<Doc01>
South African Social security agency 
Ntwanano wa Vuhlayisi bya Vaxavi
Ma amukeriwa eka Ntwanano wa hina wa Vaxavi
Hi lava leswaku n`wina, tikhasimende ta hina, mi hi avanyisa hi xiyimo xa vukorhokeri bya hina lebyi hi byi simekeke eka Ntwanano lowu.  
Hi ta mi khoma kahle ni ku mi nyika vukorhokeri bya kahle mayelano na maendlelo ya VANHU EMAHLWENI. 
Hi tinyiketele ku mi nyika vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla swonghasi, ku mi nyika vuxokoxoko bya ntiyiso, ku tsundzuxa no pfuna eka vukorhokeri bya hina hinkwabyo. 
Xikongomelo xa Ntwanano
Ntwanano lowu wu mi byela hi ta xikalo xa vukorhokeri lebyi mi nga byi langutelaka eka Vuyimeri bya Ntshamiseko wa vanhu bya Afrika-Dzonga (SASSA).   
SASSA i rhavi ro engetelela ra vuphakeri bya mfumo leri fambisaka mphakelo wa timali ta mpfuno eka vaakatiko va Afrika-Dzonga. 
Hi tinyikela
Ku fambisa vukorhokeri bya le henhla bya ntshamiseko wa vanhu, hi nxavo wuntsongo na ku tirhisa tindlela ta xiyimo xa le henhla hi vurhon`wana. 
Leswi mi nga swi langutelaka eka hina
Ntlakuseto na vuhlayiseko bya vumunhu, nhlayiseko wa swihundla, vun`we, vululami, ku vonakala na ndzinganelo.
Eka Vuyimeri bya Ntshamiseko wa vanhu bya Afrika-Dzonga hinkwabyo, hi ta 
Mi nyika vuxokoxoko na switsundzuxo mayelano ni timali hinkwato ta mpfuno leti mi nga hi tiselaka swikombelo swa tona.
Ku mi hundzisela eka mavandla man`wana lama nga pfunaka eka swilaveko swa n`wina.
Ku mi pfuna ku tata tifomo ta hina no tsala swikombelo swa timali ta mpfuno.
Ku hlayisa vuxokoxoko lebyi mi hi nyikaka tanihi xihundla.
Ku tana hi khomelerile eka Vumbiwa bya tiko ra Afrika-Dzonga,milawu leyi lawulaka vukorhokeri bya rixaka na milawu ya matikhomelo ya vukorhokeri bya rixaka.
Ku mi korhokela hi ririmi leri mi tihlawulelaka rona.
Tirha xikan`we na vanhu lava hi va korhokelaka ni vatirhisani van`wana.
Tikarhatela ku antswisa mphakelo wa vukorhokeri mikarhi hinkwayo hi xikongomelo xo fikelela leswi mi swi langutelaka  
Ku ti hlanganisa na hina
Loko mi ti hlanganisa na hina hi xiviri, hi riqingho, papila kumbe imeyili ku ta humelela leswi landzelaka:
Muyimeri wa vukorhokeri bya tikhasimende loyi mi tirhisanaka na yena u ta titivisa leswaku hi yena mani.
Swirilo swa n`wina eka riqingho na hi xiviri hi ta swi ahlula hi xihatla.
Loko hi nga swi ahluli hi xihatla hi ta nyika swivangelo na ku tivisa mukorhokeriwa siku ro langutela nhlamulo.
Hi ta mi nyika nomboro leyi mi nga ta landzelela hi yona eka swivilelo swa n`wina
Hi ta mi tivisa hi ta ku amukela mahungu lama mi ya rhumelaka naswona hi ta tirhana ni xivilelo lexi exikarhi ka masiku ya nkombo ya ku tirha.
Loko hi hluleka ku mi hlamula exikarhi ka masiku ya nkombo hi ta mi byela xivangelo na siku leri mi nga ta langutela nhlamulo ha rona.
Hi ta ringeta ku ahlula xiphiqo xa n`wina exikarhi ka masiku ya ntirho ya makumembirhin`we.
Loko u hi fonela, hi ta ku hlamula hi xihatla hi ririmi ra ximfumo leri u ri hlawuleke. 
Hi ta hamba hi ku tivisa hi papila xiboho xin`wana na xin`wana mayelano ni mali ya wena ya mpfuno
Eka tihofisi ta SASSA 
Loko u fika eka yin`wana ya tihofisi ta hina, vatirhi va hina va le ka desika ro pfuna va ta ku pfuna hi xihatla. 
Tihofisi ta hina hinkwato ti ta va ti pfuriwile ku sukela hi 08h00 ku fikela 16h30, Musumbhunuko ku ya fika Ravumune, na ku sukela hi 08h00 ku fika hi 16h00 hi Ravuntlhanu.  
Eka tihofisi ta hina ni le ka tindhawu to holela eka tona mi ta kuma leswi landzelaka:
Nhlayiseko wa swihundla
Tindhawu to rindzela ta ntshamiseko
swiyindlwana
Mpfuno wa swa vutshunguri loko hi tshama hi tivisiwile hi xilaveko xa muxaka lowu
Hi ta ku endzela loko u nga koti ku fika etihofisini ta hina hikokwalaho ka vuvabyi.  
U nga hi fonela leswaku hi ta tilulamisela ku ku endzela ekaya.
Ku tirhana na xikombelo xa wena xa mali ya mpfuno
Hi ta sungula ku tirhana ni xikombelo xa wena hi siku rolero.
Hi fanele ku tiyisisa leswaku u na lunghelo ro kuma mali ya mpfuno.
Hi tiboha mikarhi ya ku tirhana na xikombelo xa wena hi tlhela hi hakela mali ya wena exikarhi ka masiku ya makumekaye.
Hi ta ku tsundzuxa hi ta mfanelo ya wena yo koxa loko xikombelo xa wena xo tshuka xi ariwile, yimisiwile na ku suriwa
Ku teka xiboho.
Loko hi teka xiboho mayelano na xikombelo xa wena xa mali ya mpfuno ivi u ehleketa leswaku swi hoxekile, kumbe u lava vuxokoxoko byin`wana mayelano na xiboho, u nga endla leswi landzelaka:
Hi vutise hi ku hlamusela xiboho mayelano ni mhaka ya kona hi vuenti naswona hi ta tirhisana na wena eka xikombelo xa wena.
U nga koxa xiboho xa hina exikarhi ka masiku ya makumenharhu ntsena loko u kumile papila ra xiboho.
Wa swi kota ku va ni nkateko wo vona fayili ya wena mayelano ni vuxokoxoko byin`wana ni byin`wana lebyi u nga byi lavaka.
U ta va ni vutihlamuleri bya
Ku hi nyika:
Adirese ya wena ya poso ni laha u tshamaka kona swa ntiyiso.
Ku cinca eka swiyimo swa wena swa xiviri swo tanihi mali leyi u yi kumaka, adirese, ta rihanyu ni swin`wana ni swin`wana.
Nhlamuselo kumbe Vuxokoxoko byo tshembeka, bya ntiyiso, byo hetiseka lebyi heleleke mikarhi hinkwayo.
Hlamula mapapila ya hina kumbe vuxokoxoko byin`wana ni byin`wana lebyi nga laviwaka eka wena hi nkarhi.
A wu tsakangi hi vukorhokeri bya hina xana?
Loko u nga tsakangi hi vukorhokeri bya hina hikokwalaho ko va:
Hi tekile nkarhi wo leha ku lulamisa mali ya mpfuno na /kumbe a wu kumangi mali ya wena hi nkarhi.
Matikhomelo ya muhofisiri wa hina a ya nga amukeleki.
Vatirhi va hina va endlile xihoxo eka xikombelo xa wena kumbe va ku nyikile xitsundzuxo xo ka xi nga ri xona.
Ka xihoxo xa hina hi ku swi tiva/hi ku ka hi nga swi langutelangi
Hi tivise hi swona hi ta tlhela hi lulamisa xihoxo xin`wana ni xin`wana lexi nga ta va xi endliwile.  
Loko u lava ku tisa xivilelo, hi kombela leswaku u hi tsalela kumbe ku hi fonela u kombela ku hundziseriwa eka xiphemu xa hina xa nhlayiseko wa vaxavi. 
Hi ta kanerisana na wena hi ta vukorhokeri bya hina 
Hi tsakela mavonelo ya wena mayelana na vukorhokei bya hina.
Hi ta tirhisa vuxokoxoko lebyi u hi nyikaka byona ku antswisa vukorhokeri bya hina. 
U nga hi rhumela miehleketo ya wena hi yin`wana ya tindlela leti landzelaka:
Hi fonele eka nomboro ya mahala ya 0800 601 011
Tata khadi ra mavonelo ya vaxavi leri nga kona etihofisini ta hina ni le ka tindhawu to holela.
Endzela webusayiti ya hina eka www. sassa.gov.za
Endzela tindhawu ta hina to hlanganela eka tona.
(Tindhawu ta Xifundza, ta muganga, ta vukorhokeri ni to holela)
Tisa xikombelo xo tsariwa ehofisini ya hina yin`wana ni yin`wana.
Swivutiso ni mavonelo mayelana ni ntwanano lowu
Loko u lava vuxokoxoko byin`wana mayelana ni ntwanano lowu, fonela eka yin`wana ya tihofisi ta hina. 
U nga kuma ntwanano lowu eka Breyili, khasete na CD, loko u kombela. 
Ntwanano lowu wu ta sungula hi 01/04/2007 naswona wu ta hleriwa nakambe lembe rin`wana na rin`wana ku endlela ku nghenisa mavonelo ya wena.
<Doc02>
Mahungu ya Statistics South Africa
Endzeni ka Tinhlayo:swilaveko swa tinhlayo swi ta engetela loko xidemokirasi xi ala xi karhi xi entisiwa.
Tsalwa leri ri sungurile ku hangalasiwa eka Xiviko xa swa Mabindzu hi 05 Mhawuri 2004
Vhiki leri nga hela ndzi nghenelerile eka nhlengeletano ya matiko ya huvo ya vutsundzuxi ya East African Statistical Training Centre eTanzania, laha ndzi nga va ni nkateko wo vona ntlangu wa senthara leyi wa ku ambexiwa ka swidyondzeki, laha switirhi swa ntlhanu swa Statistics SA swi nga nghenelela na swona.  
Ku dyondzisiwa ka switirhi swa Stats SA i ku navela ka vandla. 
Endzhaku ka ku va ndzi hlawuriwile ku va n`watinhlayo hi ku angarhela, wa Stats SA, xikan`we na Statistics Council, ndzi simekile vulavisisi bya xihatla bya mavandla lama dyondzisaka tikhoso ta nkoka ta ku tirhana ni vuxokoxoko bya xihofisi.
Hi kumile mavandla mambirhi: senthara ya le Dar es Salaam, Tanzania, na vandla ra Institute of Statistics and Applied Economics eUganda.
Senthara leyi yi simekiwile hi lembe ra 1965 hi khomixini ya UN Economic Commission for Africa, East African Common Services Organisation na  UN Development Programme.
Hi lembe ra 1977, mfumo wa Tanzania hi wona lowu se a wu fambisa senthara leyi, wu tlherile wu engetela nhlayo ya matiko lama a wu korhokela ku fika eka khumenharhu.
EUganda vandla ri simekiwile hi lembe ra 1969, hi ku landza pulani ya xinawu ya Yunivhesiti ya Makerere. 
Xikongomelonkulu a ku ri vudzaberi bya le henhla bya swidyondzeki eka swa tinhlayo ni swa ikhonomi. 
Stats SA a yi rhumela switirhi swa yona malembe manharhu lama hundzeke eka tisenthara leti. 
Ntlawa wo sungula wu ambarile lembe leri nga hela.
Loko va vuyile, va kombisile ku antswa lokukulu swinene eka matirhelo, lero van`wana va vona sweswi se va kumile switulu swa vufambisi.
Hambiswiritano, Stats SA yi langutane ni mitlhontlho leyintshwa.
Swilaveko swa vuxokoxoko bya tinhlayo eka ku endla swiboho swi engeterile ngopfu eka marhavi manharhu hinkwawo ya mfumo. 
Hi ku kongoma, vanhu lava tokoteke hi swa ku hlengeleta na ku tirhisa vuxokoxoko bya tinhlayo va kala ngopfu eka xiyimo xa masipala.
Ku va hi kota ku pfala vangwa leri, swo boha hi dzabela vanhu hi mpimo wa magidi mambirhi hi lembe. 
Senthara ya Tanzania na Institute of Statistics and Applied Economics ya Uganda a swi koti ku fikelela xilaveko lexikulu swongahsi.
Loko a pfula khoniferense ya SA Statistical Association lembe leri hundzeke, holobye wa swa timali Nkul. Trevor Manuel u tlhontlhile tiyunivhesiti ta Afrika-Dzonga leswaku ti lulamisa mhaka leyi ya ku kayivela ka vutshila bya swa tinhlayo lebyi pfunaka ku nyika swiboho leswi nga riki swo ngungumela hi ku landza vuxokoxoko lebyi hetisekeke bya tinhlayo.
Stats SA yi sungurile ku kanerisana na tiyunivhesiti hi xikongomelo xo sungula vudzaberi bya muxaka lowu. 
Hambiswiritano, eka nkarhi wa sweswi a ku si va na yunivhesiti na yin`we eAfrika-Dzonga leyi dzabelaka khoso ya tinhlayo ya ximfumo.
Stats SA yi kunguhata ku simeka vandla ra vudzaberi ra swa tinhlayo hi nkarhi wa le kusuhi lowu taka, hi ku dzabela vatirhi va yona ni switirhi swa tindzawulo tin`wana eka tinhlayo ta ximfumo. 
Maendlelo ya tinhlayo ta tiko ya endla leswaku ku va na xilaveko xo simeka swiphemu swa tinhlayo eka tindzawulo ta mfumo to hambanahambana, leswi vangelaka nakambe leswaku ku va ni swilaveko swikulu swa vuswikoti eka swa tinhlayo.
Hambiswiritano, nhluvuko wa vuswikoti bya swa tinhlayo byi yelana ni swilaveko swa mfumo swa ku kuma vuxokoxoko byo hetiseka.
Tinhlayo ti ya exivindzini xa xidemokirasi. 
HG Wells, eku sunguleni ka malembe xidzana ya makumembirhi, u hlawuterile leswaku tinhlayo ti ta va na nkoka eka vaakatiko tanihi ku kota ku tsala na ku hlaya hi xamundzuku.
Tinhlayo ta rixaka i nhluvuko lowuntshwa lowu veke kona hi nkarhi lowu nga sungula xidemokirasi. 
eAfrika laha xidemokirasi ku nga nchumu lowuntshwa, hi ta vona ku engeteleka lokukulu eka xilaveko xa tinhlayo ta rixaka hi ku enta ka xidemokirasi.
Van`watinhlayo hi vona vahlayisi va maendlelo ya xidemokirasi ya ku va erivaleni eku pimeni na ku fikelela, naswona hi vutihlamuler. 
Hi swona leswi nga kona eka pfhumba leri ro engetela vuswikoti eka swa tinhlayo, na ku hluvukisa mavandla lama lavekaka eka ku kurisa na ku andzisa vudyondzisi bya vuxokoxoko bya ximfumo.
Pali Lehohla hi yena n`watinhlayolonkulu na nhloko ya Stats SA. 
Ku kuma vuxokoxoko byo tala ehenhla ka Stats SA na ntshovelo wa yona, endzela www.statssa.gov.za kumbe u ba riqingho eka (012) 310-8600
<Doc03>
Masiku ya khumetsevu yo lwisana ni ntshikelelo eka vana na vavasati: A mi swi tiva xana?
Ku sukela lembe ra 1994, mfumo wu vumbile milawu leyi lulamisaka swiphiqo leswi vavasati na vana va hlanganaka na swona.
Nawu wa ntlakuseto wa ndzinganelo na lowo sivela xihlawuhlawu yi tiyisiwile hi xikongomelo xo vona leswaku un’wana na un’wana wa tiphina hi timfanelo ta le ka Vumbiwa.
Nawu lowu wu tiyisisa, hi xikongomelo xo lulamisa swihoxo swa khale, leswaku vavasati va tiphina ku fana hi tshunxeko na timfanelo.
Nawu wa ndzinganelo emitirhweni wa lembe ra 1998 wu tiyisisa leswaku ku hlawulana eka swa mitirho na miholo eka bindzu ra mitirho leswi sunguleke emikarhini ya xihlawuhlawu swa herisiwa.
Wu kucetela vuyimeleri lebyi ringaneke bya vavasati na vanhu van’wana lava tiviwaka va ri vatsoniwa, eka swivandla hinkwaswo swa xitshungu na leswa xihundla.
Nawu wa vuhlayisi wa 1998 wu tshembisa leswaku vutomi bya n’wana byi fanela ku hanyiwa hi ndlela leyi pfumelelaka nhlayiseko na nhluvuko wa miehleketo, miri, ku dyetana na van’wana na nkuriso wa ximoya.
Nawu lowu wu vona leswaku vuhlayisi bya n’wana byi huma eka vatswari kumbe van’wana vanhu lava vaka na vutihlamuleri bya ximali eka nkuriso wa n’wana.
Nawu wa madzolonga ya le mindyangwini wa 1998 wu simekiwile leswaku wu ta nyika vaxanisiwa emindyangwini vusirheleri lebyi hetisekeke eka tinyimpi ta le mindyangwini.
Sweswi, vavasati lava xanisiwaka emindyangwini va ni nawu lowu nga ta vona leswaku va sirheleriwa.
Nawu wa Vana wa 2005, na Nawu lowu lulamisiweke wa Vana wa 2007, yi simekiwile hi xikongomelo xo sirhelela n’wana eka makhomeriwele yo biha, ku nga khataleriwi, ku tirhisiwa eka leswi nga fanelangiki na ku chichiwa ndzhuti.
Mfumo wu simekile na ku seketela mihlangano yo tala leyi sirhelelaka ntikelo wa ximunhu wa vavasati na vana.
Nawu wo sirhelela vana wu le ku pfuxetiweni na ku langutisisa ku vona leswaku wu lwisana na mitlhontlho ya ku komba vana swifaniso swa vanhu lava nga ambalangiki na ku paluxiwa ka vana va nga ambalanga.
Mfumo wu nghenelela eka ku lwisa tlhontlho wa ku nghenisa vana eka ta vukati hi nsindziso laha lavakulu va swi endlaka ehansi ka maendlelo ya xintu lama vuriwaka “ku tlhakisa”.
Mfumo wu tiyimiserile ku vona leswaku maendlelo ya xintu ya leteriwa hi Vumbiwa na nawu lowu faneleke.
Mfumo wu le ndleleni ya ku simeka nakambe swiphemu swa ntirhelo ro karhi leri nga ta tirhana na milandzu yo karhi leyi humelelaka emindyangwini, milandzu ya ku pfinya na yin’wana leyi endliwaka hi ndlela yo onhela vavasati na vana.
Ku simekiwa ka swiphemu swo karhi ku ta tisa vutivi lebyi faneleke lebyi nga ta endla leswaku  ku va na vufambisi na vuchuchisi lebyi hetisekeke eka swa milandzu leyi yelanaka na vavasati na vana.
Sweswi ku ni tisenthara ta 17 leti simekiweke etikweni emigangeni leyi nga ni nhlayo ya le henhla ya milandzu leyi yelanaka na swa masangu.
Tisenthara leti ti nyika vukorhokeri bya nhlayiseko na bya rihanyu na ku nyika tindlela ta masungulo ta ku mangala na ku chuchisa milandzu hi ndlela leyi nga na xindzhuti na nkhatalelo, naswona swi va leswi endliwaka hi vuhetiseki, hi switirhi leswi faneleke ntirho lowu.
Nkwama wa Switirho swa Milandzu na Vuyiselo wu tirhisiwile ku hakelela tiphurojekite ta 19 leti pfunaka ku tlakuseta vaonheriwa va milandzu leyi.
Nongonoko wa swa vukorhokeri lebyi endleriwaka lava onheriweke hi maendlelo ya tihanyi na hi milandzu yo karhi lebyi katsaka vukorhokeri lebyi nyikiweke hi mihlangano leyi hundzaka 1500, leyi nga ya mfumo na leyi tirhaka yi ri hansi ka mfumo,  ya hluvukisiwa.
Nongonoko lowu wu nyika vanhu matimba ya ku fikelela vukorhokeri lebyi kumekaka endhawini ya vona.
Maendlelo yo korhokela vaonheriwa ya xinghana ya simekiwile eswitichini swa maphorisa lomu nhlayo wa va mangali va milandzu yi nga le henhla.
Tikhoto leti tiyimiseleke ku tirhana na milandzu ya swa masangu ti hluvukisiwile.
Nawu wa Madzolonga ya le Mindyangwini lowu langutanaka na swa miako ya vutumbelo wu ta simekiwa.
Sweswi ku na 96 wa miako ya vutumbelo ku suka eka 39 leyi a yi ri kona hi lembe ra 2001.
Ntwanano wa Timfanelo ta vaonheriwa se wu hundzuriwa xiboho lexi tiyeke eka vaonheriwa lava tihlanganisaka na va Huvo ya Milandzu ya Vunene.
Ntwanano lowu wu katsa mpimelo wa le hansi wa vukorhokeri eka vaonheriwa va milandzu, lowu nyikaka masungulo na xivumbeko xa xinawu xa timfanelo ta vona na leswi va nga swi langutelaka eka va Huvo ya Milandzu ya Vunene.
Eku tiyisiweni ka ntwanano wa vaonheriwa, masiku lawa a ya tekiwa ku tsema mhaka ya nandzu wa swa masangu ya hungutekile ku suka eka 285 ku ya eka 142.
Ntwanano lowu i xilaveko eka tiko ra Afrika-Dzonga leswaku ri ta fikelela swilaveko swa Matiko ya Vun’we (United Nations) swa Ntwariso wa Milawu ya Masungulo ya Vunene eka Vaonheriwa va Milandzu yo karhi na ku tirhisiwa ka Matimba hi ndlela yo hoxeka.
Ntirhisano wa Matikonyingi eku lwisaneni na mitlhontlho ya makhomeriwele ya tihanyi ya vavasati na vana.
Tiko ra Afrika-Dzonga ri yisile xiviko xa rona xa matirhele ya rona eka ku tiyisisiwa ka Ntsombano wa swa ku siyiwa ehandle na xihlawuhlawu ehenhla ka vavasati eka khomiti ya UN CEDAW.
EAfrika-Dzonga ku vile na nhlengeletano ya vaholobye ya Nhlangano wa Nhluvuko wa le Dzongeni wa Afrika hi n’hweti ya Hukuri ya lembe ra 2009 ku hetisisa xiboho xa makungu ya malembe ya khume ya vutiyimeleri hi  xiviri, hi ku kongomisa eka vavasati na vana.
Xiboho xa SADC eka swa Rimbewu hi lexi nge xirho xin’wana na xin’wana xa SADC xi fanela ku va xi simekile nawu lowu lwisaka makhomiwele yo biha ya vanhu eka swa masangu, hi lembe ra 2015.
Tiko ra Afrika-Dzonga ri khomile nhlengeletano ya Matiko ya SADC leyi a yi langutana na swa Rimbewu na Vunene, hi 9-10 Ndzati 2009, laha a ku hlengeletanile swirho leswi a swi ri vayimeri va matiko ya Afrika, ku ta avelana mitokoto na maendlelo lamanene ya ku herisa madzolonga ya Rimbewu na ya swa masangu.
U nga languti etlhelo, lwisa vuonhi.
<Doc04>
Xitatimente xa xihundla
Ndzawulo ya Tiyindlu yi tiyimiserile ku hlayisa xihundla xa wena na ku tumbuluxa na thekinoloji leyi ku nyikaka ntokoto wa nhlayiseko na lowa matimba ya xiyimo xa le henhla eka swa inthanete.
Xitatimente lexi xa xihundla xi kongomanile na webusayiti ya Ndzawulo ya Tiyindlu naswona yi lawula ku hlengeletiwa na ku tirhisiwa ka vuxokoxoko byo karhi.
Ku tirhisa webusayiti ya Ndzawulo ya Tiyindlu swi vula ku pfumelelana na matirhisele ya vuxokoxoko lama hlamuseriweke eka xitatimente lexi.
Ku hlengeletiwa ka vuxokoxoko bya wena
Ndzawulo ya Tiyindlu yi hlengeleta hi yoxe vuxokoxoko lebyi hlawulekisaka munhu byo tanihi adirese ya wena ya imeyili, vito, adirese ya le kaya, ntirhweni kumbe nomboro ya foni.
Ndzawulo ya Tiyindlu yi tlhela yi hlengeleta vuxokoxoko bya vanhu lebyi nga kongomisiki eka wena byo fana na khodi ya ZIP, vukhale, rimbewu, swa nkoka, swo tsakisa, na leswi a swi tekelaka ngopfu enhlokweni.
Ku tlhela ku va na vuxokoxoko bya xiyimo xa khomphyuta ya wena lebyi hlengeletiwaka hi va Ndzawulo ya Tiyindlu ehandle ka ku va u va nyikile.
Vuxokoxoko lebyi byi nga katsa adirese ya wena ya IP, muxaka wa burawuza, mavito lama ku tirhisaniwaka na wona, mikarhi leyi talaka ku khomeka na tiadirese ta tiwebusayiti tin’wana leti yi tirhisanaka na tona.
Vuxokoxoko lebyi byi tirhisiwa hi Ndzawulo ya Tiyindlu ku fambisa vukorhokeri, ku tisa ntshamiseko wa xiyimo xa le henhla xa vukorhokeri, na ku nyika nhlayo yo angarhela ya ku tirhisiwa ka webusayiti.
Tekela enhlokweni leswaku loko u paluxa vuxokoxoko bya wena bya ximunhu na lebyi nga fanelangiki ku tiviwa hi vanhu vo tala eka xiyenge xa webusayiti ya Ndzawulo ya Tiyindlu xa xitshungu byi nga hlengeletiwa hi vanhu van’wana va byi tirhisa.
Tiva: Ndzawulo ya Tiyindlu a yi hlayi mbulavulo wa wena wihi kumbe wihi wa xihundla eka inthanete.
Ndzawulo ya Tiyindlu yi ku hlohlotela leswaku u hlela tiwebusayiti ta le ka Ndzawulo ya Tiyindlu na swiyimo swa swihundla swa tona leswaku u ta hlawula tiwebusayiti ta le ka Ndzawulo ya Tiyindlu leti u navelaka ku tirhisana na tona u karhi u tiva leswaku ti hlengeleta njhani vuxokoxoko, ti tirhisa njhani hambi ku ri ku siyerisana byona. 
Ndzawulo ya Tiyindlu a yi na vutihlamuleri eka switatimente swa xihundla kumbe vundzeni byin’wana lebyi kumekaka ehandle ka webusayiti ya Ndzawulo ya Tiyindlu na nhlengeletano wa tiwebusayiti wa Ndzawulo ya Tiyindlu. 
Ku tirhisiwa ka vuxokoxoko bya wena
Ndzawulo ya Tiyindlu yi hlengeleta na ku tirhisa vuxokoxoko bya wena ku fambisa webusayiti ya Ndzawulo ya Tiyindlu no ku fikisela vukorhokeri lebyi u byi kombeleke.
Ndzawulo ya Tiyindlu yi tlhela yi tirhisa nakambe vuxokoxoko bya wena ntsena ku ku tivisa hi swin’wana kumbe vukorhokeri byo karhi lebyi vaka kona eka Ndzawulo ya Tiyindlu kumbe swirho swa yona. 
Ndzawulo ya Tiyindlu yi nga tihlanganisa na wena eka swa vulavisisi hi xikongomelo xo lava ku twa mavonelo ya wena mayelana na vukorhokeri lebyi nga kona kumbe vukorhokeri lebyi nge se vaka kona, kambe byi languteriwa ku va kona. 
Ndzawulo ya Tiyindlu a yi xavisi, ku rhentisa kumbe ku lombisa nongonoko wa tikhasimente ta yona eka vanhu van’wana.
Ndzawulo ya Tiyindlu yi nga tihlanganisa na wena, eka mikarhi yo tala, yi karhi yi ku tivisa hi swa van’wamabindzu va le handle lava nga vaka na vukorhokeri byo karhi lebyi u nga byi tsakelaka.
Eka swiyimo swo fana na sweswo, vuxokoxoko bya wena lebyi u tihlawulekisaka hi byona (imeyili, vito, adirese, nomboro ya foni) a swi nyiketiwi eka van’wamabindzu lava.
Ku engetela eka leswi, Ndzawulo ya Tiyindlu yi nga nyiketana vuxokoxoko na vatirhisani lava tshembekeke leswaku swi hi pfuna ku hlahluva tinhlayo, ku ku rhumela imeyili kumbe papila, ku nyika nseketelo eka tikhasimente kumbe ku lulamisela ku rhumeriwa ka swo karhi.
Vatirhisano va le handle hinkwavo lava a va pfumeleriwi ku tirhisa vuxokoxoko bya wena bya xihundla kambe lexi va nga xi endlaka i ku rhumela vukorhokeri lebyi eka Ndzawulo ya Tiyindlu naswona vuxokoxoko bya wena byi tama bya ha ri xihundla.
Ndzawulo ya Tiyindlu a yi tirhisi kumbe ku paluxa vuxokoxoko bya munhu bya xihundla byo fana na rixaka, vukhongeri, kumbe vungheneleri bya wena eka swa tipolitiki ehandle ka mpfumelelo. 
Ndzawulo ya Tiyindlu ya landzelela tiwebusayiti na tipheji leti endzeriwaka hi tikhasimente ta hina hi xikongomelo xo vona vukorhokeri lebyi tsakeriwaka ngopfu.
Vuxokoxoko lebyi byi tirhisiwa eka mphakelo wa xikhasimente na ku navetisa leswi khasimente yo karhi yi kombaka ku swi tsakela.
Webusayiti ya Ndzawulo ya Tiyindlu yi nga paluxa vuxokoxoko bya wena ehandle ka ku ku tivisa loko swi lerisiwile hi nawu kumbe loko yi ri na ku tshemba leswaku maendlelo lama ya kahle eka ku (a) yingisa swileriso swa nawu kumbe ku yingisa mafambiselo ya swilo ya xinawu lama vaka ya korhokeriwa eka Ndzawulo ya Tiyindlu eka webuayiti; (b) ku sirhelela na ku lwela nhlayiseko wa nhundzu ya Ndzawulo ya Tiyindlu; na (c) ku endla leswi bohaka eka xiyimo xo karhi hi xikongomelo xo sirhelela nhlayiseko wa ximunhu wa vatirhisi va Ndzawulo ya Tiyindlu kumbe rixaka. 
Ku tirhisiwa ka tikhuki
Ndzawulo ya Tiyindlu yi tirhisa tikhuki ku pfuna wena leswaku u kota ku tirhisa inthanete hi ntokoto na xihundla.
Khuki swi vula fayili leyi tsariweke leyi vekiwaka eka disiki hi xihlayisatipheji xa webu.
Tikhuki a ti koti ku tirhisiwa ku fambisa tiphurogireme kumbe ku tisa tivhayirasi eka khomphyuta ya wena.
Tikhuki ti rhumeriwa ntsena eka wena naswona ti hlayiwa ntsena hi web leyi nga ta va yi ku rhumerile.
Xikongomelo xa ku tirhisa khuki i ku ku olovisela leswaku u kota ku tirha swilo swo tala hi nkarhinyana.
Xikongomelo xa khuki i ku tivisa xihlayisatipheji xa web loko u tlhelele eka pheji yo karhi.
Xikombiso, loko u teka tipheji ta Ndzawulo ya Tiyindlu u tiendla ta wena n`wini kumbe loko u rhejisitara ndhawu kumbe vukorhokeri bya Ndzawulo ya Tiyindlu, khuki yi pfuna Ndzawulo ya Tiyindlu ku tsundzuka vuxokoxoko bya wena eka mikarhi leyi landzelelanaka leyi u endzeleke ha yona webusayiti.
Leswi swi olovisa ntirho wa ku rhekoda vuxokoxoko bya wena, byo fana na tiadirese to hakelela, to rhumela hi ku tlutisa na tin’wana.
Loko u tlhelela eka webusayiti ya Ndzawulo ya Tiyindlu, vuxokoxoko lebyi u byi nyikeke eku sunguleni u nga swi kota ku byi vuyisela, u byi susa eka webusayiti, leswi vulaka leswaku u nga tirhisa swihlawulekisi swa Ndzawulo ya Tiyindlu leswi u swi lukeleleke.
U ni matimba yo ala kumbe ku amukela tikhuki.
Swilaviseta tiwebu swo tala swi amukela tikhuki ehandle ko lerisiwa, kambe u nga kota ku swi hundzula leswaku swi nga ti amukeri loko u swi lava.
Loko u hlawula ku papalata tikhuki a wu nge swi koti ku fikelela hi vuhetiseki leswi nga kumiwaka eka Ndzawulo ya Tiyindlu kumbe tiwebusayiti leti u ti endzelaka.
Nsirhelelo wa vuxokoxoko bya wena bya xihundla
Ndzawulo ya Tiyindlu yi sirhelela vuxokoxoko bya wena eka ku tirhisiwa hi vanhu lava nga riki na mpfumelelo wa ku byi tirhisa, ku byi fikelela kumbe ku byi paluxa.
Ndzawulo ya Tiyundlu yi sirhelela vuxokoxoko bya wena lebyi u byi nyikeke eka khompyuta hi ndlela yo lawuleka, eka ndhawu yo hlayiseka, leswaku byi nga fikeleriwa hi lava nga fanelangiki kumbe ku byi paluxa.
Loko vuxokoxoko bya vun’winyi (byo fana na nomboro ya khadi ra swikweleti) yi hundziseriwa eka Web yi sirhelelekile hi ku cinca nomboro ya xihundla ya vuhlayiseki.
Ku cinca eka xitatimente lexi
Ndzawulo ya Tiyindlu yi ta tshama yi ri karhi yi ku tivisa hi ta xitatimente lexi xa xihundla ku humesela mavonelo ya khampani ni ya tikhasimente.
Ndzawulo ya Tiyindlu yi ku hlohlotela leswaku u tshama u ri karhi u hlela xitatimente lexi ku va u tiva hilaha Ndzawulo yi nga le ku hlayiseni hakona vuxokoxoko bya wena.
Vuxokoxoko byo tihlanganisa
Ndzawulo ya Tiyindlu yi amukela mavonelo ya wena mayelano ni Xitatimente lexi xa Xihundla
Loko u kholwa leswaku Ndzawulo ya Tiyindlu a yi fikelelanga eka Xitatimente lexi, hi kombela u tihlanganisa na Ndzawulo ya Tiyindlu eka wemaster@kznhousing.gov.za.
Hi ta tirhisa matimba hinkwawo lama hi nga na wona ku hatlisa hi lulamisa xiphiqo lexi. 
<Doc05>
Mbulavulo wa Holobyenkulu Ebrahim Rasool eka nkhuvo wo tlangela lava paseke Matiriki 
Namuntlha hi tile ku ta hoyozela lava paseke matiriki hi tinsiva.
Hi ri eka vona: Mi tirhile swinene! Ha tinyungubyisa hi n`wina, xifundzankulu na tiko swa tinyungubyisa hi n`wina, vatswari va n`wina va tinyungubyisa hi n`wina, hi sweswo na n`wina mi fanele mi tinyungubyisa hi mitirho ya n`wina.
Xivangelo xa ku va ni ku tinyungubyisa hi nkarhi lowu i ku tekela enhlokweni leswaku xinkadyana xo fikelela swo karhi xi humelela hikokwalaho ka nkarhi wo leha wa swiphiqo, ku tikarhata naswona siku ra namuntlha ri yimela xinkadyana xo humela erivaleni ku suka eka xiyimo lexi a xi pfilunganile.  
Matiriki yi pfilunganile.
Eka malembe ya khume lama hundzeke hi bohekile ku va hi cinca xiyimo xa dyondzo ku huma eka endlelo ra yona ra nkarhi wa xihlawuhlawu. 
Hi kotile ku va hi humelela ngopfu eka ku khomanisa swiyenge, hi ve na silabasi yin`we, na xikambelo xin`we, machudeni yo tala lama tsaleke no pasa swikambelo swa matiriki, ni vulemukisi bya leswaku dyondzo yi pfuna eka swilaveko swa vanyingi-leswaku ikhonomi hinkwayo yi yimisiwa hikokwalaho ka vutshila lebyi humaka eka dyondzo.
Matiriki yi pfilunganile hakunene.
Hi nga vula hi nga tipfinyingi leswaku Varhangeri va hina laha eLeeuwenhof i va xiyimo xo tlula hinkwavo, lava tameleke leswikulu swinene, lava lulameleke hi nhlonipho hinkwawo lowu Xifundzankulu xi nga wu hlengeletaka.  
Miehleketo ya hina nakambe yi le ka xiphemu xa 71% xa nhlayo ya vanhu lava nga ni malembe ya makume mambirhi kumbe ku tlula lava nga hetangiki xikolo xa sekondari,ivi ni mpimanyeto wa hafu ya magidi makume nhungu (80 000) lava ngheneke Giredi ya 1 na n`wina malembe ya khumembirhi lama hundzeke, kambe va nga tsali xikambelo xa 2004 hikokwalaho ko va va tshikile xikolo endleleni nakambe ni lavo tala lava nga tsala kambe hikokwalaho ka tidyondzo na mapaselo, switifikheti swa vona a swi amukeleki hi ikhonomi kumbe hi tidyondzo ta le henhla. 
Matiriki yi pfilunganile ngopfu hikokwalaho ka ku va hi languterile eka n`wina tanihi mafasitere ya mavhengele.
Tiko ri avanyisa vumundzuku bya hina hi matirhelo ya hina.
Va ni vutitshembi eka vun’wina bya n’wina. 
Va ni ntshembo eka vubindzuri bya hina bya dyondzo lebyi kotlanaka ni xinkadyana lexi xa nkhuvo.
Intiyiso leswaku xiphemu xikulu xa bajete ya tiko ni ya xifundzankulu swi ya eka dyondzo. 
Lembe leri ntsena, hi tekile mali ya mitirho yin`wana ya swifundzankulu hi xikongomelo xa ku hlayisa ntirho wa vadyondzisi va magidi mambirhi(2000).
Hi boheka ku nghenisa mali yo tala eka swikolo leswi nga ni vusiwana byikulu leswaku hi xamundzuku ku va ni ku ringana eka dyondzo loku twalaka eka swikolo hinkwaswo swa le lokhexini.
Eka holobye Dugmore na Mulanguterinkulu Swartz, xa nkoka hi leswaku hi ni xiswathe xa ku humelerisa Kungu ra ku Kuma Vatirhi leswaku bindzu ra hina ri ta khomeka.
Hi boheka ku humesa vadyondzi lava tiyeke eka maendlelo, lava nga ni mbuyelo wa kahle, lava nga ni nkoka eka ikhonomi, vutshembeki erixakeni ra vona, na ku pfuna rixaka.
Namuntlha hi tele ku ta hoyozela mhaka leyi.
Mi yimela ku langutela loku tanihileswi hi tiakelaka Muti wa Hinkwavo. 
Hi hoyozela ku humelela ka n`wina hikuva mi tinyiketerile mi tirha hi matimba, vatswari va n`wina va tinyiketerile va mi yisa exikolweni, ni miganga ya n`wina yi tinyiketerile yi tlhela yi bindzula eka vumundzuku bya n`wina. 
Vanyingi va ha kanakana hi nkoka wa ku tlangela ku humelela eka matiriki hi ku tekela enhlokweni mpifungano wa yona na ku ntiyiso wa ku yi nga va ya ha ri na masalela ya endlelo ra nkarhi wa xihlawuhlawu. 
Hi wena ntsena loyi a nga hlulaka leswi hi migingiriko na ku tinyiketela eka ku aka Muti wa Hinkwavo, lowu nga ni ku ringana no kala xihlawuhlawu. 
Leswi swi fanele ku tikomba eka mihlawulo leyi mi endlaka ku sukela namuntlha.
Swo boha leswaku u hlawula ndlela leyi u nga tirhaka hi matimba ku ta fika sweswi.
Xitifiketi xa wena xa matiriki xi ku boha ku hlawula leswi u nga ta lava ku va xiswona ni vutomi lebyi u nga ta navela ku byi hanya.
Khanimambo swinene.
<Doc06>
Xikongomelo xa projeke ya mafambiselo ya vuhlanganisi bya mfumo xa 2010 i:
Mfikelelo wa swikongomelo swa mbulavurisano eka mitlangu ya bolo ya Misava ya FIFA eAfika ro sungula 
Endla leswaku xiendlakalo lexi nga riki xa ntolovelo xi aka vun`we ni ku tinyungubyisa exikarhi ka vaakatiko va Afrika-Dzonga
Hlohlotela lavantshwa
Ku veka tiko eka mepe wa misava
Ku tumbuluxa xiyimo xa mbulavurisano lexi pfunaka ku hatlisisa nhluvuko na ku tlhengusa matomo hi ku tirhisa xinkadyana lexi
Aka vun`we bya Afrika.
Leswi swi ta humelerisiwa hi ku:
Nyika vurhangeri na vuhlanganisi bya mbulavurisano wa mfumo eka mitlangu ya bolo ya misava ya 2010 
Aka ntirhisano wa tiko wa vavulavuri va xitshungu ni va mavandla lama tiyimeleke eka mitlangu yo hambanahambana, na ku khomana ni vavulavuri etikweninkulu na le handle ka matiko, leswaku tiko xikan`we na tikonkulu swi vuyeriwa hi thomo ra mbulavurisano lowu taka hi mikarhi yi nga kule evuton`wini 
Nghenelela eka tiprojeke ta mfumo ta mbulavurisano ta Bolo ya misava ya 2010.
<Doc07>
Milawu ya Tiko ya swa Magondzo leyi Hundzuriweke hi xikongomelo xo antswisa vuhlayiseki emapatwini
POLOKWANE: Milawu ya Tiko ya Magondzo yi Hundzuriwile. 
Wu vuriwa Hundzulo wa vukhumenkombo naswona wu sungule ku tirha loko wu hangalasiwa.
Ndzawulo ya swa Magondzo ni Vutleketli yi tivisa vachayeri hi ta leswi hundzuriweke ku nga:
Timovha letintshwa leti tsarisiweke endzhaku ka 01 Mhawuri 2010 ti fanele ku va na swizengana swa tinomboro leswi beleriweke hi tirhivhete kumbe swikurufu.  
Loko xi nga beleriwi eka movha xi fanele ku vekiwa eka xisirhelelo lexi yelanaka ni SANS 973. 
Ku cinca loku ku ta hunguta vugevenga na milandzu ya le magondzweni leyi endliwaka hi vachayeri lava susaka swizengana swa tinomboro hi ku olova hi xikongomelo xo dlaya vuthala.
A swi nga olovi ku susa xizengana ivi munhu a ta xi tlherisela endzhaku ka nandzu hikuva xi ta n’wi koxa ntsengo wo durha. 
Xizengana lexi xi lunghisiwile hi aluminiyamu leyi nga oloviki ku herisa vuthala bya tinomboro hi ku hisa hi laha ku endlakeke mhangu.
Ku sukela hi ti 1 Nyenyenyani 2011 vanhu lava kumaka layisense yo chayela ya khodi C, C1, EC kumbe EC1 a va nge pfumeleriwi ku chayela movha lowu lavaka khodi ya B kumbe khodi EB (hi milawu ya khale – munhu loyi a nga ni layisense ya khodi ya 10, 11, 13 kumbe 14 a nge pfumeleriwi ku chayela movha lowu lavaka layisense ya khodi 08).  
Leswi swi ta tirha ntsena eka lava kumaka tilayisense tintshwa. 
Vadyondzi vo chayela vanyingi va tsala swikombelo swa ku kuma layisense ya timovha letikulu loko hi pimanisa ni timovha tintsongo ku ri ndlela ya ku papalata ku paka va xaxamerile tanihi xikombiso.
Ntiyiso hi leswaku loko va kumile layisense ya timovha letikulu, va ya chayela timovha letintsongo leti va nga ti tolovelangiki ivi va hetelela va nghenile emakhombyeni.
Ku languteriwa nakambe leswaku lava kumeke tilayisense ta timovha letikulu va fanele ku va na Mpfumelelo wa Vuswikoti byo Chayela, kambe tinhlayo ti vula swo hambanela ekule na swona. 
Leswi swi tiyisisa mhaka ya leswaku vakomberi a va lava tilayisense ta timovha letintsongo ematshan`wini ya timovha letikulu.  
Tindlela ta Vulawuri ta mabazi mantsongo ni lamakulunyana ti simekiwa hi magoza yo nyika switifiketi leswi ku nga xiphemu xo kambela mfanelo ya movha yo va epatwini. 
Leswi swi khumba mabazi ya muxaka wa ti-‘mini’ na ti-‘midi’naswona ku nga ri timovha leta ha ku akiwaka ntsena. 
N`wini wa movha leyi tsarisiweke kumbe loyi a n`wi yimelaka u fanele ku tisa tifomo ta DSCD leti hetisekeke eka xitichi xa vukamberi. 
Xipfuneta Vulawuri bya Ntshamiseko bya Tlhelo ro karhi i xipfuneti lexi sivelaka ku huma ka thayere eka rhimi loko ri buluka movha wu ri eku fambeni.
Ku cinca eka nawu wa 332 ku hangalasiwile naswona ku longoloxa tinxaka ta swikambela-moya lowu hefemuriwaka leswi nga tirhisiwaka ku teka tisampula ta hefemulo, nakambe xitifikheti xa nyikiwa hi lava lunghisaka kumbe lava xavisaka tanihi vumbhoni bya ku lunghisiwa ka swilo leswi. 
Ku hundzuka loku ku ringeta ku kongomisa eka mhaka leyi nga tshama yi buriwa mayelana ni ku va nawini ka swikambela-moya lowu hefemuriwaka hi ku landza xiyenge xa 65(7) xa National Road Traffic Act, 1996 naswona xi yelana na SABS 1793 lexi nga kotaka ku tirhisiwa ku vona matalelo ya byala eka ku hefemula.
Switirho leswi landzelaka hi leswi hlawuriweke:
"Leswi swi tirhaka kahle ngopfungopfu hi nkarhi lowu wa maholideyi tanihileswi swi antswisaka matshalatshala ya hina yo lwisa mhaka ya ku chayela vanhu va dakiwile eka mapatu ya hina”. Ku vula Pinky Kekana MEC wa Magondzo ni Vutleketli. 
<Doc08>
Vukorhokeri bya rihanyu hi nkarhi wa vuyimani
Vanhwanyana ni vavasati lava biheke emirini va hundziseriwa eka vukorhokeri bya nkarhi wa vuyimani kumbe Midwife Obstetric Units (MOUs) emadorobeni, na tisatelayiti kumbe titliliniki leti akiweke eka matikoxikaya. 
Ti-MOU i swiphemu swa vusungukati leswi fambisiwaka hi tisungukati emugangeni eka vavabyi lava lavaka nhlayiseko wa swa rihanyu wa masungulo. 
Vavamanana lava nga vayimani va khutaziwa ku tsarisa ku ta endzela tliliniki ro sungula ka ha sele mavhiki ya makume mambirhi kumbe hi ku hatla hi nkarhi lowu faneleke.
Manana u kamberiwa leswi heleleke ro sungula no tsundzuxiwa loko a endzela tliliniki, leswi tiviwaka tanihi ku tsarisa. 
Vuyimani byi kamberiwa mikarhi yo tala. 
Rihanyu ra manana na rona ra kamberiwa hi vukheta.
U ta kaliwa, ivi na nsusumeto wa ngati wu pimiwa ku tlhela ku kamberiwa na mitsakamiso.
Loko ku ri hava swikarhato, u fanele a vuya endzhaku ka mavhiki mambirhi leswaku a ta kuma mbuyelo wa vukamberi lebyi endliweke eka riendzo ra yena ro veleka. 
Endzhaku ka sweswo u tlhelela etliliniki mavhiki ya tsevu yan`wana ni yan`wana ku fika eka 28, ivi endzhaku ka mavhiki ya 34, ivi endzhaku tanihilaha swi kombisiweke hi vatirhi va tliliniki(maendzelo ya nga hambana ku ya hi miganga).
Vamanana lava nga vayimani va kamberiwa vuvabyi byin`wana ni byin`wana lebyi nga kavanyetaka rihanyu ra vona kumbe ra n`wana.
Vabvana ni vavasati lava hundzeke malembe ya 35 va tekiwa va ri lava chaveriwaka loko va tikile emirini.
Leswi swi vula leswaku va swi kota ku hlangana ni swiphiqo eku velekeni na le vuyimanini bya vona. 
Vavasati lava tikeke va tekiwa va ri lava chavisaka va tlhela va va ni ku chavisa loko va ri ni nsusumeto wa ngati wukulu kumbe loko va tshamile va veleka hi ku handzuriwa, va velekile ko tala,kumbe matimu ya ku va ni vuvabyi byo tekelela eka vatswari. 
Vamanana lava yisiweke eka ntlawa wo chaveleriwa va hundziseriwa eka titliliniki ta antenatal eka swibedhlele, laha vulavisisi ni vukamberi byin`wana byi endliwaka kona nakambe. 
Vamanana lava nga eka xiyimo xo chavisa va khutaziwa ku tshama va ri karhi va endzela titliliniki.
Loko ku ri siku ra wena ro sungula ku endzela ndhawu leyi u ta komberiwa ku tata tifomo no pfuleriwa fayila ya wena.
Tana na pasi ra wena, mirhi leyi u yi nwaka,na khadi ra tliliniki loko u tshamile u endzela xibedhlele lexi. 
Vuyimana lebyi nga ni ku chavelela kuntsongo byi lawuriwa eka ti-MOU (swiphemu swo velekisa leswi fambisiwaka hi tisungukati eka vavabyi lava lavaka nhlayiseko wa masungulo) emadorobeni, titliliniki to rhurhisiwa ni leti akeriweke ematikoxikaya. 
Vuyimani lebyi chavisaka ngopfu byi lawuriwa eka tliliniki ya out-patient emadorobeni na le swibedhlele swa swifundzankulu swa le makaya.
<Doc09>
Phurogireme ya Swakudya swa nhlanganelo
Phurogireme ya Swakudya swa nhlanganelo yi kongomisa eka ku antswisa xiyimo xa vanhu hinkwavo lava tshamaka exifundzeninkulu xa Kapa-Vupeladyambu.
Phurogireme leyi yi ni swiphemu swo tala.
Xana nsiko swi vula yini?
Nsiko i xiphiqo lexikulu eAfrika-Dzonga naswona xi na xiave lexikulu eka vuvabyi na rifu eka vana.
Ku ehleketeleriwa leswaku miri ya vana va kwalomu ka 30% va laha Afrika-Dzonga a yi kulanga leswi hetisekeke hikokwalaho ka mpfumaleko wa swakudya leswi faneleke loko va ha ri vantsongo.
Ku dya swakudya leswi nga ringanangiki, vuvabyi na ntshikelelo wa miehleketo hi swona swivangelo swa nkoka leswi nga kusuhi swa nsiko/nkalaswitshongo.
Vusweti na mpfumaleko wa swipfuno i swivangelo swa masungulo leswi nga na xiave eka nsiko/nkalaswitshongo.
Va INC va ringeta ku lwa na xivavi lexi xo hangalaka xi nga ri na xikombeto hi tindlela to hambanahambana.
Swiengeteriwa eka vana
Eka vukorhokeri bya swa rihanyu bya masungulo (bya le hansi) vana lava voniwaka leswaku a va kumanga swakudya leswi faneleke (laha ku katsiwa vana na lavakulu lava nga ni xitsongwatsongwana xa HIV na lava nga ni vuvabyi bya rifuva) va ta nyikiwa swakudya swa engetelo leswi katsaka xinwiwa lexi nyikaka matimba na mugayo lowu nga na swinonisi.
Swilo leswi swi nyikiwa eka vatshunguriwa lava hlawuriweke hi ku landzelela maendlelo yo karhi.
Vatirhi va swa rihanyu na vona va nyika mpfuno hi ku dyondzisa, ku nyika vuxokoxoko na ku kombisa hi ta swakudya leswi nga na mpfuno emirini na ndlela ya xiyimo xa le henhla ya ku lulamisa swakudya.
Vatokoti va timhaka ta swakudya na vona va nyika vukorhokeri byo karhi emugangeni.
Ku mamisa
Vatirhi va swa rihanyu va hlohlotela leswaku vamanana va nyika vana va vona mafi ntsena ku kala ku ya fika tin’hweti ta tsevu laha va nga hundzelaka emahlweni va mamisa nakambe va karhi va engetela hi swakudya swin’wana leswi faneleke ku kala n’wana a ya fikisa malembe mambirhi ku endlela leswaku va kota ku lwisana na nsiko/nkalaswitshongo.
Tindlela tin’wana ta ku nyika swakudya eka vana ti kaneriwa na vamanana lava nga ni xitsongwatsongwana xa HIV. 
Xibedhlele xa Redendal na Schuur Maternity Centre i swibedhlele swa vunghana eka vana exifundzeninkulu lexi leswi simekiweke hi ku landza pfhumba ra nsimeko wa vunghana eka vana.
Ku xiyaxiya makulele
Vana hinkwavo va pimiwa matikelo ya vona eka mikarhi leyi vekiweke tanihi xiphemu xa phurogireme yo xiya makulele ya vana, ku nga ndlela leyi hetisekeke yo komba loko n’wana a ri ku kuleni.
Ntiko lowu pimiweke wu kombisiwa eka ndlela yo ya eka Khadi ra Rihanyu.
Swivangelo leswi tumbeleke swa hunguteko wa ntiko swa langutisisiwa swo tanihi, nkayivelo wa swakudya ekaya, swivavi swo tluletelaniwa, na nkalakhatalelo wa vana.
Swivavi leswi tluletelaniwaka swi na xiave lexikulu eka nsiko naswona swivavi leswi swi tshunguriwa eka levhele ya vukorhokeri bya swa rihanyu bya masungulo.
Vuvabyi bya nchuluko byi na vuxaka swinene na ku va mbangu wu nga hlantswekanga (mbhasiso na mphakelo wa mati) na nkayivelo kumbe ku nyika swakudya swa xiyimo xa le hansi eka n’wana leswi hetelelaka swi endla leswaku a khomiwa hi vuvabyi bya nchuluko eka nkarhi wo leha.
Nsivelo wa vusweti 
Midyangu leyi nga ni vusweti ya hlawuriwa kutani yi layeriwa eka yin’wana ya tiphurogireme ta mfumo ta antswiso wa vusweti. 
Nkumeko wa swakudya emindyangwini i mhaka leyi kaneriwaka hi vun’we naswona nsivelo na nseketelo leswi faneleke swa nyikiwa.
Swiengetelo swa tivhithamini
Ku lawula nkayivelo wa swinonisi leswintsongo i xiphemu xa nkoka eka vukorhokeri.
Swinonisi leswintsongo i swilo swa ntumbuluko swo fana na tivhithamini na timinerali leswi kumekaka swi nga talanga eswakudyeni kambe swi ri na xiave lexikulu eka rihanyu leri tshamisekeke.
INP yi nyika engetelo wa vhithamini A eka vana lava languteriweke. 
Vana lava pfumalaka vhitamini A va lahlekeriwa hi ntiko, a va kuli leswi faneleke, naswona va le nghozini ya ku khomiwa hi swivavi na ku fa hi swona.
Mpfumaleko wa vhithamini A wu vavisa mahlo naswona hi xona xivangelo lexikulu xa vubofu eka vana.
Vana lava vaka na ntiko wa le hansi va nyikiwa tipilisi ta vhithamini A leti nyikaka matimba eka vusirheleri bya ntumbuluko bya miri nakambe ti pfuna eka makulele ya vana.
Vana lava nga na tin’hweti ta 6-11 va nyikiwa xipimo xin’we xa vhithamini A (100 000 IU) ku sivela ku tikisa ka vuvabyi.
Vana lava nga ni tin’hweti ta 12 ku ya eka malembe ya ntlhanu hi vukhale va nyikiwa xipimo xin’we xa 200 000 IU eka tin’hweti ta 12 kutani va ta hamba va nyikiwa xipimo xa 200 000 IU endzhaku ka tin’hweti ta 6 hi ntolovelo ku kala va ya fikisa malembe ya ntlhanu.
Swipimo swa engetelo swa vhithamini A swi nyikiwa eka vana lava weleke hi nsiko swinene, kumbe lava tshamelaka ku vabya nchuluko, marhuda kumbe HIV.
Nsivela swivungu
Ku lahlekeriwa hi ntiko eka vana ku nga vangiwa hi swivungu leswi hlengeletanaka endzeni, leswi nga tshunguriwaka etliliniki hi ku tirhisa murhi wo dlaya swivungu.
Vutsundzuxi ehenhla ka swakudya leswi akaka miri leswi fambelanaka na swiyimo swo karhi.
Dyondzo ya swakudya, mahungu na vutsundzuxi swi nyikiwa eka swiyenge hinkwaswo swa nkhatalelo eka vanhu lava tshameke va va na xitroki, nkarhateko wa miehleketo lowukulu, ngatimahika, vuvabyi bya chukele, HIV/AIDS na vuvabyi bya rifuva.
Phurogireme ya swakudya swo aka miri ya swikolo swa phurayimari
Phurogireme ya swakudya swo aka miri ya swikolo swa phurayimari yi kumeka eka swikolo leswi hlawuriweke leswi nga riki na mali.
Makungu lawa ya endliwa swin’we na Ndzawulo ya Dyondzo.
Mfumo wa xifundzankulu wu navela ku va na 125 00 wa vana eka swikolo swa phurayimari swa 847 exifundzenikulu hi lembe ra 2004 eka phurogireme ya wona ya ku nyika swakudya eswikolweni.
Swakudya etindhwini
INP yi engeta yi hoxa xandla hi ku khatalela vatshunguriwa etindhawini hi ku va nyika swakudya ku endlela leswaku ku va na swakudya leswi akaka miri.
Switsundzuxo:
Vanhu lava endzelaka tliliniki/xibedhlele xa vumbirhi kumbe xa thexari va ta komberiwa leswaku va tsala eka fomo yo karhi naswona ku ta va na fayili leyi nga ta pfuriwa ya mutshunguriwa.
Tana na pasi ra wena
Papila ra vutitivisi leri humaka etliliniki ri ta laveka loko munhu a ya xibedhlele.
Xibedhlele xi ta kombela papila ra nkambisiso wa muholo/xilipi xa muholo wa wena lexi wa ha ku xi kumaka (IRP5).
Tana na khadi ra le xibedhlele laha u nga tshunguriwa kona eka nkarhi lowu hundzeke.
<Doc10>
Lowu i mbulavulo wa Xandla xa Holobye wa Mitirho ya Rixaka, Tatana Ntopile Kganyago, MP, eka siku ro sungula ro tlweba Phurogireme ya Tshwane Inner City, eBanginkulu ya Afrika-Dzonga, eTshwane
Vahofisiri van’wana lavakulu va mfumo
Vavasati na vavanuna va vuhangalasamahungu
Vaendzi vo hlonipheka
Xiboho lexi tekiweke hi Khabinete hi lembe ra 1997 xo khutaza tindzawulo ta mfumo wa tiko leswaku ti teka doroba ra Tshwane tanihi muti wa tona wa masiku i xikombiso xa xivono lexikulu; sweswi na mundzuku.
Leswi nga ta humelela i makungu ya kahle yo pfuxa madorobankulu ya hina xikan`we ni ku pfuxeta madoroba ni mapfhumba man`wana ya nhluvuko lama endleriweke ku tlakusa vufambisi bya madoroba lebyi lemukaka timfanelo ta ximunhu, vutshamo lebyi nyawulaka, nhluvuko wa xiikhonomi ni vun`we bya vaakatiko lebyi tiyeke. 
Namuntlha leswi hi vekaka ribye ro sungula hi ku tekela enhlokweni xivono lexi, hi tlhela nakambe hi tlangela rendzo leri hi ri fambeke ku ta fika sweswi.
Vutsundzuxi byo tiya lebyi laviweke lebyi tihlawulekisaka hi minjhekanjhekisano yo enta mayelana ni swilaveko ni tindlela tin`wana leti nga tekiwaka hi tindzawulo ta mfumo eka xiyimo xa mbangu wa tona a swi hi hambukisangi hinkwerhu ka hina eka swikongomelo swa hina, leswi ku nga ku hluvukisa xiyimo xa mbangu wa tindzawulo ta mfumo edorobeni ra le ndzeni ra Tshwane lowu tirhekaka kahle. 
Hi nkarhi wu ri wun`we hi lava ku hoxa xandla eka mpfuxeto no aka hi vuntshwa doroba ra le xikarhi.
Swikongomelo swin`wana swa nkoka i ku koka rinoko ra vubindzuri bya mavandla lama tiyimeleke, ku hluvukisa ndzhuti wa Tshwane tanihi dorobankulu ra nkoka etikweninkulu ra Afrika na ku tlakusa Vantima eka swa ikhonomi.
Mfumo hi wona lowu nga ni tinhundzu to tala ku tlula hinkwavo naswona wu ri exikarhi ka lava rhangaka emahlweni eka swa tiikhonomi ta mfumo wa miganga ngopfungopfu eka madorobankulu ya Joni na Tshwane eGauteng. 
Tindzawulo ti lava ndhawu ya tihofisi leswaku ti fikelela vukorhokeri bya rixaka lebyi faneleke eka ku tatisa swiboho swa tona. 
I nchumu lowu tivekaka leswaku miako yinyingi ya mfumo yi le ka xiyimo xa kahle ni lexo ringanela ku nga ri lexi tsakisaka ngopfu. 
Ku akiwa hi vuntshwa, ku antswisa na ku lulamisa laha ku feke swi ta lava mali yo karhi na ku hoxa xandla eka xiphemu xa BEE xa Tshwane Inner City Project. 
Lembe rin`wana na rin`wana mfumo wa tiko wu tirhisa mali leyi hundzaka mpimo hi tibiliyoni timbirhi ta tirhandileyi tirhisiwaka hi Ndzawulo ya Mitirho ya Rixaka ku hakelela miako, swibalo ni vukorhokeri etikweni hinkwaro laha mavandla yo tiyimela ni mfumo wa miganga swi vuyeriwaka. 
Hi tlhelo lerin`wana lawa hi wona mavandla lama faneleke ku fambisa pfhumba ro pfuxeta doroba ra le xikarhi ra Tshwane, hi ku nghenelela ka mfumo wa xifundzankulu xa Gauteng hi tiphurojeke ta wona ta vubindzuri leti simekiweke hi Economic Development Agency (GEDA).
Hi ku languta Phurogireme ya Tshwane Inner City, leyi tiviwaka tanihi "Re Kgabisa Tshwane" na nhlokomhakantsongo ya ku " Ndhawu yo tirhela yo Antswa", leyi kongomaka ngopfu eka vanhu (vatirhela mfumo ni rixaka), tanihileswi swi nga xiswona eka tindhawu leti va tshamaka eka tona hi nkarhi wo korhokela na ku amukela vukorhokeri bya risima.
Loko ku tivisiwa Phurogireme ya Migingiriko ya mfumo ya 2004, Murhangeri wa tiko, Tatana Thabo Mbeki u rhambile tindzawulo ta tiko ta Mitirho ya Rixaka xikan`we na Vukorhokeri bya Rixaka na Vufambisi leswaku ti ta fambisa phurojeke leyi yo antswisa mbangu wo tirhela wa tindzawulo ta mfumo ni vakorhokela mfumo. 
Miako ya rixaka hi yona njhini ya mphakelo wa vukorhokeri na vahofisiri va mfumo hi vona petirolo leyi fambisaka njhini hi rivilo lerikulu, leswi ri enerisaka na ku tsakisa.
Hi nkarhi wa ku kambela swilaveko swa phurojeke, vatirhi vo tala va mfumo va tshikilerile nkoka wo va na ndhawu ya kahle yo tirhela leyi pfunaka eka mitirho ya vona, leswi swi katsa mbangu wa le handle ni wa le ndzeni, leswi bohaka ku va va tirhisana na Tshwane Metro, leyi vonaka hi swa vufambisi bya madorobo byo tanihi mafambelo ya mimovha, vuhlayiseki, ku basisiwa ka ndhawu, nsirhelelo, na vuxongi.
Tshikani ndzi teka nkarhi lowu ndzi khensa vufambisi bya Tshwane ni vurhangeri eka xivono xa vona xa ku humelerisa phurojeke leyi hi ku tirha va langutanile ni Makungu ya vona ya Nhluvuko. 
Memorandamu ya ntwanano (MOU) leyi hi nga ta nghena eka yona namuntlha exikarhi ka Ndzawulo ya Mitirho ya Rixaka na Doroba Ra Tshwane Metro, i ya ku tiyisisa ku va hi sungule masungulo yan`we yo tlakukela kona. 
I xiboho xa ku kombisa ku lava ku tirhisana eka mapfhumba ni tiphurojeke leti pfunaka mitlawa havumbirhi ka yona. 
Hungu ra hina namuntlha i ra leswaku "ntirho wu sungurile" naswona eka malembe ya khume lama landzelaka hi ta vona ku nghenisiwa ka mali leyi hundzaka tirhandi ta mabiliyoni ya nhungu hi mfumo wa tiko ni mavandla lama tiyimelaka hi tibajete, miako ni ntirhisano exikarhi ka mavandla ya rixaka ni lama tiyimelaka.
Hi ku landza vufambisi bya Phurogireme, Xikomitana xo Fambisa xi simekiwile exikarhi ka Ndzawulo ya Vukorhokeri bya Rixaka na Vufambisi, Ndzawulo ya Mitirho ya Rixaka, Nkhwama wa Tiko na Dorobankulu ra Tshwane.   
Komiti leyi yi ta tlhela yi fambisa phurogireme, ku langutela no xiyisisa matirhelo, ku hetisisa makungu yo kuma mali no tiyisisa matirhelo. 
Ndzawulo yi thorile Tatana Dumisani Dlamini tanihi xandla xa Mufambisinkulu wa vufambisi bya phurogireme.
Ndza mi khensa.
<Doc11>
Manana Xipikara, Mupremiya wo xiximeka, vatirhikulobye va khabinete, Swirho swa Yindlu, vapfhumba vo xiximeka, vahofisiri va ndzawulo ya swa tiyindlu, swirho swa vuhangalasamahungu ni vaakatiko hi ku angarhela, ma amukeriwa swinene.
Marito ya vavasati na vavanuna ya kombisa xiyimo xa tipolitiki ta Afrika-Dzonga  ngopfungopfu eKapa-Vupeladyambu.
Hambileswi ku nga ni ku tinyiketela lokukulu na vanhu lava rhandzaka nhluvuko swinene, swikongomelo swa van`wana i ku tshamela ro eyisa ntirho wo hlamarisa lowu endliweke hi mfumo lowu khatalelaka swinene hi xinkadyana xintsongo lexi wu nga khoma matomu ha xona.
Vamanana na vatatana, vanhu vo tala va kanakana mayelana ni leswi vuakeri bya tiyindlu byi vulavulaka hi swona, kambe ndzi pfumeleleni ndzi mi nyika mavonelo man`wana.
Hi ku ya hi mina, vuakeri a hi vusirhelelo ntsena. 
Byi vulavula hi ku va vanhu hi voxe va byarha vutihlamuleri bya ku tihlayisela mbangu wa vona na ku tilulamisela vumundzuku bya vona.
Byi khumba timhaka ta ku tumbuluxa miganga leyi tirhekaka na mimbangu yo hanya leyi hlayisekaka. 
Mhaka yikulu i ku vuyeriwa swin`we hi ntirhisano exikarhi ka mavandla ya rixaka, yo tiyimela, lama nga riki ya mfumo, kambe ngopfungopfu miganga. 
Mhaka yo phakela tiyindlu, mina ndzi vona yi hlamuseriwa tanihi magoza lama kunguhatiwaka xikan`we na vanhu ematshan`wini yo va kunguhatela.   
Mhaka yo phakela tiyindlu eAfrika-Dzonga a ko va nchumu lowu heleleke, kambe yi tlhela nakambe yi va magoza lama landzelelaka mavonele ya xidemokirasi lama vanhu va ya lweleke hi matimba swinene. 
I magoza lama yingiselaka vanhu, lama pfumelaka vanhu ku hlawula tiyindlu ni tindhawu lomu va lavaka ku akeriwa kona ku ya hi timfanelo ta vona ta xidemokirasi. 
A ku na nchumu wun`wana lowu chichaka xiyimo tanihi ku tshikilela timfanelo ta vanhu ta masungulo ta ku va munhu a tihlawulela leswi a lavaka swona. 
Ku hambana ni nkarhi wa xihlawuhlawu, vanhu va le mbilwini ya xivono xa mina xa mphakelo ni makungu ya ku nyika tiyindlu 
Vamanana na vatatana, ndzi tsakile swinene eka nhlikanhi wa namuntlha ku va ndzi mi vikela xiviko xa mina xa mpimanyeto wa vumbirhi tanihi Holobye wa Xifundzankulu wa swa Tiyindlu.
Ndzi tlhela ndzi tinyungubyisa hi leswi ndzi nyikaka xiviko lexi eka siku leri tlhandlamiwaka hi lera ku tlangela malembe ya khume ya ntshuxeko etikweni.
Ku ni vumbhoni byo tiya bya leswaku mfumo lowu fambisiwaka hi ANC wu fikelele swikongomelo swo tala eka malembe ya khume lawa wu fumeke wona ku hundza leswi mimfumo yin’wana ya misava yi nga swi fikelela.
Hi tirhile- hi swi fikelerile.
Hi ku tiyisisa, eka swivandla swa tiyindlu swa timiliyoni ta 1.4 leswi mfumo wu swi nyikeleke, ndza tinyungubyisa hi ku tivisa leswaku eka malembe ya nkaye lama hundzeke xifundzankulu xa hina xi phakerile swiphemu swa 162 000, leswi ku nga 11 wa tipensente ta khekhe ra tiko.
Hi ku vona ka mina, leswi i ntshovelo wa le henhla eka mani na mani.
Ndzi rhandza ku vula nakambe leswaku lembe leri hundzeke a ri tele hi mitlhontlho, leswi kavanyeteke mphakelo wa tiyindlu etikweni hi ku angarhela, na le xifundzeninkulu hi ku kongoma.
Mitlhontlho leyi yi vile kona hikokwalaho ka ku nghenisiwa ka maendlelo na milawu ya ntirhelo lerintshwa swo tanihi mali leyi averiwaka vahlayisiwa ya R2 479 na ku simekiwa ka Huvo ya Ntsariso ya Vaaki ya Rixaka leyi pfuniwaka hi mfumo eku akeni ka tiyindlu.
Maendlelo lawa a ya kongomanga eka ku nonokisa mphakelo, kambe eka ku tiyisisa leswaku vanhu va ka hina va kuma tiyindlu ta xiyomo xa kahle.
Ndlela ya madyondzele leyi hi yi tirhisaka eku tiyisiseni ka matirhele lawa hi yona yi endlaka leswaku mphakelo wu nga fambi hi xihatla.
Hi nga tlhela hi komba ku kavanyetiwa ka swilo eka xiyimo xa le henhla hi ku vula leswaku eka nkarhi wa mina wa ku va ntirhweni ndzi tirhile ku nga ri na mufambisinkulu eka tin’hweti ta nkaye.
Leswi swi tlherisele ndzhaku migingiriko hi goza lerikulu swinene.
Ndzi hlawurile Tat. Seth Maqethuka, loyi a tswariweke na ku kulela kwala Cape Town, loyi a tlhelaka a va na ntokoto wa mimfumo ya rixaka na mbangu, loyi ndzi lavaka ku n’wi amukela na ku n’wi tlangela hambileswi ndzi swi endleke ko tala. 
Handle ka ku languta mitlhontlho hinkwayo na ku tikeriwa loku hi hlanganeke na kona, ndza tinyungubyisa hi ku vula leswaku eka migingiriko ya ntirho wa mina swi kotekile ku tirhisa R348 wa mamiliyoni, leyi ku nga 92 wa tipensente ta mphakelo wa tiyindlu eKapa-Vupeladyambu.
Swifundzankulu swin’wana a swi se kala swi avela na ku tirhisa 52 wa tipensente ta mpimanyeto wa swona.
Leswi hi swona swi endleke leswaku ku amukeriwa mavonelo ya leswaku ku va na 25 000 wa tiyindlu leti fanelake ku akiwa hi nseketelo wa ximali wa mfumo.
Mindyangu yinyingi yi ta fikelela ku tiphina hi mihandzu ya xidemokirasi.
Eka n’wina vamanana na vatatana leswi swi vula engetelo wo khomeka wa swiphemu swa 3000 ku suka eka leswi swa lembe leri hundzeke.
Loko ndzi vulavula hi mhaka leyi ndzi navela ku khensa migingiriko ya nkoka leyi endliweke hi vamasipala eka Xifundzankulu xa hina.
Ehandle ka ku tinyikela ka vona na ntirho wa vona lowo hlawuleka a hi ta va hi nga swi kotanga ku fika laha.
Hi nomu wun’we, ndzi navela ku hoyozela Doroba ra Cape Town hi ku va ri swi kotile ku tirhisa 70 wa tipensente ta mpimanyeto wa hina.
A ndzi rivali nakambe vatirhi lava nga hansi ka mina hikokwalaho ka ku hoxa xandla na ku tikarhata ka vona eka xivono xa hina xa ku aka tiyindlu etikweni.
Eka vamanana na vatatana, ndzi nga va ndzi nga tshembekangi eka vutsundzuxi bya mapfalo ya mina loko ku ri ku ndzi mi nyikile vuhandle lebyi xisaka bya migingiriko ya mphakelo wa tiyndlu.
Ka ha ri ni mavangwa lama saleke eka gondzo ra hina ra maendlelo ya mphakelo.
Ku fika sweswi ha ha fanele ku antswisa swiyenge swo tika leswi landzelaka:
Tiyindlu to tala a ti se fikelela ku navela ka ntirhelo ra ku suka eka ntalo wa tiyindlu ku ya eka vukhenseki na vuhetiseki bya xiyimo xa tiyindlu.
Ha ha fanele ku cinca maendlelo ya mphakelo wa tiyindlu ku suka eka ku nyika tiyindlu ku ya eka ku kumela vanhu vutshamo lebyi faneleke.
Hi fanele ku hundzula ku nghenelela ka vapfuniwa ku suka eka ku yima va langutela ku amukela, ku ya eka ku nghenelela hi matimba eka kungu ra tiyndlu.
Hi fanele ku cinca mavonelo ya vanhu va ka hina leswaku va sungula ku languta tiyindlu leti akiwaka hi nseketelo wa ximali wa mfumo tanihi swipfuno, ku nga ri mbuyelo wa swo karhi.
<Doc12>
XIYENGE XA NTIRHO WA VUPHORISA BYA MUGANGA
Xi vile mhaka leyikulu loko James Busakwe wa masiku ya 16 hi vukhale a hlanganisiwa nakambe na mana wa yena wa ngati hi ti 7 ta Dzivamusoko 2006.
Mhaka leyi yi sungurile loko mana wa James a fika exibedhlele xa Klerksdorp hi ti 6 ta Dzivamusoko a karhi a endzela n’wana wa yena, laha manese va tsundzukeke leswaku n’wana loyi a nyikiweke eka wansati un’wana hi siku leri hundzeke, loyi a vula leswaku hi yena mana wa n’wana wa nyama na ngati.
Swi te swi lemukiwile, manese va hatla va fonela exitichini xa maphorisa xa le Kanana tanihi leswi wansati loyi a tekile James a a nyikile adirese ya le Kanana.
Adirese yi langutisisiwile, kambe a ku vanga na mpfuno.
A ku kumekanga munhu loyi a tiviweke hi ku tirhisa adirese kumbe nhlamuselo ya xivumbeko xa wansati loyi.
Hi madyambu ya siku ra vu 6, CPF ya Kanana yi vile na nhlengeletano.
Khomixinara wo Khomela wa Xitichi u tivisile nhlengeletano ta ku tlhakisiwa ka n’wana na ku tlhela a kombela munhu un’wana na un’wana leswaku a tshama a pfurile mahlo na tindleve.
Vusiku byebyo hi nkarhi wa 23:00, un’wana wa vaaki va muganga u vitanile maphorisa a ma tivisa leswaku ku ni  wansati un’wana loyi a tshamaka kusuhi na yena loyi a nga tiviwi a bihile emirini kambe hi nkarhi wuntsongo u kumekile a ri na n’wana wa mufana.
Maphorisa ya lavisisile mhaka leyi hakunene va ya n’wi kuma a ri na n’wana.
Vatirhi va le xibedhlele va vitaniwile kutani va hatlisa va lemuka n’wana na wansati loyi a n’wi tlhakiseke.
Vumbhoni byo hambanahambana, lebyi a byi katsa swiambalo swa le xibedhlele swi kumiwile endlwini ya muehleketeleriwa.
Wansati loyi u bohiwile naswona n’wana loyi a nga vavisiwanga u tekiwile a yisiwa exibedhlele laha a nga hlanganisiwa nakambe na mana wa yena wa xiviri hi siku leri tlhandlameke.
Maendlelo ya swirho swa muganga leswi hoxeke xandla eku laviweni na le ku kumiweni ka n’wana ya fanela ku beriwa mandla hikuva swi kombisile nkoka wa vuphorisa bya muganga. 
Nkoka wa vuphorisa bya ndhawunyana lebyi simekiweke byi tlhela byi hlayisiwa naswona a wu nge languteriwi ehansi. 
Khomisani sweswo CPF ya Kanana!
Eka Manana
Ndzi vona onge i nkateko loko ndzi hundzile hi le xitichini xa n’wina xa le Mondeor laha ndzi kumeke Jenala ya n’wina ya SAPS.
Ndzi ehleketa leswaku yi khandziyisiwa kan’we hi n’hweti nakambe yi ndzi tsakisa ngopfu ku yi hlaya.
Mina na nsati wa mina ha ha ku sungula bindzu se ndzi navela ku mi rhamba hinkwenu kumbe van’wana va vatirhi va n’wina loko va tshuka va va endhawini ya hina leswaku va ta va ta kuma khapu ya tiya kumbe kofi naswona ndza tshemba leswaku hi ta va na kokisi rin’we kumbe mambirhi lama nga ta va kona ku endlela vona.
Tanihilaha ndzi tshembaka hakona leswaku mi ta swi twisisa, ku sungula bindzu a hi ntirho wa matlangwana naswona wu lava ku tirha hi matimba na mali.
Hambiswiritano, ha ha tshemba leswaku maphorisa na tindzawulo hinkwato ta ku tiyisisiwa ka nawu i ta nkoka eka vaakatiko va Afrika-Dzonga.
Lexi ko va xintsongo lexi hi lavaka ku mi nyika ku mi khensa hinkwenu eka leswi mi swi endleke ku vona leswaku hina vaakatiko ha ya emahlweni na vutomi bya hina.
Hi langutela ku twa ku suka eka n’wina, kumbe leswi antswaka, ku vona swin’wana swa swirho swa n’wina, swi ambele tiyunifomo, swi nghena eswitolo swa hina leswaku hi ta va tiva ku antswa.
Ndza mi khensa nakambe n’wina va tiyisisi va nawu va Afrika-Dzonga hikwalaho ka ku tikarhata ka n’wina loko mi endlile leswaku Afrika-Dzonga ri hlayiseka.
Mapapila yo koma, lama nga ni mahungu ya nga fekisiwa kumbe ku rhumeriwa hi imeyili eka muhleri.
Hi na mfanelo ya ku tsemeta kumbe ku hlela mapapila. 
<Doc13>
XIRHAMBO XO TEKA GOZA 
Hi ti-14 ta Khotavuxika 2007, atikili yin`wana eka jenali ya le ka webusayiti ya SAPS Journal Online (www.sapsjournalon-line.gov.za) yi hlamusele hilaha maphorisa mambirhi ya xiyenge xa ku Xiyisisa Mimovha ya Welkom ya khomiweke hakona hikokwalaho ka vukungundzwana na vuxisi. 
Ku vuriwa leswaku vanhu lavavambirhi lava nga mangariwa i mulanguteri na mukamberi, va xavisile mimovha leyi a yi kumiwile hi maphorisa endzhaku ka ku yiviwa leswaku va tivuyerisa.
Vaehleketeleriwa lava va yile ekhoto hi ti 12 Khotavuxika, kambe nandzu wa vona wu hundziseriwile eka ti 21 Mhawuri 2007.
Hi siku leri tlhandlamaka hi ti 15 Khotavuxika 2007, tinhlokomhaka ta mahungu ya News24 ti paluxile leswakud: "Maphorisa mambirhi ya nghenile eka swa vugevenga". 
Sweswi se a ku ri phorisa lera ha dyondzelaka ntirho na mukamberi lava nga hlasela vhengele ra timpahla eMarble Hall, laha a va yiva mali, tiburuku na hembe.
Vukungundzwana eka maphorisa byi fanele ku hela. 
Hambileswi vanyingi va hina va tshembekeke, va tlhela va tirha hi ku tikarhata, maphorisa mangarimangani a ya kombi xichavo eka vona vini, yunifomo ya vona kumbe ni Nawu lowu Lawulaka Maphorisa. 
Lowu hi wona nkarhi wa ku vona leswaku swilo leswo biha swa herisiwa xikan`wekan`we eka vukorhokeri bya maphorisa bya SAPS. 
Nakambe, sweswi u nga hi pfuna ku humesa maphorisa ya vukungundzwana hi ku hi tivisa eka riqingho rintshwa ra milandzu. 
U nga tiboxanga!
Loko u ehleketela un`wana wa vanghana va wena swo biha kumbe loko u tiva un`wana na un`wana, a nga va phorisa, xaka, makhelwana, munghana kumbe vanhu vambe lava tinghenisaka kumbe lava kunguhataka ku nghena eka timhaka ta vugevenga, lexi u nga xi endlaka i ku rhumela mahungu eka 32211. 
Hi yona nomboro yintshwa ya milandzu leya ha ku humesiwaka hi Primedia eSandton.
U nga rhumela eka 32211 (hi ntsengo wa R1) kumbe ku ya eka www.crime-line.co.za. 
Vahlengeleti va vuxokoxoko lava dzaberiweke va yimerile ku hundzisela vuxokoxoko eka maphorisa lama nga ta tirha hi xihatla! 
Mhaka yikulu hileswaku a swi nge tiviwi leswaku hi wena mani. 
Sweswi u ni matimba ya ku pfuna ku lwa ni vugevenga u nga tinghenisangi ekhombyeni. 
Primedia yi tshembisa leswaku a ku na switandzhaku. 
Yusuf Abramjee, mukondleteri wa Primedia Anti-crime Project, u vurile leswaku: "a hi lavi vito ra wena kumbe adirese ehandle ka loko u tinyiketela hi wexe naswona a ku nge laveki switatimente swin`wana kumbe vumbhoni ekhoto. 
Lexi lavekaka ntsena i vuxokoxoko ehenhla ka swigevenga leswaku maphorisa ya ta teka magoza".
Vulemukisi byo durha swonghasi bya tiko byo landzula vugevenga byi simekiwile hi Primedia eSandton hi ti 7 Khotavuxika 2007. 
Byi yimile ehenhla ka maendlelo ya Crime Stoppers International. 
Crime Stoppers yi sungurile eAlbuquerque, New Mexico, hi Ndzati 1976. 
Lowu i ntirhisano exikarhi ka muganga, vuhangalasamahungu ni maphorisa naswona wu endleriwile ku herisa vugevenga leswaku vaakatiko va tshama va hlayisekile.
Namuntlha, ku ni tiphurogireme ta 1200 ta Vayimisa Vugevenga misava hinkwayo leti tirhaka eka matiko ya makume mambirhi lama tirhisaka vuxokoxoko lebyi tisiweke hi vaakatiko ku ahlula vugevenga.
Ku ya hi CEO wa Primedia Ltd, Tatana William Kirsh, tiphurogireme leti ti pfunile ku khoma swigevenga swa 600 000!
Lexi faneleke ku endliwa hi phorisa rin`wana ni rin`wana eka nyimpi leyi,i ku tiva leswaku ku ni nseketelo wo enela wa Holobye wa Vusirheleri ni Vuhlayiseki, Tatana Charles Nqakula na Mukhomixinara wa tiko wa SAPS, Commissioner Jackie Selebi. 
Mukhomixinara Selebi u tshembisile a ku "hina tanihi vandla hi ta endla hinkwaswo hi matimba ya hina leswaku phurojeke leyi yi tirha." 
Xivutiso hi leswaku u ta endla yini mayelana ni leswi? 
Nseketelo wa mani na mani wa laveka ku kuma vuxokoxoko hi xihatla na ku xavisa miehleketo leyi kun`wana ni kun`wana laha mi nga kotaka hakona.
Byela vanhu, CPFs, swikolo, ndyangu wa wena ni vanghana mayelano na pfhumba leri.
Tiyisisa leswaku vulemukisi lebyi a byi na leswi nga ta ku tlhelerisa endzhaku, kambe vanhu a va nga ta tiviwa leswaku i vamani hambi ku nga va njhani.
Tsundzuka leswaku leri a hi riqingho ra xihatla. 
Vanhu va fanela va mangala swilo swa xihatla eka 10111 kumbe exitichini xa maphorisa lexi nga le kusuhi.
Hi pfhumba leri vuhangalasamahungu na byona byi pfuna maphorisa hi tlhelo. 
Va lava ku hi pfuna leswaku Afrika-Dzonga yi va ndhawu leyi hlayisekeke eka hinkwavo. 
Eku simekiweni ka pfhumba leri, John Robbie, mufambisi wa phurogireme ya nimixo ya Talk Radio 702, u nyiketile michini ya 65 ID Tool eka SAPS. 
Tatana Robbie wa ha ku nyika xikombelo eka vayingiseri leswaku va pfuna hi michini leyi ya ID Tool. 
Michini yo xavisa, thekinoloji ya swikandza, na yona yi nghenile entirhweni, yi hunguta nxavo wa michini leswi endleke leswaku tifeme leti a ti tshembisile mali yo engetela muchini wun`we ti kota ku xava michini yimbirhi.
Primedia na John Robbie a hi vona ntsena lava pfunaka maphorisa ku lwa ni vugevenga.
Hlaya xitori xin`wana ni xin`wana eka jenali ya SAPS kumbe eka webusayiti ya SAPS Journal Online u ta vona leswaku timhaka leti ti herise ku yini hi ku pfuniwa hi vaakatiko. 
Hi vulemukisi lebyi byo sivela vugevenga, swigevenga, ku katsa ni leswi nga le ntirhweni, swi ta tiva nchumu wun`we wa ntiyiso.....masiku ya swona ya hlayiwile.
<Doc14>
Xikombelo eka ETQA xa ku amukeriwa ximfumo tani hi munyiketi wa vutirheli  
Vukorhokeri bya Mfumo bya Afrika-Dzonga
Xikombelo eka ETQA xa ku amukeriwa tanihi muphakeri wa dyondzo na vuleteri
Nhlamuselo 
Swinawana leswi tirhaka eka tihuvo ta Ntiyisiso wa Nkoka wa Dyondzo na Vuleteri  (ETQA) ehansi ka Vufambisi bya Swiringanyeto bya Afrika-Dzonga (SAQA) swi lava leswaku vaphakeri va dyondzo na vuleteri ku endla xikombelo xo amukeriwa eka ETQA.  
Ku amukeriwa, vaphakeri va dyondzo na vuleteri va boheka ku rhijisitara hi ku landza milawu leyi tirhaka. 
Milawu mayelana na Dyondzo ya le Henhla na Dyondzo yo Yisa emahlweni yi lava leswaku vaphakeri hinkwavo va dyondzo na vuleteri lava nyikaka vuthwasi lebyi heleleke va rhijisitariwa na Ndzawulo ya Dyondzo.  
Muphakeri wa dyondzo na ndzetelo u fanele ku nyika swipimampimo/na kumbe mithwaso leyi welaka eka ndhawukongomiswakulu ya huvo ya Ntiyisiso ya Nkoka wa Dyondzo na Ndzetelo (ETQA) ya Xiyenge xa Dyondzo na Ndzetelo (SETA) kumbe Huvo ya Xiphurofexini.    
Swilaveko swo amukeriwa:
* Swilaveko swo amukeriwa swi kumeka eka tsalwa leri vuriwaka Swipimelo na Milawu ya Vaphakeri  naswona ra kumeka eka webusayiti ya ka SAQA.
*Minongonoko (na/kumbe ku hlela) leswi nyikiwaka hi muphakeri wa dyondzo na vuleteri swi vumba swiyimo swa ntolovelo na/kumbe mithwaso leyi rhijisitariweke eka Rimba ra Mithwaso ra Rixaka (NQF). 
*Kharikhulamu (vukhavisi, vundzeni na swa dyondzo) swi fambelana na swiyimo swa ntolovelo na/kumbe mithwaso. 
*Kuna vatirhi lava thwaseleke (vakondleteri na vahleri lava rhijisitariweke).  
*Vadyondzi va kuma vukorhokeri byo ringanela bya nseketelo wo dyondza. 
*Tindlela ta hlelelo na switirhisiwa swo tirha ku pima swilaveko swa swiyimo swa ntolovelo na/kumbe nthwaso swi kahle, tirheka no tshembheka, naswona swi tirhisiwa ku antswisa dyondzo.   
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
*Rhumela papila ra xikongomelo xa wena xo amukeriwa tanihi muphakeri wa dyondzo na vuleteri eka ETQA leyi faneleke.  
* Yisa fomo yo tikambela na ya xikombelo eka ETQA.  
* Loko u nga amukeriwi naswona u twa onge endlelo a ri voyamela tlhelo ro karhi, u na mfanelo yo endla xivilelo.  
* Nxaxameto wa ti-ETQA na vuxokoxoko bya vutihlanganisi swa kumeka eka webusayiti ya SAQA. 
Swi nga teka ku fika ka kwalomu ka 6 wa tin’hweti. 
Ntirho lowu wu endliwa mahala. 
Tifomo leti faneleke ku tatiwa
Tifomo ta vaphakeri ta xikombelo xo amukeriwa na matsalwa laya fambelanaka ti nga kumeka eka ETQA leyi faneleke. 
Vuxokoxoko bya ku tihlanganisa – U komberiwa ku hlawula opuxini yin’we:
