<Doc01>
Nhlangano wa Vusirhelelo bya Nhlayiso wa Afrika Dzonga (South African Social Security Agency)  
Tsalwa ra Mahlayiselo ya Tikhasimende 
Wa amukeriwa eka Tsalwa ra hina ra Tikhasimende 
Hi tsakela wena khasimende ya hina ku nyika mavonelo hi xiyimo xa vukorhokeri lebyi hi byi kombiseke eka tsalwa leri. 
Hi ta ku khoma hi malwandla na ku ku nyika vukorhokeri lebyinene ku ya hi milawu ya MAENDLELO YA VANHU EMAHLWENI. 
Hi tinyiketa tanihi xiphemu xa vutihlamuleri bya hina ku phakela vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla, ku ku nyika vuxokoxoko bya ntiyiso, switsundzuxo na mpfuno eka tindhawu hinkwato ta hina ta vukorhokeri. 
Xikongomelo xa Tsalwa
Tsalwa leri ri ku hlamusela hi xiyimo xa vukorhokeri lebyi u nga byi langutelaka ku suka eka Nhlangano wa Vusirhelelo bya Nhlayiso wa Afrika Dzonga (South African Social Security Agency) (SASSA).  
SASSA i engetelo wa voko ra mphakelo (wa vukorhokeri) ra mfumo leri fambisaka mphakelo wa nhlayiso eka vaakatiko va Afrika Dzonga.  
Hi tinyiketa
Ku fambisa vukorhokeri bya nkoka bya nhlayiso kuri hava ku durheriwa hi ku tirhisa maendlelo lamanene.  
Leswi u nga swi langutelaka ku suka eka hina
Ku tlakusa na ku sirhelela ndzhuti wa ximunhu, Xihundla, Vunene, Leswinene, Nkalaxihundla na Ndzingano. 
Hi ku tirhisa Nhlangano wa Vusirhelelo bya Nhlayiso wa Afrika Dzonga (South African Social Security Agency), hi ta 
Ku ku nyika vuxokoxoko na switsundzuxo hi swiyenge hinkwaswo swa nhlayiso leswi u nga endlaka swikombelo eka swona. 
Ku lerisa ku ya eka mihlangano yin’wana leyi nga langutaka eka swilaveko swa wena. 
Ku ku pfuna ku tata tifomo ta hina na ku endla xikombelo xa nhlayiso.
Ku hlayisa vuxokoxoko lebyi u hi nyikaka byi ri xihundla.
Ku tekela enhlokweni mikarhi hinkwayo Vumbiwa ra Riphabuliki ra Afrika Dzonga, milawu leyi lawulaka vukorhokeri bya mani na mani na khodi ya matikhomele ya vukorhokeri bya mani na mani 
Ku ku pfuna hi ririmi ra wena leri u ri hlawuleke. 
Ku tirha swin’we ni vanhu lava hi va tirhelaka ni lava va nga ni nkavelo eka bindzu/mafamiselo. 
Ku tikarhatela ku antwisa ku yisa emahlweni mphakelo wa vukorhokeri hi xikongomelo xo fikelela ku langutela ka wena.  
Ku tihlanganisa na hina
Mikarhi hinkwayo loko u tihlanganisa na hina hi nyama, riqingho, papila kumbe emeyili, leswi landzelaka swi ta humelela: 
Muyimeri wa vukorhokeri bya tikhasimende loyi u nga ta tirhisana na yena u ta titivisa. 
Eka swivutiso swa riqingho na swa munhu hi yexe hi ta hlamula swivutiso swa wena xikan’wekan’we.
Loko hi nga swi hlamuli xikan’wekan’we hi ta nyika swivangelo na ku tivisa khasimende nkarhi wo langutela nhlamulo. 
Hi ta ku nyika nomboro ya rheferense ku endlela leswaku u kota ku landzelerisa xivutiso xa wena. 
Hi ta kombisa ku amukeriwa ka vuhlanganisi byin’wana na byin’wana lebyi u hi rhumelaka naswona hi ta tirhana ni xivutiso ehansi ka 7 wa masiku yo tirha. 
Loko hi hluleka ku hlamula hi ku hetiseka ehansi ka 7 wa masiku yo tirha hi ta ku byela leswaku hikokwalaho ka yini na leswaku i rini u nga langutelaka nhlamulo. 
Hi ta ringeta ku hlamula xikombelo xa wena ehansi ka 21 wa masiku yo tirha. 
Loko u hi fonela hi tiyimisela ku hlamula riqingho ra wena hi ku hatlisa hi ririmi ra wena ra ximfumo leri u ri hlawuleke. 
Hi ta hlamula xiboho xin’wana ni xin’wana xa nhlayiso wa wena hi ku tsala 
Eka tihofisini ta SASSA 
Loko u fika eka yin’wana ya tihofisi ta hina vatirhi va desika ra hina ro pfuna va ta ku pfuna xikan’wekan’we.  
Tihofisi hinkwato ta hina ti pfula ku sukela 08h00 ku fikela 16h30, Musumbunuku ku fikela Ravumune na ku sukela 08h00 ku fikela 16h00 hi Ravuntlhanu.  
Eka tihofisi ta hina na tindhawu to holela u nga kotaka ku fikelela leswi landzelaka:
Swa xihundla
Tindhawu ta kufumela to rindzela eka tona
Switirhisiwa swa swihambukele
Mpfuno wa swa vutshunguri loko hi tivisiwile hi nkarhi hi xilaveko xa muxaka wolowo
Hi ta ta eka wena loko hikokwalaho ka swivangelo swa rihanyo u hluleka ku ta eka tihofisi ta hina.  
U nga hi fonela naswona hi ta lulamisa rendzo ro endzela ekaya. 
Ku tirhana ni xikombelo xa wena xa mali ya nhlayiso 
Hi ta sungula ku tirhana ni xikombelo xa wena hi siku rero. 
Hi lava ku vona leswaku wa ringanela ku kuma nhlayiso hi ku landza nawu. 
Hi ti vekela mfikelelo wo karhi ku tirhana ni xikombelo xa wena na ku hakela mali ya wena ya nhlayiso ehansi 90 wa masiku. 
Hi ta ku tsundzuxa hi mfanelo ya wena ku endla xivilelo eka mhaka ya ku ariwa, ku yimisiwa nkarhinyana na ku suriwa (ka mali ya wena ya nhlayiso). 
Ku teka xiboho.
Loko hi teka xiboho hi xikombelo xa wena xa mali ya nhlayiso naswona loko u ehleketa leswaku swi hoxekile kumbe u tsakela vuxokoxoko byo engetela hi xiboho u nga endla leswi landzelaka: 
Hi vutise leswaku hi hlamusela xiboho hi vuxokoxoko naswona hi ta tirhisana mayelana ni xikombelo xa wena. 
U nga vilela hi xiboho xa hina ntsena ehansi ka 30 wa masiku wa siku leri nga eka papila ra xiboho. 
U nga fikelela fayili ya wena mayelana ni vuxokoxoko byihi na byihi lebyi u nga tshukaka u byi lavile. 
Vutihlamuleri bya wena byi tava
Ku hi nyiketa:
Adirese ya wena leyi faneleke ya poso na yo tshama eka kona. 
Ku cinca eka swiyimo swa wena swo fana ni muholo, adirese, xiyimo xa vutshunguri ni swin’wana na swin’wana. 
Vuxokoxoko kumbe nhlamuselo yo tshembeka, ya ntiyiso, yo koxometa ni ku hetiseka mikarhi hinkwayo. 
Ku angula hi nkarhi eka vuhlanganisi bya hina hinkwabyo ku katsa ni mipfuxeto kumbe vuxokoxoko byin’wana lebyi komberiweke eka wena. 
Ku ka u nga tsakangi hi vukorhokeri bya hina?
Loko u nga tsakangi hi vukorhokeri bya hina hikuva: 
Hi tekile nkarhi wo leha ku tirhana ni xikombelo xa wena xa mali ya nhlayiso na/kumbe a wu kumangi hakelo ya wena hi nkarhi. 
Matikhomelo ya mutirhi wa hina a ya nga amukeleki.
Vatirhi va hina va endlile xihoxo eka xikombelo xa wena kumbe va ku nyikile xitsundzuxo xo hoxeka. 
Eka xihoxo xo endla hi ku tiyimisela/xo ka ku tiyimiselangi hi tlhelo ra hina 
hi tivise hi xona naswona hi ta xi lulamisa xikan’wekan’we xihoxo xihi na xihi lexi hi xi endleke.  
Loko u lava ku endla xivilelo u komberiwa ku hi tsalela kumbe ku hi fonela ni ku kombela ku hundziseriwa eka yuniti ya hina ya nhlayiso wa tikhasimende ta hina. 
Hi ta burisana hi vukorhokeri bya hina na wena 
Hi tsakela mavonelo ya wena ehenhla ka vukorhokeri bya hina. 
Hi ta tirhisa vuxokoxoko lebyi u hi nyikaka ku antwisa vukorhokeri bya hina. 
Hi mbilu yo basa u nga hi rhumela mavonelo hi yin’wana ya tindlela leti landzelaka laha hansi: 
Fonela nomboro ya mahala ya senthara ya hina - 0800 601 011
Tata khadi ra swibumabumelo ra tikhasimende leri nga kona eka tihofisi na tindhawu ta hina to holela. 
Endzela webusayiti ya hina eka www. sassa.gov.za
Endzela yin’wana ya tindhawu ta hina ta vuhlanganisi. 
(Xifundza, muganga, tindhawu ta vukorhokeri ni to holela eka tona)
Yisa xikombelo xo tsariwa eka yin’wana ya tihofisi ta hina. 
Swivutiso kumbe swibumabumelo hi tsalwa leri. 
Loko u lava vuxokoxoko byin’wana na byin’wana byo engetela hi tsalwa leri fonela eka yin’wana ya tihofisi ta hina. 
U nga ha kuma tsalwa leri hi Brayile, thepi yo yingisela na CD loko u kombela.  
Tsalwa leri ri ta sungula hi ti 01/04/2007 naswona ri ta pfuxetiwa hi lembe na lembe ku tekela enhlokweni swibumabumelo swa wena. 
<Doc02>
Statistics South Africa - Mahungu
Endzeni ka Tinhlayo: Xilaveko xa tinhlayo xi ta engeteleka loko xidemokirasi xi ndlandlamuka 
Tsalwa leri ri kandziyisiwile ro sungula eka Xiviko xa Bindzu (Business Report) hi ti 05 Mhawuri 2004 
Vhiki leri hundzeke ndzi nghenerile nhlengeletano ya bodo yo tsundzuxa ya xifundzantsongo ya East African Statistical Training Centre eTanzania laha ndzi nga va ni nkateko wu nghenela nkhuvo wo thwasa wa senthara vu39 lowu wu nga wa lembe na lembe laha ntlhanu wa swirho swa vatirhi va Statistics SA va ngheneleke. 
Vuleteri bya vatirhi va Statistics SA i ku hiseka ka nhlangano. 
Endzhaku ka nkarhinyana ndzi thoriwile kuva n’watinhlayo-jenerali eStatistics SA kun’we ni Huvo ya Tinhlayo, ndzi endliwile mbalango wa swikolo leswi nyikaka vuleteri lebyi faneleke hi data ya ximfumo. 
Hi kumile tindhawu timbirhi to dyondzela eka tona: senthara ya vuleteri eDar es Salaam, Tanzania na Vandla ra Tinhlayo na Matirhiselo ya Ikhonomi (Institute of Statistics and Applied Economics) eUganda. 
Senthara ya vuleteri yi tumbuluxiwile hi 1965 hi Khomixini ya Ikhonomi ya UN ya Afrika (UN Economic Commission), Nhlangano wa Vukorhokeri byo Fana bya Afrika Vupeladyambu (the East African common Services Organisation) na Phurogireme ya Nhluvukiso ya UN (the UN Development Programme). 
Hi 1977 mfumo wa Tanzania wu tekile vulawuri bya senthara ni ku ndlandlamuxa nhlayo ya matiko ya Afrika a yi ma korhokela ku ya eka 13. 
Vandla ri simekiwile eUganda hi 1969 ehansi ka rimba ra nawu ra Yunivhesiti ya Makerere. 
Xikongomelo xa yona lexi boxiweke a kuri vuleteri bya xiyimo xa le henhla xa vatokoti hi tinhlayo na matirhiselo ya ikhonomi. 
Malembe manharhu lama hundzeke Statistics SA a yi rhumela swirho swa vatirhi eka tindhawu to dyondzela leti. 
Lembe leri hundzeke ntlawa wo sungula wu thwasile. 
Mpfhuka va vuya va kombile ku antswa ko hlamarisa swinene eka matirhelo laha van’wana va nga eka swiyimo swa vufambisi. 
Hambiswiritano Statisticss SA yi langutanile ni mintlhontlho yintshwa. 
Xilaveko xa vuxokoxoko bya tinhlayo eka ku endla xiboho eka swivandla  hinkwaswo swinharhu swa mfumo xi engetelekile swinene. 
Hi ku kongomisa, vanhu lava leteriweke hi ku hlengeleta na ku tirhisa vuxokoxoko bya tinhlayo eka xiyimo xa masipala xa boha swinene. 
Ku fikelela xilaveko lexi hi ta boheka ku letela vanhu hi mpimo wa kwalomu ka 2 000 hi lembe. 
Senthara ya vuleteri ya Tanzania na Vandla ra Tinhlayo na Matirhiselo ya Ikhonomi ra Uganda va nge swi koti ku fikelela nhlayo ya le henhla leyi lavekaka. 
Loko a pfula khomfernse ya Nhlangano wa Tinhlayo wa SA, holobye wa timali Trevor Manuel u tlhontlhile tiyunivhesiti ta Afrika Dzonga ku lulamisa nkayivelo wa vuswikoti bya tinhlayo lowu nga kona ku pfuna mfumo ku endla swiboho mayelana ni vuxokoxoko lebyi faneleke bya tinhlayo. 
Stats SA yi sungurile ku burisana ni tiyunivhesiti hi xikongomelo xo sungula vuleteri bya muxaka lowu. 
Hambiswiritano eka nkarhi wa sweswi ku hava yunivhesiti ya Afrika Dzonga yi dyondzisaka khoso ya tinhlayo ta ximfumo. 
Stats SA yi kunguhata ku tumbuluxa vandla ra vuleteri bya tinhlayo eka nkarhi lowu taka ku nyika vuleteri bya tinhlayo ta ximfumo eka vatirhi va kwala ndzeni ni vatirhi vo huma eka tindzawulo letin’wana. 
Nongonoko wa sisiteme wa tinhlayo ta le xikarhi ti ta vuyerisa eka xilaveko xo tumbuluxa tiyuniti ta tinhlayo eka tindzawulo to hambana ta mfumo leswi nga ta tumbuluxa xilaveko xa le henhla xa vuswikoti bya tinhlayo. 
Hambiswiritano nhluvukiso wa vuswikoti bya tinhlayo swi hlanganisiwa ngopfu ni xilaveko xa mfumo xa vuxokoxoko byo koxometa. 
Tinhlayo ti ya eka mbilu ya demokirasi. 
HG Wells ekusunguleni ka lembexidzana xa 20 u humesile miehleketo ya leswaku nkarhi lowu taka tinhlayo ti ta laveka eka vaaki tanihi vuswikoti byo hlaya no tsala. 
Tinhlayo ta mfumo i ku humelela ka ndhavuko ka sweswi loku ku nga andza loko demokirasi xi ndlandlamuka. 
Hi vundzeni bya XiAfrika laha demokirasi ku nga nchumu wa sweswi hi ta vona engetelo lowu vonakaka eka xilaveko xa tinhlayo ta mfumo loko demokirasi xi ndlandlamuka. 
Van’watinhlayo i vativi va milawu ya demokirasi ya vukala-xihundla eka mpimo na mfikelelo ni le ka vutihlamuleri. 
Leswi hi swona swi nga ku lavekeni eku fambisa ku engetela vuswikoti bya tinhlayo na ku hluvukisa swivandla swa Dyondzo leswi lavekaka eka ndlandlamuko lowukulu ni kuva wa xihatla eku dyondziseni data ya ximfumo. 
Pali Lehohla hi yena n’watinhlayo-jenerali na nhloko ya Stats SA. 
Ku kuma vuxokoxoko hi Stats SA na mimbuyelo ya wona endzela www.statssa.gov.za kumbe u fonela (012) 310-8600
<Doc03>
Masiku ya 16 yo lwisana ntshikelelo wa vana na vavasati: xana wa swi tiva naa?
Hi mpfhuka ka 1994 mfumo wu tumbuluxile milawu yo lulamisa swihoxo leyi khumbhaka vavansati na vana.  
Nawu wa Ntlakuso wa Ndzingano na Nsivelo wa Xihlawuhlawu xo ka xi ngari Kahle wa 2000 wu pasisiwile ku vona leswaku un’wana na un’wana a tiphina hi timfanelo ta vumbiwa. 
Nawu lowu wu vona leswaku vavasati va ni ku tiphina ko ringana ka timfanelo na mitshunxeko leyi lulamisaka swihoxo swa khale.  
Nawu wa Ndzingano wa Mitirho wa 1998 wu tiyisisa leswaku xihlawuhlawu entirhweni, ntirho na muholo ehansi ka xivandla xa mitirho leswi veke kona ku suka eka milawu ya xihlawuhlawu swa hungutiwa. 
Swi hlohlotela vuyimeri byo ringana bya vavasati ni vanhu van’wana lava vekiweke eka xiyimo xo biha hi matimu eka swiyimo hinkwaswo swa tindhawu ta mani na mani ni tindhawu to ka ti ngari ka mfumo. 
Nawu wa Nhlayiso wa 1998 wu tiyisisa timfanelo ta n’wana eka ku hanya eka xiyimo lexinene xo ringanela xa nhluvukiso wa xiviri, miehleketo na ximunhu. 
Nawu wu vona leswaku nhlayiso wa n’wana wu koxiwa eka vatswari kumbe vanhu van’wana lava nga ni vutihlamuleri bya timali ehenhla ka n’wana. 
Nawu wa Madzolonga ya le Mindyangwini wa 1998 wu simekiwile ku nyika vanhu lava poneke nsirhelelo wo hetiseka wa swa madzolonga ku sukela eka nxaniso wa madzolonga. 
Sweswi vavasati lava ku nga vona va khumbiwaka hi madzolonga ya le mindyangwini va ni lunghelo ra xinawu lowu nga ta vona leswaku va va ni nsirhelelo wa vona. 
Nawu wa Vana wa 2005 na Nawu wo Hundzuluxa wa Vana wa 2007 wu simekiwile xikarhi ka yin’wana ku sirhelela n’wana eka ku khomiwa hi tihanyi, ku hunisiwa, nxaniso kumbe ku voneriwa ehansi. 
Mfumo wu simekile na ku seketela ku nghenelela ko hlaya loku sirhelelaka xindzhuti xa vumunhu xa vavasati na vana. 
Tsalwa ra Timfanelo ta Vana ra karhi ra langutiwa hi vuntshwa ni ku pfuxetiwa ku katsa ni mintlhontlho leyi tumbulukaka ku fana ni ku tirhisiwa ka vana tanihi nchumu wa swifaniso swa masangu na ku va vana va va eka nxungeto wa swifaniso swa masangu. 
Mfumo wu angurile eka ntlhontlho wa vukati bya nsindziso bya vana eka vakulukumba ehansi ka vuhava bya maendlelo ya xintu lama vuriwaka "Ukuthwala". 
Mfumo wu tiyimiserile ku vona leswaku maendlelo ya xintu na yin’wana mitolovelo ya landza Vumbiwa na nawu lowu faneleke. 
Maendlelo ya le ndleleni yo pfuxa hi vuntshwa tiyuniti to hlawuleka ta maphorisa ku tirhana ni milandzu ya mindyangu ni ya swa masangu ni vugevenga byin’wana ehenhla ka vavasati na vana. 
Ku tumbuluxiwa ka tiyuniti to hlawuleka swi ta kondletela ntokoto lowu lavekaka ku hatlisisa mafambiselo na ku humelela ka ku khotsiwa ka milandzu leyi endliwaka ehenhla ka vavasati na vana.  
Sweswi ku ni 17 wa Tisenthara ta Nhlayiso wa Thuthuzela leti tumbuluxiweke etikweni hinkwaro eka miganga leyi nga ni swiendlo swa le henhla swa madzolonga ya swa masangu. 
Tisenthara ti phakela vukorhokeri bya rihanyo ni nhlayiso ku katsa ku sungula maendlelo yo vika hi ku hetiseka na ku khotsiwa ka milandzu eka ndhawu yo xiximeka no hlayiseka hi vatirhi lava tokoteke. 
Minkwama yo Kuma nakambe Nhundzu ya swa Vugevenga yi tirhisiwile ku hakelela tiphurojeke to nyika matimba 19 wa vaxanisiwa. 
Vufambisi eka Vukorhokeri bya Vaxanisiwa va swa Madzolonga na Vugevenga lebyi nga ni vukorhokeri lebyi phakeriwaka hi tlula 1 500 wa minhlangano ya mfumo ni ya vaaki eka swifundzankulu hinkwaswo byi tumbuluxiwile. 
Vufambisi byi nyika matimba vanhu ku fikelela vukorhokeri lebyi nga kona eka ndhawu ya vona. 
Tindhawu ta vaxanisiwa ti tumbuluxiwile eka switichi swa maphorisa leswi nga ni vugevenga bya le henhla byo beyetela. 
Tikhoto leti tinyiketeke ta Milandzu ya swa Masangu ti tumbuluxiwile. 
Nawu wa Madzolonga ya le Mindyangwini wu endla leswaku ku tumbuluxiwa tindhawu ta vuhlayiselo. 
Sweswi ku ni tindhawu ta 96 ta vuhlayiselo eAfrika Dzonga ku suka eka 39 hi 2001. 
Timfanelo ta Tsalwa ra Vaxanisiwa ti hundzuluxeriwa ka ntiyiso eka vaxanisiwa va vugevenga leti tirhanaka ni Sisiteme ya Vuavanyisi bya swa Vugevenga. 
Tsalwa leri ri katsa Mimpimo ya Minimamu eka Vukorhokeri bya Vaxanisiwa va Vugevenga leyi yi simekaka rimba ra swa nawu wa vaxanisiwa ku tiyisisa timfanelo ta vona eka vukorhokeri lebyi languteriweke ku suka eka Sisiteme ya Vuavanyisi bya swa Vugevenga. 
Hi ku simekiwa ka Tsalwa ra Vaxanisiwa, nhlayo ya masiku lama tekiwaka ku hetisa nandzu eka Khoto ya Milandzu ya swa Masangu yi hungutekile ku suka eka 285 ku fika eka 142.
Tsalwa i xilaveko na xona eka Mfumo wa Afrika Dzonga ku fikelela vutihlamuleri bya yona bya tinxakaxaka hi ku landza Xihlambanyo xa Nhlangano wa Tinxaka xa Milandzuxidzi ya Vuavanyisi ya Vaxanisiwa va Vugevenga na Nxaniso wa Matimba. 
Ntirhisano wa tinxakaxaka eku anguleni mintlhontlho ya madzolonga ehenhla ka vamanana na vana. 
Afrika Dzonga yi nyiketile xiviko xa yona xa ku humelela loku endliweke eka ku simekiwa ka Nhlangano wa Ku herisiwa na xihlawuhlawu ehenhla ka vamanana eka komiti ya UN CEDAW.
Afrika Dzonga yi rhurhelile Nhlengeletano ya Vaholobye ya Matiko ya Nhluvukiso wa Dzonga wa Afrika (Southern African Development Community) (SADC) (hi ti 09 Ndzati 09) ku hetisa pulani ya malembe ya 10 ya ginghiriko wa mapulanelo ya xifundza eka ku gungumerisiwa ka vanhu ngopfungopfu vamanana ni vana. 
Maendlelo ya SADC eka Rimbewu na Nhluvukiso ma kombisa kuri Swirho swa Matiko ya SADC ya tava ya endlile nawu wu lwa ni ku xanisiwa hi swa masangu hi 2005. 
Afrika Dzonga yi rhurherile Samiti ya Xifundza ya Vuavanyisi ya Rimbewu (hi ti 9–10 Hukuri 2009) ku hlengeleta vayimeri kun’we ku suka eka matiko ya Afrika ku avelana mintokoto ni maendlelo lamanene ku herisa ku xanisiwa hi madzolonga ya swa masangu ni rimbewu. 
U nga languti etlhelo, teka goza ku lwa ni nxaniso
<Doc04>
Xitatimende xa Xihundla  
Ndzawulo ya Tindlu yi tiyimiserile ku sirhelela xihundla na ku hluvukisa thekinoloji leyi nyikaka ntokoto wa matimba swinene no hlayiseka ya onlayini.   
Xitatimende lexi xa Xihundla xi fambelana ni webusayiti ya Ndzawulo ya Tindlu naswona yi lawula mahlengeletelo ya mahungu na matirhiselo. 
Hi ku tirhisa webusayiti ya Ndzawulo ya Tindlu u pfumela eka maendlelo ya mahungu lama hlamuseriweke eka xitatimende lexi.  
Mahlengeletelo ya Vuxokoxoko bya wena
Ndzawulo ya Tiyindlu yi hlengeleta hi yoxe vuxokoxoko lebyi kombekaka ku fana ni emeyili ya wena, vito, muti kumbe adirese ya ntirho kumbe nomboro ya riqingho. 
Ndzawulo ya Tiyindlu yi tlhela yi hlengeleta vuxokoxoko bya matshamelo yo ka yi nga tiveki leyi nga hambanakingi eka wena ku fana ni khodi ya wena ya ZIP, vukhale, rimbewu, leswi tsakeriwaka, mintsakelo na swirhandzwa. 
Ku tlhela kuva ni vuxokoxoko hi switirhisiwa swa wena swo tiyela no olova swa khompyuta leswi hlengeletiwaka hi swoxe hi Ndzawulo ya Tiyindlu. 
Vuxokoxoko lebyi byi katsa: adirese ya wena ya IP, muxaka wa burowisi, mavito ya domeyini, mikarhi yo nghena na tiadirese ta kongomisa ta Webusayiti. 
Vuxokoxoko lebyi byi tirhisiwa hi Ndzawulo ya Tiyindlu ku tirha ka vukorhokeri ku hlayisela nkoka wa vukorhokeri na ku phakela tinhlayo to angarhela  mayelana ni ku tirha ka webusayiti ya Ndzawulo ya Tiyindlu. 
U komberiwa ku tekeriwa enhlokweni leswaku loko u boxa hi wexe vuxokoxoko lebyi kombiwaka kumbe vuxokoxoko bya xihundla hi ku tirhisa tibodo ta mahungu ya mani na mani ta Ndzawulo ya Tiyindlu, vuxokoxoko lebyi byi nga hlengeletiwa na ku tirhisiwa hi van’wana. 
Xiya: Ndzawulo ya Tiyindlu a yi hlayi na byin’we bya vuhlanganisi bya wena bya onlayini ya xihundla. 
Ndzawulo ya Tiyindlu yi ku hlohlotela ku languta hi vuntshwa switatimende swa xihundla swa Tiwebusayiti leti u tihlawulaka ku tihlanganisa ni Ndzawulo ya Tiyindlu leswaku u ta twisisa hilaha tiwebusayiti ti hlengeletaka, ku tirha na ku avelana vuxokoxoko bya wena. 
Ndzawulo ya Tiyindlu a yi na vutihlamuleri bya switatimende swa xihundla kumbe vundzeni byin’wana eka tiwebusayiti handle ka Ndzawulo ya Tiyindlu na tiwebusayiti ta ndyangu wa Ndzawulo ya Tiyindlu. 
Matirhisele ya Vuxokoxoko bya wena hi Wexe
Ndzawulo ya Tiyindlu yi hlengeleta na ku tirhisa vuxokoxoko bya wena hi wexe ku tirhisa webusayiti ya Ndzawulo ya Tiyindlu na ku phakela vukorhokeri lebyi u byi kombeleke. 
Ndzawulo ya Tiyindlu yi tlhela yi tirhisa vuxokoxoko bya wena byo kombeka ku ku tivisa hi swimakiwa swin’wana kumbe vuxokoxoko lebyi nga kona ku suka eka Ndzawulo ya Tiyindlu na lava va tirhisanaka swin’we. 
Ndzawulo ya Tiyindlu yi nga tihlanganisa na wena hi ku tirhisa mihlahluvo ku endla ndzavisiso hi mavonelo ya wena hi vukorhokeri bya sweswi kumbe bya vukorhokeri byintshwa lebyi nga nyikiwaka. 
Ndzawulo ya Tiyindlu a yi xavisi, ku hirisa kumbe ku lombisa minongonoko ya yona ya tikhasimende eka vanhu va vunharhu. 
Ndzawulo ya Tiyindlu hi nkarhi ni nkarhi yi nga tihlanganisa na wena ematshan’wini ya vatirhisani va bindzu va le handle hi nchumu wo karhi lowu nga kumekaka wuri wa ntsakelo eka wena. 
Eka timhaka teto, vuxokoxoko bya wena hi wexe byo hlawuleka byo kombeka (emeyili, vito, adirese, nomboro ya riqingho) byi nge hundziseriwi eka munhu wa vunharhu. 
Ku engetela, Ndzawulo ya Tiyindlu yi nga avelana vuxokoxoko ni vatirhisani vo tshembeka ku hi pfuna ku endla nxopaxopo wa swa tinhlayo, ku rhumela emeyili ya wena kumbe mapapila ya poso, ku nyika nseketelo wa tikhasimende kumbe ku lulamisa mimphakelo. 
Vanhu va vunharhu hinkwavo va aleriwa ku tirhisa vuxokoxoko bya wena handle ko nyika vukorhokeri lebyi eka Ndzawulo ya Tiyindlu naswona va laveka ku hlayisa xihundla xa vuxokoxoko bya wena. 
Ndzawulo ya Tiyindlu a yi tirhisi kumbe ku boxa vuxokoxoko bya wena bya xihundla ku fana ni rixaka, ripfumelo kumbe vuxirho bya swa tipolitiki kuri hava mpfumelelo wa wena.  
Ndzawulo ya Tiyindlu yi hlayisa vuxokoxoko bya tiwebusayiti na tipheji leti tikhasimende ta hina va ti endzelaka ehansi ka Ndzawulo ya Tiyindlu hi xikongomelo xo kombisa vukorhokeri bya Ndzawulo ya Tiyindlu lebyi tivekaka ngopfu. 
Vuxokoxoko lebyi byi tirhisiwa ku phakela vundzeni bya tikhasimende na ku navetisa ehansi ka Ndzawulo ya Tiyindlu eka tikhasimende lava matihanyelo ya vona ya kombisaka leswaku va tsakela ndhawu yo karhi yo hlawuleka. 
Tiwebusayiti ta Ndzawulo ya Tiyindlu ti ta boxa vuxokoxoko bya wena hi wexe ku ri hava xitiviso loko ntsena yi laveka ku endla tano hi nawu kumbe eka ku tshemba ka vunene leswaku mhaka yo tano ya boha ku: (a) landzelela swileriso swa nawu kumbe ku landzelela maendlelo ya nawu lama nga eka Ndzawulo ya Tiyindlu kumbe webusayiti; (b) sirhelela na ku hlayisa timfanelo kumbe muako wa Ndzawulo ya Tiyindlu; na (c) tirha ehansi ka swiyimo swa xihatla ku sirhelela nhlayiseko wa vatirhisi va Ndzawulo ya Tiyindlu kumbe vanhu. 
Matirhiselo ya Tikhuki 
Webusayiti ya Ndzawulo ya Tiyindlu yi tirhisa “tikhuki” ku ku pfuna ku endla ntokoto wa wena wa onlayini kuva wa wena.  
Khuki i fayili ya tsalwa leyi vekiwaka eka mafambiselo ya khompyuta ya wena hi sevhara ya Webu pheji. 
Tikhuki ti nge tirhisiwi ku fambisa tiphurogireme kumbe phakela switsongwatsongwana eka khompyuta ya wena. 
Tikukisi ti nyikiwa eka wena na kuri ti nga hlayiwa hi sevhara ya webu eka domeyini leyi nyikiwaka khuki eka wena. 
Xin’wana xa swikongomelonkulu swa tikhuki i ku nyika xihlawulekisi xa nkoteko wa ku hlayisela wena nkarhi. 
Xikongomelo xa khuki i ku byela sevhara ya webu leswaku u tlhelerile eka pheji yo karhi. 
Xikombiso, loko u endla tipheji ta Ndzawulo ya Tiyindlu ta wena kumbe u tsarisa eka sayiti kumbe vukorhokeri bya Ndzawulo ya Tiyindlu, khuki yi pfuna Ndzawulo ya Tiyindlu ku tsundzuka vuxokoxoko bya wena byo karhi hi marendzo yo landzelelana. 
Leswi swi olovisa maendlelo yo hlayisa vuxokoxoko bya yena ku fana ni tiadirese ta swikweleti, tiadirese to rhumela na leswi na leswiya. 
Loko u tlhelela eka webusayiti yo fana ya Ndzawulo ya Tiyindlu, vuxokoxoko lebyi u byi nyikeke khale byi nga fikeleriwa, leswaku u nga tirhisa hi ku olova swihlawulekisi swa Ndzawulo ya Tiyindlu leswi u nga titoloveta. 
U ni vuswikoti byo amukela kumbe ku landzula tikhuki. 
Tiburoseri ta webusayiti to tala ti pfumelela tikhuki hi toxe kambe u nga ha cinca masetelo ya buroseri ya wena ku landzula tikhuki loko u swi tsakela.
Loko u hlawula ku landzula tikhuki mi nge swi koti ku tokota hi ku hetiseka swihlawulekisi swo hlamulana swa vukorhokeri bya Ndzawulo ya Tiyindlu kumbe tiwebusayiti leti u ti endzelaka. 
Nsirhelelo wa Vuxokoxoko bya wena hi Wexe 
Ndzawulo ya Tiyindlu yi hlayisa vuxokoxoko bya wena ku suka eka mfikelelo wo ka wu ngari wa nawu, matirhiselo kumbe ku paluxa xihundla. 
Ndzawulo ya Tiyindlu yi hlayisa vuxokoxoko bya wena byo kombeka ku ku nyika eka tisevhara ta khompyuta eka ndhawu leyi lawuriwaka yo hlayiseka, ku sirheleriwa eka mfikelelo wo ka wu ngari nawini, matirhiselo kumbe ku paluxa xihundla. 
Loko vuxokoxoko bya wena (ku fana ni nomboro ya khadi ra xikweleti) byi hundziseriwa eka tiwebusayiti tin’wana, byi hlayisiwa hi ku tirhisa ikhirixeni ku fana ni maendlelo ya Kuma Leyara ya Sokete.
Ku cinca eka Xitatimende lexi
Hi mikarhi yo karhi Ndzawulo ya Tindlu yi ta pfuxeta Xitatimende lexi xa Xihundla ku kombisa angulo wa khampani ni tikhasimende. 
Ndzawulo ya Tiyindlu yi ku hlohlotela ku languta hi vuntshwa ku Xitatimende lexi hi ku landza hilaha Ndzawulo ya Tiyindlu yi sirhelelaka vuxokoxoko bya wena. 
Vuxokoxoko bya vuhlanganisi
Ndzawulo ya Tiyindlu yi amukela swibumabumelo swa wena mayelana ni Xitatimende lexi xa Xihundla. 
Loko u tshemba leswaku Ndzawulo ya Tiyindlu a yi landzelelangi Xitatimende lexi, u komberiwa ku tihlanganisa ni Ndzawulo ya Tiyindlu eka webmaster@kznhousing.gov.za. 
Hi ta tirhisa magoza lama twisisekaka ya xibindzu ku kombisa hi xihatla na ku lulamisa xiphiqo. 
<Doc05>
Mbulavulo wa Muprimiya Ebrahim Rasool eka Nkhuvo wo Tlangela Vana va ka Matiriki
Namuntlha hi tile haleno ku tlangela vana va hina va xiyimo xa le henhla va ka matiriki.  
Hi ri eka vona: Mi tirhile kahle! Ha tinyungubyisa hi n’wina, Xifundzankulu na Tiko swa tinyungubyisa hi n’wina, vatswari va n’wina va tinyungubyisa hi n’wina naswona swa nkoka swinene mi fanele ku tinyungubyisa hi n’wexe. 
Xivangelo xa ku kombisa ku tinyungubyisa eka nkarhi wo fana ni lowu i ku tekela nhlokweni mhaka ya leswaku nkarhi wo humelela wu huma eka nkarhi wo leha wo tika na ku titsona leswi namuntlha a yimelaka nkarhi wo swi veka erivaleni lowu humaka eka mhaka leyi nga hlamuseriwaka kahle tanihi mpfilungano 
Matiriki i mpfilungano.
Ku tlula khume ra malembe lama hundzeke we boheke ku susa sisiteme hinkwayo ya Dyondzo eka nkongomiso wa xihlawuhlawu. 
Hi xiave lexikulu hi humelerile ngopfungopfu eka nkatsano lowukulu, silabasi na xikambelo xin’we, tinhlayo ta le henhla ta lava va tsalaka ni ku pasa matiriki ni lemukiso wa leswaku dyondzo yi tirhana ni swilaveko swo hundza eka munhu – hileswku ikhonomi hinkwayo yi tshembela eka sete ya vuswikoti lebyi phakeriwaka hi sisiteme ya dyondzo.  
Hakunene matiriki i mpfilungano.
Varhangeri va hina lava hlengeleteneke laha Leeuwenhof a swi kanakanisa leswaku i vanhu lavanene hi nga na vona, lava humeleleke swinene na lava va faneriwaka hi ku dzhudzhuzeriwa hilaha Xifundzankulu lexi xi nga swi kuma. 
Nakambe miehleketo ya hina yi tlhela yi ya eka 71% ya vanhu lava nga ku tlula 20 wa malembe hi vukhale lava nga hetakingi dyondzo ya sekondari, kwalomu ka hafu ya 80 000 lava ngheneke Giredi 1 na wena 12 wa malembe lama hundzeke lava nga tsandzeka hambi ku tsala xikambelo hi 2004 hikuva va tshikile endleleni ni votala lava tsaleke kambe hikokwalaho ka mihlawulo ya tidyondzo tigiredi va ni switifikheti swa matiriki leswi nga amukeriwiki hi ikhonomi kumbe dyondzo ya le henhla.  
Matiriki yi tikisiwa ngopfu hi mhaka ya leswi mi nga mafasitere ya hina ya mavhengele. 
Rixaka ri avanyisa vumundzuku bya hina i matirhele ya n’wina. 
Va veke ku tshemba ka vona eka rihanyo ra n’wina. 
Va veke ku tshemba ka vona eka vumundzuku hi vuvekisi bya hina eka sisiteme ya dyondzo leyi hlanganisaka eka nkarhi lowu wa ku tlangela. 
Ina, xilayi lexikulu xa mimpimanyeto wa mimfumo ya le xikarhi ni wa xifundzankulu haswimbirhi yi ya eka dyondzo. 
Lembe leri ntsena ku hlayisa ku thoriwa ka 2000 wa vadyondzisi a hi fanele ku hambukisa mali ku suka eka mitirho yin’wana ya xifundzankulu ku ya eka dyondzo. 
Hi fanele ku tiyisisa vuvekisi bya hina eka swikolo leswi sweleke swinene leswaku hi ku engetela tinhlayo ndzingano wa dyondzo ku twiwa ntshembo lowukulu eka vumundzuku exikolweni xin’wna na xin’wana xa le dorobeni.  
Swa nkoka swinene, Holobye Dugmore na Supuritendente-Generali Swartz, hi ni xikongomelo xi’we xo humesa Maendlelo ya Switirhisiwa ku tiyisisa hinkwaswo swa ku vekisa loku. 
Hi lava ku humesa vana va ka matiriki lava va nga tiya eka mintikelo ya vona, ku hlawuleka eka mimbuyelo ya vona, ku fambelana ni ikhonomi, ku tsembeka eka vanhu va ka vona na ku vuyerisa vumunhu. 
Leswi hi swona leswi hi teleke ku tlangela swona namuntlha. 
Mi yimela ku tshemba loku loko hi aka Kaya ra hina HINKWENU. 
Hi tlangela ku humelela ka n’wina hikuva mi titsonile na ku tirha swinene, vatswari va n’wina va titsonile ni ku endla leswaku mi va xikolweni naswona vanhu va ka n’wina va titsonile na ku vekisa eka vumundzuku bya n’wina. 
Votala va kanakana ntikelo wo tlangela ku humelela ka matiriki hi ku landza ku tika ka swona ni mhaka ya leswaku swi nga ha kombisa vunhlayo yintsongo ya sisiteme ya xihlawuhlawu. 
U nga hlula ntsena leswi hikuva u tinyiketa hi matimba ni mianakanyo ku aka Kaya ra HINKWENU, leri ro ka rixaka na ku ringana. 
Leswi swi ta tikomba eka minhlawulo leyi mi yi endlaka ku sweswi ku ya emahlweni. 
Ku fika sweswi i kuva u hlawula ntsena hilaha u nga ta tikarhata ku tirha swinene. 
Xitifikheti xa wena xa matiriki xi ku pfumelela na ku ku boha ku teka swiboho na mihlawulo ya muxaka ya munhu loyi u lavaka kuva yena na muxaka wa vutomi lebyi u lavaka ku hanya byona.  
Ha ku vuyisa na ku ku navelela minkateko. 
<Doc06>
Xikongomelo xa Phurojeke ya Mafambiselo ya Vuhlanganisi bya Mfumo xa 2010 i ku:
fambisa ku humelela ka swikongomelo swa vuhlanganisi bya mintlangu ya bolo ya misava ya Fifa eAfrika ro sungula 
tirhisa nkarhi lowu hlawuleka ku kombisa na ku yisa emahlweni ku aka vun’we ni ku tinyungubyisa exikarhi ka MaAfrika-Dzonga
hlohlotela vantshwa va hina
navetisa tiko eka misava hinkwayo
endla xiyimo xa vuhlanganisi lexi pfunaka ku tirhisiwa ka nkarhi lowu ku hatlisisa nhluvukiso na ku ndlandlamukisa swivandla swa mitirho
aka vun’we bya Xiafrika.
Leswi swi ta fikeleriwa hi:
ku nyika vurhangeri ni nkondletelo eka vuhlanganisi bya mfumo bya Khapi ya Misava ya 2010
ku aka ntirhisano wa rixaka wa vavulavuri va mfumo ni vo ka va ngari va mfumo eka swiyenge hinkwaswo ku katsa ni ku kondletela ntirhisano ni vavulavuri eka tikonkulu ni diyasipora ku endlela leswaku hi vun’we tiko na tikonkulu va nga tirhisa nkarhi lowu wa vuhlanganisi wa vutomi hinkwabyo 
ku tirha tiphurojekenkulu ta vuhlanganisi ta mfumo ta Khapi ya Bolo ya Misava ya 2010. 
<Doc07>
Milawu ya Tiko ya swa Magondzo leyi cinciweke hi xikongomelo xo antswisa vuhlayiiseki  emapatweni 
POLOKWANE: Milawu ya Rixaka ya swa Magondzo leyi cinciweke. 
Swi vuriwa Ku Cinca ka Vukhumekombo naswona ku sungurile ku tirha loko yi kandziyisiwa. 
Ndzawulo ya Mapato na Vutleketli yi tivisa van’wamimovha hi ku cinca loku ku nga:
Mimovha leyintshwa leyi nga tsarisiwa endzhaku ka 01 Nhlangula 2010 yi fanele kuva ni tinomboro ta tipuleti leti bohiweke hi tiphophorivheti kumbe swikurhufu.  
Loko yi nga boheleriwangi eka movha yi fanele ku boheleriwa eka burakete leyi landzelelaka SANS 973. 
Ku cinca loku ku ta hunguta vugevenga na milandzu ya swa le magondzwenihi van’wamimovha lava susaka hi ku olova tinomboro ta tipuleti leswaku va nga landzelerisiwi. 
A swi nga olovi ku susa nomboro ya puleti na ku yi tlherisela endzhaku ka ku endliwa ka nandzu tanihiloko swi tshamela ro tswala tihakelo ta engetelo. 
Nomboro ya puleti yi endliwile hi aluminiyamu leyi endlaka leswaku swi nga olovi ku tshwa yi nga tiviki hi nkarhi wa khombo.                                    
Ku sukela hi ti 1 Nyenyani 2011 vanhu lava kumeke tilayinsese to chayela ta khodi ya C, C1, EC kumbe EC1 va nge pfumeleriwi ku chayela movha lowu lavaka khodi ya B kumbe khodi ya EB (hi marito ya khale khodi ya 10, 11, 13 kumbe 14 va nge chayeli movha lowu laveka layinsese ya khodi ya 08.  
Leswi swi ta tirha eka vakhomi va tilayinsese letintshwa. 
Kwalomu ka nhlayo ya le henhla ya vachayeri vo dyondza va endla xikombelo xa tilayinsese mimovha leyikulu ku fularhelana ni mimovha leyo vevuka hi ku papalata swikambelwana swa ku paka swi xaxamela tanihi xikombiso. 
Ntiyiso hileswaku endzhaku ka kuma tilayinsese ta vona ta mimovha leyikulu va chayela mimovha leyi yo vevuka leyi va nga tolovelangiki vulawuri bya machayelelo ya yona ni ku hetelela hi ku khumbheka eka tinghozi. 
Ku tlhela ku languteriwa leswaku hinkwavo vachayeri lava kumeke tilayinsese ta mimmovha leyikulu va fanele ku va ni Mimpfumelelo ya Xiprofexinali yo Chayela kambe tinhlayo ti komba swo hambana. 
Leswi swi komba leswaku vakomberi a va lava tilayinsese to chayela mimovha yo vevuka ku ngari mimovha leyikulu. 
Switirhisiwa swo Lawula swa Matlhelo ya tibazi mini na midi swi nghenisiwile hi ku tirhisa maendlelo ya switifikheti leswi nga xiphemu xa xikambelwana xa ringanelo wo famba patweni.  
Swi tirha eka tibazi hinkwato ta mini na midi naswona ku ngari ntsena mimovha leyintshwa leyi ya ha ku akiwaka. 
N’winyi loyi a tsarisiweke wa movha kumbe muyimeri u fanele ku yisa fomo ya DSCD leyi tatiweke eka xitichi xo kambela. 
Xitirhisiwa xo Lawula swa Matlhelo i xitirhisiwa lexi sivelaka thayere ku huma eka rhimi loko thayere ri baleka loko movha wuri ku fambeni. 
Ku cinca eka Nawu wa 332 ku kandziyisiwile na ku longoloxa swikamberi swa vumbhoni bya mahefemulelo leswi nga tirhisiwaka ku hlengeleta tisampula ta vumbhoni bya mahefemulelo na xitifikheti lexi nyikiweke hi mumaki kumbe muphakeri swi nga tirhisiwa tanihi vumbhoni eka milandzu hi ku humelerisa ntsena. 
Ku cinca loku ku lava ku lulamisa mhaka leyi boxiweke mayelana ni nawu wa breathalyzers hi ku landza xiyenge xa 65(7) xa Nawu wa swa Mapatu wa 1996 na ku landzelela SABS 1793 naswona swi nga tirhisiwa ku kambela nwelelo wa xihoko eka hefemulo. 
Leswi landzelaka i switirhisiwa leswi vekiweke:
"Leswi i nkateko swinene hi nkarhi wa nguva ya ntsako tani hileswi swi nyikaka matimba yo engetela eka matshalatshala yo lwisana ni ku chayela byi tshwile emapatweni ya hina", ku vula MEC wa Mapatu na Vutleketli Pinky Kekana.
<Doc08>
Vukorhokeri bya Rihanyo hi nkarhi wa vuyimani  
Vanhwanyana na vavasati lava tikeke va lerisiwa ku ya eka vukorhokeri bya vayimani kumbe Tiyuniti ta Obistetiriki ta Vabeburisi etindhawini ta madoroba na titliliniki ta sathelayiti kumbe leti tshamaka ndhawu yin’we etindhawini ta le makaya. 
TiMOU i tiyuniti to beburisa leti fambisiwaka hi vabeburisi emugangeni ta vavabyi va nhlayiso wa rihanyo ro sungula. 
Swi kahle ku tsundzuxa leswaku vamanana lava tikeke va buka ku endza ka vona ro sungula etliliniki ku nge si fika 20 wa mavhiki kumbe hi ku hatlisa endzhaku ka sweswo. 
Manana u nyikiwa nkambelo wo sungula lowu heleleke na nkhongotelo loko a ya ro sungula eka nkambelo wo hetiseka wo sungula lowu tivekaka tanihi rendzo ro buka. 
Ku biha emirini ku landzelerisiwa hi ku endza ka nkarhi na nkarhi. 
Rihanyo ra manana ri landzelerisiwa swinene. 	
U ta kamberiwa ntiko, ntshikelelo wa ngati ni mitsakamiso. 
Loko kuri ni ku nonoha u fanele a vuya nakambe eka nandzeleriso wa rendzo ro sungula endzhaku ka mavhiki mambirhi ku ya kuma mbuyelo wa swikambelwana leswi endliweke hi nkarhi wa rendzo ro buka. 
Endzhaku ka leswi u fanele ku tlhelela etliliniki mavhiki ya tsevu man’wana ni man’wana ku fikela 28 wa mavhiki, ivi eka 34 wa mavhiki hilaha swi kombisiweke hakona hi tliliniki/mutirhi wa MOU (ku landzelelana ka marendzo ku nga hambana ku ya hi ndhawu ni ndhawu). 
Vamanana lava tikeke va kamberiwa minxungeto leyi nga tshukaka yi ri kona eka rihanyo ra vona ni ra n’wana exivelekelweni.                   
Havambirhi tithugamanana ni vamanana lava va nga ni ku tlula 35 wa malembe lava nga tika va tekiwa vari vanhu va nxungeto wa xiyimo xa le henhla. 
Leswi swi vula leswaku va nga hava ni ku tika swinene hi nkarhi wa ku biha emirini na ku veleka. 
Vamanana lava tikeke va nga ha voniwa kuva vari va nxungeto wa le henhla loko va ri ni ntshikelelo wa ngati lowu nga henhla, matimu ya ku hambana ka tijeni, ku tika hi ku landzelelana ni loko vari ni vuhandzuri bya khale ku fana ku veleka hi vuhandzuri. 
Vamanana lava kumekeke vari ni nxungeto wa le henhla va lerisiwa ku ya eka titliniki ta vatswedyana vo vabya va tlhela va tshunxiwa eka swibedhlele swa xiyimo xa vumbirhi kumbe swa le henhla laha vulavisisi na swikambelwana swo yisa emahlweni swo kambela swi nga ta endliwa. 
Vamanana lava va nga ni tinyimba ta nxungeto wa le henhla va tsundzuxiwa ku ya eka titliniki ta vantswedyana vo vabya va tlhela va tshunxiwa hi nkarhi na nkarhi loko swi fanerile. 
Loko u ri muendzi wo sungula eka ndhawu ya swa rihanyo, u ta vutisiwa ku tata fomo na folidara yi ta pfuriwa. 
Tana ni buku ya wena ya ID, mimirhi yihi na yihi leyi u yi tirhisaka na khadi ra tliliniki kumbe xibedhlele loko khale u tsarisiwile eka ndhawu yaleyo. 
Ku tika ka nxungeto wa le hansi ku lawuriwa eka tiMOU (tiyuniti ta mavelekele leti fambisiwaka hi vabeburisi emigangeni va vavabyi va nhlayiso wa swa rihanyo wo sungula) etindhawini ta le madorobeni ni titliliniki ta sathelayiti na ta nkarhi ni nkarhi etindhawini ta le makaya. 
Ku tika ka nxungeto wa le henhla ku lawuriwa etitliliniki ta vavabyi va siku eswibedhlele swa miganga swa le dorobeni ni le henhla. 
<Doc09>
Phurogireme ya Swakudya swa Nhlanganelo 
Phurogireme ya Swakudya swa Nhlanganelo yi kunguhata ku antwisa xiyimo xa swakudya swa vanhu hinkwavo lava tshamaka Xifundzeninkulu xa Western Cape. 
Ku ni swiphemu swo hlaya eka phurogireme leyi. 
Xana nsiko i ncini?
Nsiko i xiphiqo lexikulu eAfrika Dzonga naswona i xin’wana xa swiave leswikulu eka mavabyi ya vana ni rifu. 
Ku pimanyetiwa kwalomu ka 30% ya vana va MaAfrika Dzonga lava nga kuriki hikokwalaho ka mpfumaleko wa swakudya leswi eneleke eka malembe ya vona yo sungula ya vutomi bya vona. 
Nkayivelo wa swakudya emirini, vuvabyi na ntshikelelo/nkingido wa miehleketo i swivangelo swa nkoka swinene swa nsiko. 
Vusweti na mpfumaleko wa switirhisiwa i timhakaxidzi leti nga ni xiave eka nsiko. 
INP yi ringeta ku tirhana ni vuvabyi lebyi byo miyela hi tindlela to hlaya. 
Swakudya swa engetelo swa vana
Eka xiyimo ya nhlayiso wa rihanyo xa masungulo vana lava va kamberiwaka na kombiwa vari ni nsiko (leswi swi katsa vana na vakulukumba lava va nga ni HIV ni rifuva) va ta nyikiwa swakudya swo engetela ku katsa ni mavele lama sirheleriweke na swakunwa leswi nga ni matimba ya le henhla. 
Swakudya swa engetelo swi nyikiwa vapfuniwa lava tiviwaka hi ku landza mimpimo yo karhi. 
Vatirhi va rihanyo va tlhela va nyika nkhongotelo, vuxokoxoko na dyondzo hi swakudya swa kahle swa rihanyo na tindlela ta rihanyo ra kahle to lulamisa swakudya. 
Vatokoti hi swakudya va tlhela va nyika vukorhokeri byo hlawuleka eka vaaki. 
Ku mamisa
Ku pfuna ku lwa ni nsiko eka malembe yo sungula ya vuhlangi vatirhi va rihanyo va hlohlotela vamanana ku mamisa vana va vona ku fikela tinhweti ta tsevu hi vukhale naswona endzhaku ka swona va yisa mahlweni ku mamisa kuri ku engetela eka manghenelo eka swakudya leswi faneleke swo engetela ku fikela n’wana loko a ri ni malembe mambirhi. 
Tindlela tin’wana ta ku phamela ti ta kaneriwa ni vamanana lava va nga HIV. 
Xibedhlele xa Vredendal na Senthara ya Vuntswedyana ya Groote Schuur i Swibedhlele swa xinghana swa Vana exifundzeninkulu ku ya hi Goza ra Xibedhlele xa Vana xa xinghana. 
Malangutelo ya makulelo
Vana hinkwavo va pimiwa mikarhi hinkwayo tanihi xiphemu xa phurogireme ya malungutelo ya makulelo, xikombeto xo nyenyela xa kuri n’wana u le ku kuleni. 
Ntiko wu nghenisiwa eka Patu ro ya eka Khadi ra Rihanyo. 
Swivangelo swa ku lahlekeriwa hi ntiko swi langutiwa ku fana ni mavabyi yo tlulela, mpfumaleko wa swakudya eka kaya na ku tsan’wa n’wana. 
Mavabyi yo tlulela ya ni xiave lexikulu eka nsiko naswona mavabyi lawa ya tshunguriwa eka xiyimo xa nhlayiso wa rihanyo wa masungulo.  
Vuvabyi byo nchuluko byi fambelana swinene ni ntivobasiso wa le hansi wa mbango (nkululo na mphakelo wa mati) ni swakudya swo kayivela kumbe swa le hansi swinene swa n’wana leswi hi tlhelo swi n’wi vekaka eka nxungeto swinene eka nchuluko wo chavisa lowu nga tekaka nkarhi wo leha. 
Ku hunguta vusweti
Mindyangu leyi hlaseriweke hi vusweti yi tiviwa ni ku lerisiwa ku ya eka yin’wana ya tiphurogireme to hunguta vusweti ta mfumo. 
Nsirhelelo wa swakudya swa ndyangu wu anguriwa hi swivandla swa nhlanganelo naswona minghenelelo leyi faneleke na nseketelo swa nyikiwa. 
Swakudya swa engetelo swa Tivhitamini 
Ku lawula minkayivelo yo swinonisintsongo i xiphemu xa nkoka wa vukorhokeri. 
Swinonisintsongo i minchumu ya ntumbuluko yo fana ni tivhitamini na timinirali leswi kumekaka hi mimpimo yintsongo eswakudyeni naswona i swa nkoka swinene eka hlayisa rihanyo lerinene. 
INP yi nyika engetelo wa Vhitamini A eka vana lava ku kongomisiwaka eka vona. 
Vana lava pfumalaka Vhitamini A va lahlekeriwa hi ntiko, va hluleka ku kula kahle naswona va nga ha kuma ntlulelo wa mavabyi na ku lova ku suka eka swona. 
Mpfumaleko wa Vhitamini A wu tlhela wu onha tihlo naswona i swin’wana swa swivangelonkulu swa vubofu eka vana. 
Vana lava va nga ni mimpimo ya le hansi loko va velekiwa va nyikiwa tikhapisulu ta Vhitamini A leti nyikaka matimba eka masocha ya miri na ku pfuna makulelo ya ndlandlamuko wa n’wana. 
Swihlangi swo sukela eka 6-11 wa tinhweti va nyikiwa thonsi rin’we ra Vhitamini A (100 000 IU) ku sivela vuvabyi byo chavisa. 
Vana vo sukela 12 wa tinhweti ku fikela eka ntlhanu wa malembe va nyikiwa thonsi rin’we ra 200 000 IU eka 12 wa tinhweti endzhaku nthosi ra 200 000 IU tsevu wa tinhweti tin’wana na tin’wana ku fikela ntlhanu wa malembe hi vukhale. 
Mathonsi yo engetela ya Vhitamini A ya nyikiwa vana lava nga hlaseriwa swinene hi nsiko kumbe lava nga ni mavabyi yo tlulela yo phikelela ku fana ni nchuluko, ximungwa-mungwa kumbe vuvabyi bya HIV. 
Ku dlaya manyokanyokana
Ku ondza eka vana ku nga tlhela ku vangiwa hi nhlaselo wa manyokanyoka naswona leswi swi nga tshunguriwa tliliniki hi mirhi yo dlaya manyokanyokana. 
Switsundzuxo swa swakudya swa swipimelo swo karhi
Dyondzo ya swakudya, vuxokoxoko na nkhongotelo swa nyikiwa hi swiyimo hinkwaswo swa nhlayiso eka vanhu lava nga va ni ku oma ka swirho, lava ni ntshikelelo lowukulu wa ngati, ntshikelelo wa ngati, vuvabyi bya chukele, HIV/AIDS na Rifuva. 
Phurogireme ya swakudya swa xikolo xa le hansi 
Phurogireme ya swakudya swa xikolo xa le hansi ya kumeka ngopfungopfu eka swikolo leswi nga ni ikhonomi yo ka yi nga nyawuri. 
Swikimu leswi swi fambisiwa swin’we ni Ndzawulo ya Dyondzo. 
Mfumo wa xifundzankulu wu kunguhata ku fikelela vana va 125, 000 eka swikolo swa le hansi swa 847 exifundzeninkulu hi 2004 hi phurogireme ya wona wo phamela swikolo. 
Swakudya eswikolweni 
INP yi tlhela yi hoxa xandla eka nhlayiso wa vapfuniwa hi tisisiteme ta vukorhokeri bya swakudya eka mphakelo wa swakudya leswi ringaneleke. 
swiletelo:
Vaendzi vo sungula etliliniki/exibendhlele xa vumbirhi kumbe xa le henhla va ta komberiwa ku tata fomo ni folidara yi ta pfuriwa ya muvabyi. 
Tana ni buku ya wena ya ID.  
Papila ro hundziseriwa ku suka tliliniki ri ta laveka loko ku endzeriwa xibedhlele. 
Swibedhlele swi ta kombela xilipi xa muholo/nkambelo wa muholo (IRP5) wa sweswi. 
Tana ni khadi ra wena ra xibedhlele loko u tsarisiwile khale exibedhlele. 
<Doc10>
Mbulavulo hi Xandla xa Holobye wa Mitirho ya Mfumo, Tatana Ntopile Kganyago, MP, eka ntirho wo sungula wa mani na mani wa ku simekiwa ka Nongonoko wa le Xividzini xa Doroba ra Tshwane eka Muako wa Bangi ya le Xikarhi ya Afrika Dzonga, eTshwane
Swirho swin’wana swa le henhla swa mfumo 
Vamanana na Vatatana va swa mahungu 
Vayeni lavo hlonipheka 
Xiboho lexi tekiweke hi Khabinete hi 1997 ku hlohlotela tindzawulo ta mfumo wa le xikarhi ku endla exividzini xa doroba ra Tshwane ekaya ra vona ra makumu a kuri maendlelo yo kombisa xivono lexikulu;  endzhaku na sweswi. 
Mbuyelo i pulani leyi nga endliwa hi ndlela leyinene ku hlanganisa ku pfuxiwa hi vuntshwa ka madoroba ya hina ni xiviko xa mfumo xa ku pfuxiwa hi vuntshwa ka doroba na magoza yan’wana ya nhluvukiso wa ndhawu lama endliweke ku tlakusa mafambiselo ya madoroba leswi ku nga nhlamulo ya  timfanelo ta ximunhu, vatshami va malwandla, nhluvukiso wa ikhonomi na nhlanganelo wa vuxaka bya xinakulobye. 
Namuntlha tani hiloko hi simeka ribye ro sungula ku lemuka xivono lexi hi tlhela hi tlangela rendzo leri hi ri fambeke ku fika sweswi. 
Vuhlanganisi bya matimba swinene lebyi tlhelaka byi komisiwa hi minjhekanjhekisano ya matimba swinene hi swilaveko swa ni magoza lama pfulekeke eka tindzawulo ta mfumo mayelana ni mbango wa xiviri a swi hi tlheriseli ndzhaku eka swikongomeloswidzi, ku nga ku antwisa mbango wa xiviri wa tindzawulo ta mfumo exividzini xa doroba ra Tshwane.  
Hi nkarhi wuri wun’we hi fanele ku hoxa xikan’we xiave eka ku pfuxa ni ku pfuxelela hi vutshwa xividzi xa doroba. 
Swikongomelo swin’wana leswi hi ndlela yin’wana swi nga riki swa le hansi swi katsa ku hlohlotela ku koka vuvekisi bya swa mabindzu yo ka yi ngari ya mfumo, ku hluvukisa xiyimo xa Tshwane tanihi tsindza wa doroba wa nkoka eAfrika na ku ndlandlamukisa ku nyika matimba eka ikhonomi ya vantima.  
Mfumo i n’winyi lonkulu wa miako naswona xikarhi ka vavekisi lava fambaka mahlweni eka vutomi bya ikhonomi ya mfumo wa miganga ngopfungopfu eka timetro ta Joni na Tshwane eGauteng.  
Tindzawulo ti lava swa matirhele kun’we ni ndhawu ya tihofisi ku fikelela mimpfumelelo ya tona ya ku phakela vukorhokeri bya mani na mani eku fikeleleni ku tiyimisela ka tona.  
Swa tiva swinene leswaku miako yo hlaya ya mfumo yi le ka ntlawa wa kahle ku ya eka wo antswa ku fularhelana ni leswinene hi ku landza swipimelo swa tona. 
Mimpfuxeto, miantswiso na milulamiso yi ta rhangela matirhiselo ya mali na ku hoxa xiave eka xiphemu xa BEE ya Phurojeke ya le Xividzini xa Doroba ra Tshwane.  
Hi lembe mfumo wa le xikarhi hi ku tirhisa Ndzawulo ya Mitirho ya Mfumo wu tirhisa ku tlula tirhandi ta mabiliyoni mambirhi (R2 wa mabiliyoni) ku hakelela tilisi na tihakelo tin’wana leti fambelanaka ni mafambiselo ya miako ku fana ni tihakelo na vukorhokeri tiko hinkwaro kun’we ni xivandla xo ka xi ngari xa mfumo na mfumo wa miganga tanihi vavuyeriwa.  
Hi ku hambana vinyi van’we lava languteriwaka ku fambisa endlelo ra mpfuxo wa le xividzini xa doroba ra Tshwane kun’we ni ku nghenela ka Mfumo wa Xifundzankulu xa Gauteng hi ku tirhisa tiphurojeke ta vona letikulu ta vuvekisi hilaha swi kunguhatiweke hakona hi Vuyimeri bya Nhluvukiso wa Ikhonomi bya Gauteng (Gauteng Economic Development Agency) (GEDA).
Eka vundzeni bya Nongonoko wa le Xividzini xa Dorobankulu ra Tshwane lowu tivekaka tanihi "Hi khavisa Tshwane" na kuva ni nhlokomhakantsongo ya "Ndhawu yo Antswa yo Tirha", nkongomiso wu le ka vanhu (vatirhi va mfumo na mfumo havambirhi)tani hileswi swi nga eka tindhawu leti va tshamaka eka tona hi nkarhi wa ku phakela na ku amukela vukorhokeri bya nkoka bya mfumo.  
Loko ku tivisiwa Maendlelo ya Nongonoko wa mfumo wa 2004, Presidente, Tat Thabo Mbeki u komberile tindzawulo ta le xikarhi ta Mitirho ya Mfumo kun’we ni Vukorhokeri bya Mfumo ni Mafambiselo ku fambisa kun’we phurojeke ku antwisa mbango wo tirhela eka wona wa tindzawulo ta mfumo na vatirhi va mfumo.  
Switirhisiwa swa xiviri swa mfumo hi swona njhini ya mphakelo wa vukorhokeri na vatirhi va mfumo hi vona mafurha yo fambisa njhini ni ku endla yi duma hi ku hatlisa hi ku kota na ku tirheka. 
Hi nkarhi wa xiphemu xa nhlahluvo wa swilaveko swa phurojeke vatirhi votala va mfumo lava ku tihlanganisiweke na vona va tshikelele nkoka wa kuva ni tindhawu to tirhela kona ta vuswikoti leti fambelanaka ni xirhambo xa vona xa ntirho naswona leswi swi katsaka mimbango ya le ndzeni ni le handle hikokwalaho kuri ni xilaveko xo tirhisana ni Metro ya Tshwane leyi nga ni vutihlamuleri bya swiphemu ngopfu swa mafambiselo ya doroba ku fana ni mapatu, basiso, nhlayiseko, nsirhelelo na sasekiso.
Mo ndzi teka nkarhi lowu ku khensa mafambiselo na vurhangeri bya Tshwane eka xivono xa vona eku amukeleni phurojeke leyi hi ku tiyimisela ku yi fambelanisa ni Tipulani ta vona vinyi ta Nhluvukiso wa Nhlanganelo.  
Hi ntiyiso Memorandamu ya Ntwanano lowu hi nghenaka eka wona hi ku komisa namuntlha xikarhi ka Ndzawulo ya le xikarhi ya Mitirho ya Mfumo na Metro ya Dorobankulu ra Tshwane i ntiyisiso wa kuva hi kumile ndhawu yo fana laha hi nga sukelaka kona.  
I xihlambanyo xa ntiyisiso ku tirhisana eka magoza na tiphurojeke leti vuyerisaka eka matlhelo hamambirhi. 
Namuntlha mahungu ya hina eka wena i ku “ntirho wu sungurile” naswona malembe ya 10 lama landzelaka yi ta vona ncheleto wa ku tlula nhungu wa mabiliyoni ya tirhandi(R8 wa mabiliyoni) hi mfumo wa le xikarhi na mabindzu yo ka ya ngari ya mfumo hi mimpimanyeto ya swingolongondzwana, ku antswisiwa ka vulombisi ni mitirhisano-ya-vanhu-ni-mfumo.  
Hi ku landza Mafambiselo ya Minongonoko, Komiti ya Mafambiselo yi simekiwile xikarhi ka Ndzawulo ya Mitirho ya Mani na Mani ni Mafambiselo, Ndzawulo ya Mitirho ya Mfumo, Nhlayiso wa Rixaka na Dorobankulu ra Tshwane.  
Eka swin’wana Komiti yi ta rhangela nongonoko, ku fambisa na ku landzelerisa ku simekiwa, ku hetisa rhengu ra nseketelo hi swa timali na ku vona leswaku ku simekiwa ka hlanganyetiwa.  
Ndzawulo yi thorile Tat. Dumisani Dlamini tanihi Xandla xa Mufambisi-Jenerali loyi a nga ni vutihlamuleri bya nongonoko hinkwawo wa mafambiselo. 
Ndza mi khensa. 
<Doc11>
Manana Xipikara, Ndhunankulu wo Hlonipheka, Vatirhikulobye va Khabinete, Swirho swa Yindlu, Vayeni vo Hlonipheka, swirho swa Ndzawulo ya Tiyindlu, swirho swa swa mahungu na vanhu hinkwavo, mi amukeriwa hi ndlela ya malwandla. 
Marito lawa vamanana na vatatana ya kombisa tipolitiki ta Afrika Dzonga ngopfungopfu Kapa Vupeladyambu. 
A swi khataleki kuva vanhu lava va nga tinyiketa ni ku rhandza nhluvuko va tiko leri va tirha, xikongomelo xa vanhu van’wana i ku tshamela ku yisa ehansi ntirho wo hlamarisa lowu endliwaka hi mfumo lowu hlayisaka ehansi ka nkarhi wo koma swinene wuri ehofisini. 
Vamanana na vatatana, vanhu votala va tala vula leswi swa tindlu swi nga swona, kambe ndzi pfumeleleni ku mi nyika tlhelo rin’wana. 
Eka mina swa tindlu a hi ndzhuti ntsena. 
Leswi i vanhu hi voxe kuva va rhwala vutihlamuleri byo hlayisa mbango wa vona na ku hlakulela vumundzuku bya vona. 
Leswi i ku tumbuluxa miganga leyi yi tikotaka na mimbango leyi hanyaka. 
Leswi i rimfumo eka vun’we hi ku tirhisa ntirhisano xikarhi ka senthara yo ka yi ngari ya mfumo, senthara ya mfumo, minhlangano yo ka yi ngari ya mfumo kambe xa nkoka swinene i miganga. 
Swa tiyindlu eka swi nga hlamusriwa tanihi maendlelo lama katsaka ku pulana ni vanhu leswi fularhelanaka ni ku palanela vanhu. 
Swa tiyindlu hi vundzeni bya Afrika Dzonga a kova ximakiwa ntsena kambe i maendlelo lama simekiweke ehenhla ka minkoka ya xidemokirasi leyi vanhu va tiko va yi lweleke swinene. 
I maendlelo lama yingiselaka vanhu, lama pfumelelaka vanhu ku tirhisa mfanelo ya xidemokirasi ku hlawula muxaka wa tiyindlu na tindhawu leti va lavaka kuri tiyindlu ti akiwa kona. 
Hileswaku ku hava nchumu wo chicha ximunhu na ku ka swi ngari xidemokirasi ku tlula ku tsona vanhu mfanelo ya vona ya masungulo yo hlawula. 
Ku hambana ni mfumo wa xihlawuhlawu tanihi mulweri wa vanhu, vanhu va le hansi ka xivono ni goza ra mina ra mphakelo wa tiyindlu. 
Vamanana na Vatatana ndzi tsakile nhlekanhi lowu kuva ndzi mi nyika mbulavulo wa mpimanyeto wa mina wa vumbirhi tanihi Holobye wa Xifundzankulu wa Tiyindlu.  
Ndza tinyungubyisa nakambe kuva ndzi nyika mbulavulo lowu wa mpimanyeto hi siku leri landzelaka siku ra vu-10 ra Ku Tlangela xidemokirasi xa hina.
Ku ni vumbhoni byo tiya leswaku mfumo lowu rhangeriweke hi ANC wu humelerile eka swo hlaya ehansi ka khume ra malembe wa ku fuma ka wona ka xidemokirasi ku tlula tiko rihi na rihi leri nga endla tona emisaveni hinkwayo. 
Hi tirhile – Hi humelerile.
Hi ntiyiso eka 1.4 wa mamiliyoni wa marhengu ya swa tiyindlu mfumo wa hina wu phakerile, ndza tinyungubyisa ku tiyisa leswaku xifundzankulu xa hina eka malembe ya nkaye lama hundzeke xi phakerile tiyuniti ta 167 000 leswi ku nga 11% wa khekhe ra rixaka. 
Leswi hi ku vona ka mina i ku tirha ka xiyimo xa le henhla swinene hi mpimo wihi na wihi. 
Ndzi tsakela nakambe ku rhijisitara leswaku lembe leri hundzeke a ri tele hi mintlhontlho leyi nga tshikelela hi ndlela yo biha mphakelo wa tiyindlu etikweni hinkwaro kambe ngopfungopfu exifundzeni hi ku kongomisa.  
Mintlhontlho leyi yi ve kona tanihi mbuyelo wo nghenisiwa ka tindlela ni maendlelo ya pholisi yintshwa yo fana ni mpfuneto wa muvuyeriwa wa R2 479 na ku nghenisiwa ka Xikimu xa Xitshembiso xa Huvo ya Ntsariso wa Vaaki va Tiyindlu va Rixaka eka tiyindlu leti seketeriwaka hi timali hi mfumo. 
Mimpimo leyi a yi kongomisi eka ku nonokisa mphakelo wa tiyindlu kambe ku vona leswaku vanhu va hina va kuma tiyindlu to xaveka to tiya. 
Ndlela leyi yo dyondza leyi yi nga ku yi fambeni eku tirhiseni tipholisi leti ku nonokisile mphakelo wa vukorhokeri. 
Leswi nyanyiseke xiyimo a kuri mhaka ya leswi ndzawulo a yi tirha ku ri hava Mufambisinkulu ku ringana nkaye wa tin’hweti. 
Leswi swi hlwerisile nhluvuko hi mpimo wa le henhla swinene.  
Ndzi vile ndzi thorile Tat. Seth Maqethuka loyi a velekiweke ni ku kula a ri munhu wa kwala Cape Town loyi a nga ni ntokoto wa mfumo wa rixaka na xikaya loyi ndzi tsakelaka ku n’wi khensisa ni ku n’wi vuyisa hambiloko ndzi swi endlile ko hlaya swinene. 
Handle ka mintlhontlho ni mitshikelelo hinkwayo ndzi tinyubyisa ku tivisa eka vanhu va hina leswaku ndzawulo ya mina yi swi kotile ku tirhisa R348 wa mamiliyoni leyi nga 92% wa ku nyikiwa ka tiyindlu eWestern Cape. 
Swin’wana swa swifundzankulu a swi si tshama ni kantsongo swi tirhisa 52% wa mpimanyeto wa vona. 
Leswi swi endlile kuri kuva ni ku pasisiwa ka kwalomu ka 25 000 wa mimpfuneto ya swa tiyindlu.  
Mindyangu yo hlayahlaya yi ta kuma nkarhi wo tiphina hi mihandzu ya demokirasi ya hina.  
Leswi vamanana na vatatana swi yimela engetelo wo vonaka wa tiyuniti ta 3000 ku pimanyisa ni lembe leri hundzeke.  
Hi ndlela leyi ndzi tsakela ku tekela nhlokweni xiave lexi endliweke hi vamasipala ehansi ka xifundzankulu xa hina.  
Loko a kuri hava ku tinyiketa na ntirho lowu kahle swinene a hi tava hi nga swi kotangi ku tirhisa timali. 
Hi ndlela yaleyo yin’we ndzi tsakela ku khensisa Dorobankulu ra Cape Town kuva ku tirhisiwile kwalomu ka 70% ya mpimanyeto wa hina.  
A ndzi rivali vatirhi va mina eka ku tikarhata ka vona na xiave xa vona eka xivono xa hina xa ku tshamisisa rixaka. 
Vamanana na vatatana ndzi tava ndzi ngari na ntiyiso eka dikitexini ya ku titwa ka mina loko ndzi nyika ntsena xifaniso lexo saseka hi maendlelo yo phakela swa tiyindlu.  
Ka hari mavangwa lama nga kona eka maendlelo ya mphakelo wa hina.  
Ku fika emakumu lawa ha ha lava ku antwisa tindhawu ta ntshikelelo leti landzelaka:
Tindlu to tala ta hina a ti se landzelela pholisi ya ku suka eka swa tiyindlu ku ya hi nhlayo ku ya eka ntikelo. 
Ha ha lava ku cinca maendlelo ya mphakelo wa tiyindlu ku suka eka leti to nyika ndzhuti ku ya eka ku tumbuluxa tindhawu to tshama leti nga hlayisiwaka. 
Hi lava ku cinca ku nghenelela hi vavuyeriwa ku suka eka ku nghenelela ko ka ku nga nyawuri ku ya eka ginghiriko. 
Hi fanele ku cinca miehleketo ya vanhu va hina leswaku va sungula ku vona tiyindlu to pfunetiwa hi mfumo hi timali ku ngari ntsena swimakiwa ntsena kambe ndzhaka. 
<Doc12>
VUPHORISA BYO MUGANGA BYA TIRHA
A kuri ku tshunxeka lonkulu eka mhani na n’wana loko James Busakwe wa 16 wa malembe hi vukhale a hlanganisiwa nakambe ni mana wa yena wa ngati hi ti 6 Dzivamusoko 2006. 
Nxaniseko wu sungurile loko mana wa James a fikile eXibedhlele xa Klerksdorp hi ti 6 Dzivamusoko ku endzela n’wana wa yena ivi varhangeri va vaongori va lemuka leswaku n’wana a nyikiwile wansati un’wana loyi a koxeke leswaku hi yena mhani wa yena wa ngati hi xa tolo wa kona. 
Xikan’wekan’we endzhaku ka ku thumbha mhaka leyi vaongori va tivisile Xitichi xa Maphorisa xa Kanana hikuva wansati loyi a nga teka James a nyikile adirese ya le Kanana. 
Adirese yi kambisisiwile kambe a ku va ngi ni ku humelela. 
A kuri hava munhu hi vito kumbe nhlamuselo ya wansati a tiveka eka adirese leyi. 
Hi madyambu ya ti 6 Dzivamusoko CPF ya Kanana yi khomile nhlengeletano. 
Mukhomeri wa khomixinari wa xitichi u tivisile nhlengeletano hi ta n’wana loyi a tlhakisiweke ni ku kombela un’wana ni un’wana ku pfula mahlo ni tindleve. 
Hi kwalomu ka 23:00 vusiku byebyo un’we wa swirho swa vaaki u fonerile maphorisa a ri ni vuxokoxoko bya wansati loyi a tshamaka endhawini ya yena naswona a tiveka a nga tikakangi kambe hi ku copeta ka tihlo a ri ni n’wana wa mufana. 
Maphorisa va landzelerisile vuxokoxoko naswona va vuyile va kuma wansati na n’wana. 
Vatirhi va xibedhlele va vitaniwile naswona xikan’wekan’we va kotile ku tiva n’wana xikan’we ni wansati loyi a n’wi tlhakiseke exibedhlele. 
Vumbhoni byo hambanahambana ku katsa ni nsindza ra pulasitiki ra xibedhlele swi kumekile eka yindlu ya muehleketeriwa. 
Wansati u khomiwile kasi n’wana loyi a nga vavisiwangi u tlhelerisiwile exibedhlele laha a nga tlhela a hlanganisiwa nakambe ni mana wa yena wa ntiyiso nimixo lowu landzelaka. 
Swiendlo swa swirho swa vaaki lava khumbhekeke eka ku kumiwa ka n’wana ka khensiwa tanihi leswi swi kombisaka nkoka wa Vuphorisa bya Muganga. 
Nkoka wa Vuphorisa bya Muganga lebyi nga tirhisiwa na ku hlayisiwa kahle byi fanele byi nga tshuki byi tekeriwile ehansi. 
Hlayisani ntirho lowunene CPF ya Kanana!
Eka Manana
Ndzi kumbetela leswaku ku vile nkateko kumbe nhlanhla leyinene kuva ndzi hundzile hi le xitichini xa wena xa maphorisa eMondeor naswona ndzi ti kuma ndzi hlangana ni Jenali ya n’wina ya SAPS. 
Ndzi kumbetela kuri yi kandziyisiwa kan’we hi nhweti naswona ndzi kuma yi tsakisa ku yi hlaya. 
Mina ni nsati wa mina hi sungurile bindzu rintshwa naswona ndzi tsakela ku mi rhamba hinkwenu kumbe van’wana va vatirhi va wena loko vari eka ndhawu ya hina ku tava ni khapu ya tiya kumbe khofi naswona ndzi tshemba leswaku hi tava ni bisikiti kumbe mabisikiti mambirhi.  
Tanihiloko ndzi tshemba leswaku u ta swi twisisa kuri ku sungula bindzu rintshwa a swi olovi naswona swi teka ntirho wo tala ni mali. 
Hambiswiritano ha ha tshemba leswaku maphorisa na tindzawulo hinkwato letin’wana to kondletela swa nawu i ta nkoka swinene eka vaaki hinkwavo va Afrika Dzonga. 
Leswi i swintsongo leswi hi tsakelaka ku ku nyika hinkwaswo ku ku khensa eka leswi u tikarhateke ku vona leswaku hina, vaaki, hi nga ya emahlweni ni vutomi bya hina bya siku na siku. 
Hi langutela ku twa ku suka eka wena kumbe swi nga anstwa ku vona van’wana va vatirhi va wena vari eka yunifomo va nghena eka xivhengelana xa hina leswaku hi ta va tiva ku antswa. 
Ndza khensa nakambe eka wena, vatirhi va nkondletelo wa nawu wa Afrika Dzonga, eka ku tikarhata ka wena hinkwako na ku tinyiketela ku endla leswaku Afrika Dzonga yi hlayiseka. 
Mapapila yo koma ya nga na timhaka ya nga fekisiwa kumbe ku emeyiliwa eka Muhleri. 
Hi ni mfanelo yo hlela kumbe ku komisa mapapila. 
<Doc13>
XIRHAMBO XO TEKA MAGOZA
Hi 14 Khotavuxika 2007, xin’wana xa switsariwa eka Layini ya Jenali ya SAPS (www.sapsjournalon-line.gov.za) xi hlamusele hilaha swirho swimbirhi swa maphorisa ya Xiyenge xa Nkombiso wa Mimovha xa Welkom va khomiweke hikokwalaho ka vukungundzwana na vuxisi. 
Ku boxiwile leswaku lava vambirhi ku nga suphuritedente na xipikithere va xaviseke hakona timovha leti a ti kumiwile hi maphorisa hi xikongomelo xo tivuyerisa vona venyi. 
Havambirhi vaehleketeleriwa va tihumelerisile ehubyeni hi ti 12 Khotavuxika naswona nandzu wu hundziseriwile eka ti 21 Ndzati 2007. 
Endzhaku ka siku rin’we hi ti 15 Khotavuxika 2007 nhlokomhaka ya NEews24 yi boxile leswaku: “Maphorisa mambirhi ya langutene ni vukhamba byo va va hlomile”. 
Eka nkarhi lowu a kuri phorisa ra xichudeni na xipikitere lava va vuriwaka leswaku va kanganyisile xitolo xa mphahla va yiva mali, tiburuku ni hembe. 
Vukungundzwana emaphoriseni byi fike makumu. 
Loko vo tala va hina hi ri vaakatiko vo tshembeka ni ku tirha swinene. Nlayo yintsongo ya swirho swa maphorisa a va kombisi nxiximo eka vona vinyi, yunifomo ya vona kumbe Khodi ya Matikhomele ya Maphorisa. 
I nkarhi sweswi leswaku hi herisa eka SAPS ro sungula no hetelela hinkwaswo swilo leswo biha. 
Naswona sweswi u nga pfuna ku herisa maphorisa ya vukungundzwana hi ku va humesela erivaleni eka layini leyintshwa ya vugevenga. 
Ku nga boxiwi mavito!
Loko u ehleketelela leswaku un’wana wa vatirhikulobye wa wena u nga endli leswinene kumbe loko u tiva un’wana ku ngava swirho swa maphorisa, swirho swa ndyangu, vatirhikulobye, vaakelani kumbe vanhu lava va nga tivekiki lava khumbhekaka eka kumbe va kunguhataka ku khumbheka eka mighingiriko ya vugevenga, leswi hinkwaswo u faneleke ku swi tirha i ku rhumela SMS eka 32211. 
Leyi i nomboro yintshwa ya rixaka ya swa vugevenga leyi ya ha ku simekiwaka hi Primedia eSandton.  
U nga ha rhumela SMS eka 32211 (eka nxavo wa R1 hayin’we) kumbe yana eka www.crime-line.co.za. 
Vanghenisi lava tokoteke va vuxokoxoko va rindzerile ku hundzisa mahungu ku ya eka maphorisa lava va nga ta teka goza eka swona hi ku hatlisa! 
Xiphemu xa nkoka i kuva u nga humeli erivaleni. 
Sweswi u ni matimba yo ku pfuna ku lwa ni vugevenga kuri hava ku tinghenisa nghozini. 
Goza ra Primedia tshembisa ku ka ku nga tlheleriwi ndzhaku. 
Yusuf Abramjee, muhlanganisi wa Phurojeke ya Primedia yo Lwisana ni Vugevenga u vule leswaku: "A hi lavi vito ra wena kumbe adirese handle ka loko u tsakela ku hi nyika rona naswona a ku laveki ni switatimende kumbe ku humelela ehubyeni ya nawu. 
Hinkwaswo hi swi lavaka i vuxokoxoko bya swigevenga leswaku maphorisa va ta teka goza eka swona.” 
Mpfhumba lerintshwa ra rixaka ro lwisana ni vugevenga leri durheke mamiliyoni yo hlaya ya tirhandi ri simekiwile hi Primedia eSandton hi ti 7 Khotavuxika 2007. 
Ri kongomisiwile sisiteme ya Vayimisi va Vugevenga ya Tinxakaxaka. 
Vayimisi va Vugevenga va sungule eAlbuquerque, New Mexico hi Ndzati 1976. 
I ntirhisano xikarhi ka vaaki, vamahungu na mihlangano leyi kondletelaka swa nawu naswona wu edliwile ku herisa vugevenga na ku endla leswaku vaaki va hlayiseka. 
Namuntlha ku na kwalomu ka 1 200 wa minongonoko ya Vayimisi va Vugevenga misava hinkwayo lava tirhaka eka matiko ya 20 lama tirhisaka vuxokoxoko lebyi nyikiwaka hi vaaki ku pfuna ku herisa vugevenga. 
Ku ya hi CEO ya Primedia Ltd, Tatana William Kirsh, minongonoko leyi yi pfunile eku khomiweni ka swigevenga swa 600 000!
Leswi xirho xin’wana na xin’wana xa maphorisa xi faneleke ku xi tiva hi mpfhumba lerintshwa ro lwisana ni vugevenga hileswaku ri ni nseketelo lowu heleleke wa Holobye wa Vuhlayiseki ni Vusirheleli, Nkulukumba Charles Nqakula na Khomixinara wa Rixaka wa SAPS Jackie Selebi. 
Khomixinara Selebi u tshemisile leswaku “tanihi nhlangano hi ta endla hinkwaswo eka matimba ya hina ku endla phurojekee leyi yi tirha.” " 
Xivutiso hileswaku xana u ta endla hi swona? 
Nseketelo hi ku hetiseka wa mani na mani wa laveka ku ngari ku angula xikan’wekan’we loko u amukela vuxokoxoko ku suka eka senthara ya mahungu ya vugevenga kambe na ku navetisa goza leri hilaha u nga ta kota hakona. 
Byela vanhu, tiCPF, swikolo, ndyangu wa wena ni vanghana hi goza leri. 
Vona leswaku va twisisa leswaku mpfhumba a ri tshembisi ku vuyeriwa, leswaku va ta tshama va nga tiviki hambi ko va njhani. 
Naswona Tsundzuka leswaku leyi a hi layini ya xihatla. 
Hambiswiritano vanhu va fanele va vika swa xihatla eka 10111 kumbe eka switichi swa vona swa le kusuhi swa maphorisa. 
Hi ku tirhisa mpfhumba leri ra ku lwisana ni vugevenga vuhangalasi bya mahungu byi pfunile maphorisa. 
Va lava ku hi pfuna ku endla Afrika-Dzonga yi va ndhawu yo sirheleleka ya hinkwavo. 
Eka ku simekiwa ka goza ra riqingho ro tirhana ni vugevenga, John Robbie muhaxi wa nongonoko wa ni mixo wa Mbulavulo wa Radio 702 u nyikile 65 wa michini ya ID eka SAPS.  
Tatana Robbie sweswinyana u endlile xikombelo xa le moyeni eka vayingiseri ku tiyimisela ku hanana mayelana ni michini leyi ya ID. 
Muxavisi wa michini, Face Technology na yona yi hoxe xandla hi ku tsema nxavo wa michini leswi oloviseleke tikhampani leti ekusunguleni a ti bohe ku humesa mali yo ringana ya muchini wun’we ku xava michini mimbirhi. 
Primedia na John Robbie a hi vona vari voxe va pfunaka maphorisa hi ku lwa ni vugevenga. 
Hlaya swin’wana swa switori swa ku humelela eka Jenela ya SAPS kumbe eka Onlayini ya Jenela ya SAPS naswona u ta vona hilaha milandzu ti nga ahlurisiwa xiswona hi ku pfuniwa hi vaakatiko.  
Hi mpfhumba lerintshwa ro lwisana ni vugevenga swigevenga ku katsa ni vantsongo lavo va vukungundzwana eka ntirho (wa xiphorisa), hi ntiyiso va nga tiva xilo xin’we . . . masiku ya vona ya pimiwile. 
<Doc14>
Ku nyikiwa matimba ka vaphakeri va vukorhokeri hi ETQA 
Vukorhokeri bya mfumo wa Afrika-Dzonga
Xikombelo eka ETQA ku nyikiwa matimba tanihi hi muphakeri wa swa dyondzo na ndzetelo.
Nhlamuselo
Milawu leyi tirhaka eka mavandla ya Ntiyisiso wa Nkoka eka Dyondzo na Ndzetelo (ETQA) ehansi ka Vufambisi bya Swiringanyeto bya Afrika-Dzonga (SAQA) byi lava leswaku vaphakeri va vukorhokeri bya dyondzo na ndzetelo va endla xikombelo xo nyikiwa matimba eka ETQA.
Ku nyikiwa matimba, vaphakeri va dyondzo na ndzetelo va komberiwa ku tsarisa kuyahi nawu lowu tirhisiwaka.
Nawu mayelana na Dyondzo ya le Henhla na Dyondzo ya ku Yisa Emahlweni wu lava leswaku vaphakeri va swa dyondzo na ndzetelo hinkwavo lava nyikaka mithwaso yo hetiseka va tsarisa eka Ndzawulo ya Dyondzo.
Muphakeri wa dyondzo na ndzetelo u fanele ku nyika yuniti ya mimpimo na/kumbe minthwaso leyi nga hansi eka ndhawu ya nkongomiso ya masungulo ya Ntiyisiso wa Nkoka wa Dyondzo na Ndzetelo (ETQA) Xiyenge xa Vulawuri bya Dyondzo na Ndzetelo wa Swiyenge (SETA) kumbe Huvo ya Phurofexinala.
Swilaveko ku va ku nyikiwa matimba:
* Swilaveko swo va ku nyikiwa matimba swi kumeka eka xitsariwa xa nhlokomhaka leyi nge Swipimelo na Swiletelo eka Vaphakeri naswona xa kumeka eka webusayiti ya SAQA.
* Minongonoko (na/kumbe makambelelo) leswi nyikiwaka hi muphakeri dyondzo na ndzetelo swi hlangana swi va mpimo wa yuniti na/kumbe minthwaso leyi nga tsarisiwa eka  Furemiweke ya Minthwaso ya Rixaka (NQF).
* Kharikhulamu (dizayini, vundzeni na switirhisiwa swa dyondzo) swi fambelanisiwa na mpimo wa yuniti na/kumbe minthwaso.
* Ku na vatirhi va nga thwasa hilaha swi faneleke (vadyondzisi na vakamberi lava nga tsarisiwa).
*Vadyondzi va na mfikelelo eka vukorhokeri bya nseketelo wo dyondza lebyi eneleke.
* Tindlela ta makambelelo na switirhisiwa leswi nga tirhisiwa ku pima swilaveko swa yuniti leyi nga pimiwa na/kumbe minthwaso yi kahle, yi le nawini naswona ti tshembekile, naswona ti tirhisiwa ku pfuneta ku dyondza.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa.
* Rhumela papila ro kombisa xikongomelo xa wena xo nyikiwa matimba tanihi muphakeri wa vukorhokeri bya dyondzo na ndzetelo eka ETQA leyi nga fanela.
* Rhumela fomo yo endla xikombelo na  ya nkambelo hi wena n’wini eka ETQA.
* Loko u nga nyikiwanga matimba naswona u twa leswaku maendlelo a ya fambangi khale, u na mfanelo yo aphila.
* Nxaxamelo wa ti ETQA na vuxokoxoko bya vutihlanganisi swi kumeka eka webusayiti ya SAQA.
Swi nga ha teka kwalomu ka tin’hweti ta 6.
Vukorhokeri i bya mahala.
Tifomo leti lavaka ku tatiwa
Tifomo to endla swikombelo swo nyikiwa matimba tanihi vaphakeri na switsariwa swo yelana na swona swi nga kumeka eka ETQA leyi nga fanela.
Vuxokoxoko bya vutihlanganisi – U komberiwa ku hlawula xihlawuriwa xin’we:
