leswaku mi ta swi twisisa, ku sungula bindzu rintshwa a swi olovi naswona swi lava ntirho wo tala na mali. 
Hambiswiritano, ha ha tshemba leswaku maphorisa na tindzawulo letin’wana ta vahlayisis va nawu i ta nkoka eka vaatiko hinkwavo va Afrika-Dzonga.
Leswi i swintsongo leswi hi lavaka ku mi nyika swona ku mi nkhensa eka leswi mi nga titsona swona ku vona leswaku hina, vaakatiko, hi nga ya emahlweni na vutomi bya hina bya masiku hinkwawo.
Hi langutela ku twa, kumbe xo antswa, ku vona van’wana va vatirhi va n’wina va ambale yunifomo, va nghena eka xivhengelana xa hina na ku va tiva ku antswa.
Ndza mi nkhensa nakambe, n’wina vatirhi vo hlayisa nawu va Afrika-Dzonga, eka ntirho wa n’wina na ku tinyiketela eku hlayiseni Afrika-Dzonga.
Mapapila yo koma, yo kongoma emhakeni ma nga fekiseriwa kumbe ku imeyileriwa Muhleri. 
Hi hlayisa mfanelo yo hlela kumbe ku komisa mapapila.
<Doc13>
KU VITANIWA KU VA U TEKA GOZA
Hi 14 Khotavuxika 2007, yin’wana ya tiatikili ta Jenali ya SAPS ya le ka Inthanete (www.sapsjournalon-line.gov.za) yi hlamusela hilaha maphorisa mambirhi ya le ka Xiyenge xa ku Tivisiwa ka Mimovha xa le Welkom ma nga khomeriwa vukungundwana na vuxisi.
Ku vuriwa leswaku lavambirhi, supirindentende na inspector, va xavisile mimovha leyi kumiweke hi maphorisa, ku va va vuyeriwa. 
Vaehlekeleriwa havambirhi va yile ekhoto hi 12 Khotavuxika laha nandzu wu nga hundziseriwa eka 21 Mhawuri 2007.
Endzhaku ka siku, hi 15 Khotavuxika 2007, nhlokomhaka ya News24 yo boxe leswi: "Maphorisa mambirhi ma khomeriwe ku phanga va hlomile". 
Sweswi se a ku ri xichudeni xa konsitabulu na inspector lava nga phutuma vhengele ra swambalo eMarble Hall, va yiva mali, maburuku na hembe.
Vukungudwana emaphoriseni byi fanele ku fika emakumu. 
Loko vo tala va hina hi tshembekile, hi ri vaakatiko lava tirhaka hi matimba, vantsongo va maphorisa a va tihloniphi vona vini, yunifomo ya vona kumbe Khodi ya Matikhomele ya Maphorisa. 
I nkarhi sweswi wa ku susela ra makumu swilo hinkwaswo leswo ka swi nga ri kahle eka SAPS. 
Naswona sweswi u nga pfuna ku susa maphorisa lama nga na vukungudwana hi ku va humesela erivaleni eka nomboro leyintshwa ya vugevenga. 
A wu nga tiveki!
Loko u ehleketela leswaku un’wana wa vatirhikulobye wa wena u endla swo ka swi nga ri kahle, kumbe loko u tiva munhu un’wana, a nga va a ri phorisa, xirho xa ndyangu, mutirhikulobye, makhelwana kumbe munhu ntsena, loyi a khumbekaka kumbe a kunguhata ku khumbeka eka migingiriko ya vugevenga, leswi u faneleke ku swi endla, i ku rhumela SMS eka 32211. 
Leyi i nomboro leyintshwa ya vugevenga ya rixaka leya ha ku simekiwaka hi Primedia eSandton. 
U nga ha rhumela SMS eka 32211 (hi ku durheriwa ka R1 hi SMS) kumbe u ya eka www.crime-line.co.za. 
Vateki va datara lava leteriweke va yimele ku hundzisela mahungu eka maphorisa, la va nga ta teka goza hi xihatla! 
Xa kahle hi leswaku a wu nga tiveki. 
Sweswi se u na matimba yo pfuneta ku lwa na vugevenga handle ko tinghenisa ekhombyeni. 
Mtshalatshala ya Primedia ya tshembisa leswaku ku hava leswi nga ta vuyela eka wena. 
Yusuf Abramjee, Mufambisi wa Phurojeke yo lwa ni Vugevenga ya Primedia, u te: "a hi lavi vito ra wena kumbe adirese ya wena handlekaloko u tsakela ku hi nyika swona naswona a ku nga laveki xitatimende kumbe ku ya ekhoto. 
Leswi hi swi lavaka i mahungu mayelana na swigevenga leswaku maphorisa va ta tirhana na swona."
Pfhumba lerintshwa ra mamiyoni na mamiliyoni ya tirhandi, ra rixaka ro lwa na vugevenga ri simekiwile hi Primedia eSandton hi 7 Khotavuxika 2007. 
Ri kumeka eka sisiteme ya Vayimisi va Vugevenga va Tinxakaxaka. 
Vayimisi va vugevenga va sungule eAlbuquerque, New Mexico, hi Ndzati 1976. 
I xinakulobye exikarhi ka vaaki, vuhangalasi bya mahungu na tiejensi ta vahlayisi va nawu naswona va endleriwe ku herisa vugevenga na ku endla leswaku vanhu va tshama va tshunxekile. 
Namuntlha, ku na kwalomu ka 1 200 wa minongonoko ya Vayimisi va Vugevenga emisaveni hinkwayo leyi tirhaka eka 20 wa matiko leyi tirhisaka mahungu lama nyikiweke vaaki ku pfuna ku herisa vugevenga. 
Ku ya hi CEO wa Primedia Ltd, Nkul. William Kirsh, minongonoko leyi yi pfunile eka ku khomiwa ka 600 000 wa swigevenga!
Leswi phorisa rin’wana na rin’wana ri faneleke ku swi tiva hi pfhumba lerintshwa ro lwa na vugevenga, hi leswaku ri na nseketelo lowu heleleke wa Holobye wa Nhlayiso na Vusirheleri, Nkul. Charles Nqakula na Khomixinara wa Rixaka wa SAPS, Khomixinara Jackie Selebi. 
Khomixinara Selebi u tshembisile leswaku "tanihi nhlangano, hi ta endla hinkwaswo leswi hi nga swi kotaka ku vona leswaku phurojeke leyi ya tirha." 
Xivutiso hi leswaku xana u ta endla yini ha swona? 
Ku laveka nseketelo lowu heleleke wa vanhu hinkwavo, ku nga ri ntsena ku endla xanchumu xikan’wekan’we loko u tshuka u kume mahungu ku suka eka senthara ya nomboro ya vugevenga, kambe na ku tivisa vanhu hi matshalatshala lawa laha u nga swi kotaka. 
Byela vanhu, tiCPF, swikolo, ndyangu wa wena na vanghana hi matshalatshala lawa. 
Tiyisisa leswaku va twisisa ku pfhumba ri thembisa leswaku ku hava leswi nga ta vuya eka vona, leswaku a va nga tiveki hambiloko ku nga humelela yini. 
Nakambe tsundzuka leswaku leyi a hi nomboro ya xihatla. 
Vanhu va fanele ku ya emahlweni va rhipota mhaka ya xihatla eka 10111 kumbe xitici xa maphorisa xa le kusuhi.
Hi pfhumba leri ro lwa na vugevenga, vuhangalasi bya mahungu byi tshunele ekusuhi na maphorisa. 
Va lava ku hi pfuna ku endla Afrika-Dzonga ri va ndhawu yo hlayiseka eka hinkwavo. 
Eku simekiweni ka matshalatshala ya nomboro ya vugevenga, John Robbie, muhaxi wa nimixo eka Talk Radio 702, u nyikete michimi ya 65 ya ID Tool eka SAPS. 
Nkul. Robbie wa ha ku endla xikombelo emoyeni xo va vayingiseri va tiboha ku xava michini leyi ya ID Tool. 
Vaxavisi va michini, Face Technology, na vona va nghenelerile, va tshova nxavo wa michini, leswi nga endla leswaku tikhamphani leti a ti tibohe ku nyikela mali yo ringana ku xava muchini wun’we ti xava michini yimbirhi.
Primedia na John Robbie a hi vona va ri voxe va nga ku pfuneni maphorisa ku lwa na vugevenga. 
Hlaya switori swa ku humelela eka Jenali ya SAPS kumbe Jenali ya le ka inthanete ya SAPS naswona u ta vona timhangu leti nga ku nga tirhaniwa na tona hi ku pfuniwa swirho swa vaaki.
Leswi ku nga na pfhumba lerintshwa ro lwa na vugevenga, swigevenga, ku katsa na lavantsongo lava nga na vukungundwana eka mtirho ya maphorisa, va fanele ku tiva nchumu wun’we lowu tiyeke ... masiku ya vona a ma talanga.
<Doc14>
Akhiredithexini ya muphakeri wa vukorhokeri bya ETQA
Vukorhokeri bya Mfumo bya Afrika-Dzonga
Xikombelo xa Akhiredithexini ya ETQA tanihi muphakeri wa dyondzo na vuleteri
Nhlamuselo
Swinawana leswi tirhaka eka tihuvo ta Ntiyisiso wa Nkoka wa Dyondzo na Ndzetelo ehansi ka Vufambisi bya Mithwaso bya Afrika-Dzonga (SAQA)swi koxa leswaku vaphakeri va dyondzo na vuleteri va endla xikombelo xa Akhiredithexini eka ETQA.
Ku va va nyikiwa Akhiredithexini, vaphakeri va dyondzo na vuleteri va fanele ku tsarisiwa ku ya hi swipimelo swa nawu lowu tirhisiwaka.
Nawu wa mayelana na Dyondzo ya le Henhla na  Dyondzo yo Yisa Emahlweni wu koxa leswaku  vaphameri hinkwavo va dyondzo na vuleteri lava nyikaka mithwasontalo va titsarisela na  Ndzawulo ya Dyondzo.
Muphakeri wa dyondzo na vuleteri u fanele ku  nyika yuniti ya mimpimo na/kumbe minthwaso leyi welaka eka xivandla xa xipakaniso xa  masungulo xa Mintiyisiso wa Nkoka wa Dyondzo na Vuleteri (ETQA) na Xiyenge xa Vufambisi bya Dyondzo na Vuleteri (SETA) kumbe Huvo ya  Xiphurofexinali. 
Swilaveko swa Akhiredithexini:
* Swilaveko swa Akhiredithexini swi kumeka eka tsalwa leri thyiweke Swihlawulekisi na Swiletelo swa Vaphameri naswona ra kumeka eka webusayiti ya SAQA.
* Minongonoko (na/kumbe swikambelo) leyi nyikiwaka hi muphakeri wa dyondzo na vuleteri yi gimeta eka yuniti ya mimpimo na/kumbe minthwaso leyi tsarisiweke eka Rimba ra Minthwaso ra Rixaka (NQF).
* Kharikhulamu (xivumbeko, vundzeni na matheriyali ta ku dyondza) yi xaxamerile kun’we na yuniti ya mimpimo na/kumbe minthwaso.
* Ku na vatirhi lava swi thwaseleke hi ndlela leyi fambelanaka (vaolovisi na vakamberi lava tsarisiweke).
*Vadyondzi va na mfikelelo eka vukorhokeri bya nseketelo wo dyondza lebyi eneleke.
* Maendlelo ya makambelelo na switirho leswi  tirhisiwaka ku pima swilaveko swa yuniti ya mpimo na/kumbe nthwaso hi leswi tengeke, leswi tiyeke na ku va leswi nga tshembiwaka, nakambe leswi tirhisiwaka ku tiyisiwa ka madyondzelo.
Switepe leswi landzeleriwaka
* Rhumela papila ra ntsakelo wa wena wa ku va u nyikiwa Akhiredithexini tanihi muphakeri wa dyondzo na vuleteri eka ETQA leyi faneleke.
* Yisa fomo ya vutikamberi na xikombelo  eka ETQA.
* Loko u nga nyikiwanga Akhiredithexini kutani u twa onge maendlelo a ya vanga lama tengeke, u  na mfanelo ya ku aphila.
* Nongoloko wa tiETQA na vuxokoxoko bya vutihlanganisi swi kona eka webusayiti ya SAQA.
Swi nga teka 6 wa tin’hweti.
Vukorhokeri i mahala.
Tifomo leti tatiwaka
Tifomo ta xikombelo xa Akhiredithexini ya muphakeri na matsalwa lama yelanaka na tona wi nga kumeka eka ETQA leyi fambelanaka na wona.
Vuxokoxoko bya vutihlanganisi – hi kombela u hlawula maendlelo man’we:
