<Doc01>
Ejensi ya Nhlayiso wa Vaaki ya Afrika Dzonga  
Tsalwa ra Timfanelo ta Nhlayiso wa Tikhasimende
Wa amukeriwa eka Tsalwa ra hina ra Timfanelo ra Tikhasimende 
Hi lava wena, khasimende ya hina, ku hi ahlula hi xiyimo xa vukorhokeri lexi hi xi vekeke eka xiyimo xa vukorhokeri lexi kumekaka eka tsalwa leri ra timfanelo. 
Hi ta ku khoma hi nhlonipho no ku nyika vukorhokeri bya kahle byo fambelana na swinawana swa BATHO PELE. 
Ha tiboha tanihi xiphemu xa vutihlamuleri bya hina ku nyika vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla, hi ku nyika marungula yo kongoma, switsundzuxo na mpfuno eka vukorhokeri bya hina hinkwabyo.
Xikongomelo xa tsalwa ra timfanelo
Tsalwa leri ra timfanelo ri ku hlamusela hi xiyimo xa vukorhokeri lexi u nga xi langutelaka ku suka eka Ejensi ya Nhlayiso wa Vaaki ya Afrika Dzonga (SASSA).  
SASSA i xandla lexi ndlandlamukaka xa vukorokeri bya mfumo lexi fambisaka mphakelo wa midende eka vaaki va Afrika Dzonga. 
Ha tiboha
Ku fambisa vukorhokeri bya nkona bya nsirhelelo eka vaaki, lebyi nga durheki no tirheka hi ku tirhisa matirhelo yo antswa.
Leswi u nga swi langutelaka eka hina
Ku tlakusiwa na nsirhelelo wa xindzhuti xa ximunhu, Xihundla, Vunene, Ku nga voyameriwi tlhelo ro karhi, Tirhela erivaleni na Ndzingano.
Eka Ejensi ya Nhlayiso wa Vaaki ya Afrika Dzonga hinkwayo, hi ta ku 
Nyika marungula hi midende hinkwayo leyi u nga edlaka xikombelo eka yona.
Hundzisela eka swiyenge leswi nga pfunaka eka swilaveko swa wena.
Pfuna hi ku tata tifomo ta hina kutani u endla xikombelo xa mudende.
Hlayisa marungula lawa u hi nyikiwaka wona tanihi xihundla.
Tshama nkarhi hinkwawo hi tekela enhlokweni Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, milawu leyi fumaka mintirho ya mfumo na khodi ya matikhomelo ya vatirhela mfumo
Tirheriwa hi ririmi leri u ri tsakelaka.
Tirhisana na vanhu lava hi va tirhelaka na swiyenge swin’wana.
Lwela ku antswisa mphakelo wa vukorhokeri nkarhi na nkarhi ku endlela ku fikelela leswi u swi languteleke  
Ku tihlanganisa na hina
Loko u tihlanganisa na hina hi xiviri, hi riqingho, papila kumbe imeyili, leswi landzelaka swi ta humelela:
Ejente ya vukorhokeri bya khasimende leyi u tirhanaka na yena u ta tivisa eka wena.
Eka swivutiso hi riqingho kumbe hi xiviri hi ta ololoxa swivutiso swa wena kwalaho.
Loko hi hluleka ku ololoxa hi nkarhi wolowo hi ta nyika swivangelo no hlamusela khasimende nkarhi lowu a nga langutelaka nhlamulo.
Hi ta ku nyika nomboro ya rheferense kuva yi ku pfumelela ku landzelerisa xivutiso xa wena
Hi ta ku hlamula loko hi kumile vutihlanganisi byihi na byihi lebyi u byi rhumaka naswona hi ta langutisana na xivutiso ka nga si hela 7 wa masiku ya ntirho. 
Loko hi hluleka kuva hi ku hlamula hi xiheri ku nga si hela 7 wa masiku ya ntirho hi ta ku byela leswaku hikwalaho ka yini na leswaku u ta kuma rihi nhlamulo.  
Hi ta ringeta ku ololoxa xivutiso xa wena ku nga si hela 21 wa masiku ya ntirho. 
Loko u hi bela riqingho, hi tiyimiserile ku hlamula riqingho ra wena hi xihatla hilaha swi kotekaka ha kona hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka.
Hi ta ku hlamusela hi xiboho xin’wana na xin’wana hi mudende wa wena hi kuva hi ku tsalela
Etihosini ta SASSA
Loko u fika eka yin’we ya tihofisi ta hina, vatirhi va hina va mpfuneto va ta ku pfuna hi xihatla.
Tihofisi ta hina hinkwato ti pfula hi 08h00 ku fikela 16h30, Musumbhunuku ku fika Ravumune ku sukela hi 08h00 ku fika hi 16h00 hi Ravuntlhanu. 
Eka tihofisi ta hina na tindhawu to hakela kona u ta fikelela leswi landzelaka:
Xihundla 
Tindhawu to rindzela to tigedla
Switirhisiwa swa swihambukelo
Mpfuneto wa swa rihanyo loko hi byeriwa hi nkarhi hi xilaveko xexo
Hi ta ta eka wena loko hi swivangelo swa rihanyo u hluleka ku fika etihofisini ta hina.  
U nga hi bela riqingho kutani hi ta lulamisela rendzo ra le kaya. 
Ku tirhana na xikombelo xa mudende
Hi ta sungula ku humelerisa xikombelo xa wena hi siku rero.
Hi fanele ku vona leswaku u ringanerile kuya hi xinawu ku amukela mudende.
Hi tivekela leswi fikeleriwaka ku tirhana na xikoxo xa wena kutani hi hakela mudende wa wena ku nga si hela 90 wa masiku.
Hi ta ku tsundzuxa hi mfanelo wa wena wo endla xivilelo loko xikombelo xa wena xi ariwile, yimisiwile no khanseriwa
Ku teka xiboho.
Loko hi teka xiboho hi xiboho xa wena xa mudende naswona u ehleketa kuri xi hoxekile, kumbe u nga tsakela marungula man’wana hi xiboho, u nga endla leswi landzelaka:
Hi kombeli ku hlamusela xiboho hi vuenti kutani hi ta pfumelelana na xikombelo xa wena.
U nga endla xivilelo xa xiboho xa hina ntsena ku nga si hela 30 wa masiku ya siku ra papila ra xiboho.
U nga fikelela fayili ya wena ya marungula wahi na wahi u nga ya lavaka.
Vutihlamuleri bya wena ku tava
Ku hi nyika:
Kherefu ya wena ya poso na ya ndhawu leyi lulameke.
Ku cinca eka swiyimo swa wena ku fana na muholo, kherefu, xiyimo xa swa rihanyo na swin’wana.
Vutshembheki, ntiyiso, ku kongoma na marungula laya heleleke kumbe nhlamusela nkarhi hinkwawo.
Ku nyika nhlamulo hi xihatla eka vutihlanganisi hinkwabyo ku katsa na mimpfuxeto kumbe marungula wahi na wahi laya komberiweke hi wena.
A wu tsakangi hi vukorhokeri bya hina?
Loko u nga tsakangi hi vukorhokeri bya hina hikuva:
Hi teke nkarhi wo leha ku humelerisa mudende wa wena na/kumbe a wu kumangi hakelo ya wena hi nkarhi.
Matikhomelo ya mutirhi wa hina a ya nga tsakisi.
Mutirhi wa hina u endle xihoxo eka xikombelo xa wena kumbe u ku nyike xitsundzuxo xo hoxeka.
Hi xihoxo xihi na xihi xo tiyimisela/pfumala ku tiyimisela eka tlhelo ra hina 
hi tivisi hi xona kutani hi ta lulamisa hi xihatla xihoxo xihi na xihi lexi hi nga vaka hi xi endlile.  
Loko u lava ku endla xivilelo, hi tsaleli kumbe u hi bela riqingho u kombela ku hundziseriwa eka yuniti ya tikhasimende ta hina.
Hi ta kanela vukorhokeri bya hina na wena
Hi tsakela mavonelo ya wena hi vukorhokeri bya hina. 
Hi ta tirhisa marungula lawa u hi nyikaka ku antswisa vukorhokeri bya hina. 
Hi kombela u hi rhumela mbuyelo hi yin’wana ya tindlela leti laha hansi:
Bela riqingho ra mahala eka nomboro ya senthara ya hina ya tiqingho-0800 601 011
Tata khadi ra mavonelo ya khasimende leri kumekaka eka tihofisi ta hina na tindhawu to hakela kona.
Endzela webusayiti ya hina eka www. sassa.gov.za
Endzela yin’we ya tindhawu ta hina to tihlanganisa. 
(Xifundzantsongo, muganga, vukorhokeri tindhawu to hakela kona)
Yisa xitsariwa eka hofisi yihi na yihi ya hina.
Swivutiso kumbe mavonelo hi tsalwa leri ra timfanelo
Loko u lava marungula wahi na wahi hi tsalwa leri ra timfanelo, bela riqingho eka yin’we ya tihofisi ta hina. 
U nga kuma tsalwa leri ra timfanelo hi Braille, khasete (audiotape) na CD, loko u kombela. 
Tsalwa leri ra timfanelo ri ta sungula ku tirha hi ti 01/04/2007 naswona ri ta pfuxetiwa lembe na lembe ku amukela mavonelo ya wena.
<Doc02>
Tinhlayohlayo ta Afrika Dzonga – Mahungu
Endzeni ka Tinhlayohlayo: Xilaveko xa tinhlayohlayo xi ta ndlandlamuka tanihi xidemokrasi xi kulaka
Xitsalwana lexi xi kandziyisiwe ro sungula eka Business Report hi ti 05 Mhawuri 2004
Vhiki leri nga hundza ndzi yile eka nhlengeletano wa huvo yo tsundzuxo ya xifundzantsongo ya East African Statistical Training Centre eTanzania, laha ndzi veke na nkateko wo ya eka ntlangu wa senthara wo tlangela 39 wa lembe na lemba, laha ntlhanu wa swirho swa vatirhi va Statistics SA va ngheneleke.
Ku leteriwa ka vatirhi va Stats SA hi ku tsakela ka nhlangano. 
Endzhaku kova ndzi thoriwile tanihi jenerali-wa-tinhlayohlayo (statistician-general), Stats SA, hi ku tirhisana na Khansele ya tinhlayohlayo (Statistics Council), yi simekile vulavisisi bya xihatla bya tindhawu leti nyikaka vuleteri lebyi faneleke hi datara ya ximfumo.
Hi kumile tindhawu timbirhi: senthara ya vuleteri eDar es Salaam, Tanzania, na Institute of Statistics and Applied Economics eUganda.
Senthara ya vuleteri yi tumbuluxiwe hi 1965 hi UN Economic Commission for Africa, East African Common Services Organisation na the UN Development Programme.
Hi 1977, mfumo wa Tanzanian wu teke vufambisi bya senthara, no ndlandlamuxa nhlayo ya matiko ya Afrika lawa yi wa tirhelaka ku ya eka 13.
Xikolo xi sunguriwile hi 1969, eka rimba ra swa nawu eYunivhesiti ya Makerere. 
Xikongomelo nkulu xa yona i vuleteri bya xiyimo xa le henhla xa vuphurofexini eka tinhlayohlayo na matirhelo ya ikhonomi (statistics and applied economics).
Eka malembe manharhu laya hundzeke, Stats SA a yi rhumela swirho swa vatirhi eka swikolo leswi. 
Lembe leri nga hela, machudeni yo sungula ya thwasile.
Ku sukela loko va vuyile, va kombisile ku antswa eka matirhelo, sweswi van’wana va le ka swiyimo swa le henhla swa ntirho.
Hambiswiritano, Stats SA yi langutane na mintlhontlho yintshwa. 
Xilaveko xa marungula ya tinhlayohlayo xo endla xiboho, eka swiphemu swinharhu hinkwaswo swa mfumo, yi engetelekile swinene. 
Entiyisweni, vanhu va leteriwa eka ku hlengeleta no tirhisiwa ka marungula ya tinhlayohlayo eka mhasipala swi hundzuka swa nkoka.
Ku enerisa xilaveko lexi, hi fanele ku letela vanhu hi nhlayo ya kwalomu ka 2 000 hi lembe. 
Senthara ya vuleteri ya le Tanzania na Ugandan Institute of Statistics and Applied Economics a ti nge tiyiseli hi xilaveko lexi xa le henhla.
Loko ku pfuriwa nhlengeletano ya SA Statistical Association lembe leri hundzeke, holobye wa timali Trevor Manuel u tlhontlhe tiyunivhesiti ta Afrika Dzonga ku lwisana na nkayivelo lowu nga kona wa vuswikoti bya tinhlayohlayo ku pfuna mfumo eku endleni swiboho kuya hi marungula ya tinhlayohlayo laya twalaka.
Stats SA yi sungurile minkanerisano na tiyunivhesiti hi xikongomelo xo sungula vuleteri byo fana na lebyi. 
Hambiswiritano, eka nkarhi wa sweswi, yunivhesiti ya Afrika Dzonga yi dyondzisa khoso ya tinhlayohlayo ta ximfumo (official statistics).
Stats SA yi kunguhata kuta tumbuluxa ndhawu ya vuleteri bya tinhlayohlayo ku nga ri khale, yi nyika vuleteri bya tinhlayohlayo ta ximfumo eka vatirha va yona na van’wana ku suka eka tindzawulo tin’wana.
Ku hangalasiwa ka endlelo ra tinhlayohlayo ta rixaka swi ta endla leswaku kuva na xilaveko xo tumbuluxiwa ka tiyuniti ta tinhlayohlayo eka tindzawulo ta mfumo to hambana, swi tisa xilaveko lexikulu xa vanhu va vuswikoti bya tinhlayohlayo. 
Hambiswiritano, ku tumbuluxiwa ka ntalo eka tinhlayohlayo swi fambelana na ku tlula ka xilaveko xa mfumo xa marungulo yo kongoma.
Tinhlayohlayo ti le xivindzini xa xidemokrasi. 
HG Wells, eku sunguleni ka malembexidzana ya 20th, leswaku eka nkarhi lowu taka, tinhlayohlayo ti tava ta nkoka eka vaaki ku fana na ku hlaya no tsala.
Tinhlayohlayo ta vaaki i ku humelela ka sweswi eka mfuwo loku fambelanaka na xidemokrasi.
Hi ndlela ya xi-Afrika, laha xidemokrasi ku nga mhaka yintshwa, hi ta vona ku engeteleka ka xilaveko xa tinhlayohlayo ta vaaki tanihi loko xidemokrasi xi ya emahlweni.
Tinhlayohlayo i nchumu wa milawu ya xidemokrasi ku tirhela erivaleni eka ku pima na ku fikelela, kutani kuva na vutihlamuleri.
I mhaka ya nkoka eka ku susumeta ntalo wa tinhlayohlayo, na ku vumba swiyenge leswi lavekaka eka ku ndlandlamuxa lokukulu eka ku dyondzisa datara ya ximfumo.
Pali Lehohla i jenerali wa tinhlayohlayo na nhloko ya Stats SA.
Ku kuma marungula hi xitalo ya Stats SA na ku nghenisa xandla ka yona, endzela www.statssa.gov.za kumbe bela riqingho eka 012) 310-8600
<Doc03>
16 wa Masiku yo Lwisana na ku Xanisiwa: xana a wu swi tiva?
Ku sukela hi 1994, Mfumo wu tumbuluxile xinawana lexi lulamisaka swihoxo leswi khumbhaka vamanana na vana.
Nawu wo Tlakusiwa ka Ndzingano no Siveriwa ka Xihlawuhlawu xo Voyamela tlhelo, 2000 wu pasisiwile ku vona leswaku vanhu hinkwavo va tiphina hi timfanelo ta Vumbiwa. 
Nawu lowu wu endla leswaku vamanana va tiphina hi ndzingano wa timfanelo na ntshuxeko, eku lulamiseni ka swihoxo leswi hudnzeke.
Nawu wa Ndzingano eMintirhweni, 1998 wu endla leswaku xihlawuhlawu emintirhweni, ntirho na miholo eka timakete ta mintirho leswi tiseke hi milawu ya xihlawuhlawu swa herisiwa. 
Swi khutaza vuyimeri byo ringana bya vamanana na vanhu van’wana lava khale a va nga tekeriwi enhlokweni eka tilevhele hinkwato ta swiyenge swa mfumo na leswi nga riki swa mfumo.
Nawu wo Wundla, 1998 wu tiyisisa timfanelo ta n’wana eka hanyelo ra ntolovelo leri ringaneleke ku vumbeka emirini, miehleketweni, emoyeni na le ka vaaki. 
Nawu wu endla leswaku ku wundliwa ka n’wana ka endleka ku suka eka vatswari kumbe vanhu van’wana lava nga na vutihlamuleri byo hlayisa n’wana hi swa timali.
Nawu wa Madzolonga ya le Mindyangwini, 1998 wu pasisiwile ku nyika lava poneke eka ku madzolonga nsirhelelo wa xiyimo xa le henhla ku suka eka ku xanisiwa emindyangwini. 
Vamanana, lava nga le ku xanisiweni hi madzolonga ya le mindyangwini, sweswi va na xitirhisiwa xa swa nawu lexi vona leswaku va na nsirhelelo.
Nawu wa Vana, 2005 na Nawu wa Vana lowu Cinciweke, 2007 wu pasisiwile exikarhi ka swin’wana ku sirhelela vana eka ku khomiwa hi ndlela yo biha, kuva va nga vi na mhaka na yena, ku xanisiwa kumbe ku tekeriwa ehansi. 
Mfumo wu simekile no seketela tindlela to tala leti sirhelelaka xindzhuti xa ximunhu xa vamanana na vana.
Tsalwa ra Timfanelo ta Vana ri le ku pfuxetiweni ku katsa mintlhontlho leyi ku hlanganiwaka na yona yintshwa ku fana na vana lava hlanganaka na swilo swo fambelana na timhaka ta masangu no va hlangana na matswalwa na swifaniso swa timhaka ta masangu.
Mfumo wu hlamurile eka ntlhontlho wo sindzisiwa vana ku tekiwa hi vanhu lavakulu ehansi ka mhaka ntolovelo wa xintu “Ku Tlhakisa (Ukuthwala)". 
Mfumo wu tiyimiserile ku vona leswaku mintolovelo ya xintu na yin’wana yi fambelana na Vumbiwa na milawu leyi faneleke.
Endlelo ri sungurile ku vumba hi vuntshwa tiyuniti ta maphorisa to hlawuleka ku tirhana na milandzu ya le mindyangwini na milandzu yin’wana ehenhla ka vamanana na vana. 
Ku tumbuluxiwa ka tiyuniti to hlawuleka ku ta hlengele vutivi lebyi lavekaka ku antswisa mafambiselo na ku humelela ka ku tengiwa ka milandzu ehenhla ka vamanana na vana.
Sweswi ku na 17 wa Tisenthara ta Nhlayiso ta Thuthuzela leti tumbuluxiweke etikweni hinkwaro emigangeni laha ku nga na timhangu ta le henhla ta madzolonga ya tisenthara timhaka ta masangu. 
Tisenthara ti nyika vukorhokeri bya rihanyo na nhlayiso xikan’we na ku sungula tindlela to mangala kahle na ku tengisiwa ka milandzu hi ndlela ya xichavo no hlayisa hi muphurofexinali loyi a swi thwaseleke.
Nkwama wo Vuyisela Nhundzu ya Vugevenga wu tirhisiwile ku pfuneta hi timali eka tiphurojeke ta 19 to nyika matimba eka vatwisiwa ku vava.
Hofisi ya Vukorhokeri bya Madzolonga na Vugevenga leyi nga na vukorhokeri lebyi nyikiwaka hi ku tlula 1 500 wa minhlangano ya vaaki eswifundzaninkulu hinkwaswo yi tumbuluxiwile. 
Hofisi yi nyika vanhu matimba ku fikelela vukorhokeri lebyi nga kona eka ndhawu ya vona. 
Switirhisiwa swa vatwisiwa ku vava swi tumbuluxiwile eka switici swa maphorisa laha ku nga na vunghena ngopfu
Makhotso ya Milandzu ya Timhaka ta Masangu ya tumbuluxiwile.
Nawu wa Madzolonga ya le Mindyangwini wu hlamusela leswaku ku fanele kuva na vutumbelo lebyi tumbuluxiwaka. 
Sweswi kuna 96 wa vutumbelo eAfrika Dzonga, ku sukela eka 39 hi 2001.
Tsalwa ra Timfanelo ta Vatwisisa ku vava ri le ku hundzuluxiweni kuva ri ta tirha eka vatwisisa ku vava va vugevenga lebyi langutisiwaka hi Xiyenge xa Vululami bya Vugevenga
Tsalwa leri ra Timfanelo ri katsa Swiyimo swa le Hansi ela Vukorhokeri bya Vatwisisa ku vava va vugevenga, leri vekaka rimba ra swa nawu eka vatwisisa ku vava ku tiyisisa timfanelo ta vona eka vukorhokeri lebyi languteriweke ku suka eka Xiyenge xa Vululami bya Vugevenga. 
Hi ku simekiwa ka Tsalwa ra Timfanelo, nhlayo ya masiku lawa ya tekiwaka ku hetisisa nandzu eka Khoto ya Milandzu ya Timhaka ta Masangu yi hungutekile ku suka eka 285 kuya eka 142.
Tsalwa ra Timfanelo ri tlhela riva xilaveko xa mfumo wa Afrika Dzonga ku fikelela xiboho xa matiko ya tinxakaxaka hi ku landza Xiboho xa Matiko yo Hlangana [UN] eka Milawu ya Masungulo ya Vululami eka Vatwisiwa ku vava va Vugevenga na ku Tirhisa Matimba hi ndlela yo Biha.
Ntirhisano wa matiko ya tinxakaxaka eku lulamiseni ka mintlhontlho ya madzolonga ehenhla ka vamanana na vana.
Afrika Dzonga yi yisile xiviko xa yona xa ndzima leyi endliweke eku simekiweni ka Nhlengeletano yo Herisiwa na Xihlawuhlawu ehenhla ka vamanana, eka komiti ya UN CEDAW.
Afrika Dzonga yi rhurherile Nhlengeletano ya Vaholobye ya Nhluvukiso wa Matiko ya le Dzongeni wa Afrika (SADC) hi Nhlangula 09 ku hetisisa kungu ra matirhelo ra 10 ra malembe ra matirhelo ya matiko eka ku xavisiwa ka vanhu, ngopfu-ngopfu vamanana na vana.
Tirhelo ra SADC eka Rimbewu na Nhluvukiso ri vula leswaku Swirho swa Matiko ya SADC swi fanele hi 2015 swi va swi pasisile nawu lowu nga ta lwisana na ku xanisiwa hi timhaka yta masangu.
Afrika Dzonga yi rhurhele Nhlengeletano ya Matiko ya le Dzongeni ya Vululami bya Rimbewu (9–10 Hukuri 2009), yi tisa vuyimeri ku suka ematikweni ya Afrika ku ta burisana hi ntokoto na maendlelo ya kahle yo herisa madzolonga ya timhaka ta masangu na rimbewu. 
U nga langutisi etlhelo, teka goza ehenhla ka ku xanisa
<Doc04>
Xitatimente xa Xihundla 
Ndzawulo ya Tindlu yi tiyimiserile ku sirhelela vuwena no tumbuluxiwa ka thekinoloji leyi ku nyikaka ntokoto wa webusayiti ya xiyimo xa le henhla yo sirheleleka. 
Xitatimente lexi xa Xihundla xi tirha eka webusayiti ya Ndzawulo ya Tindlu no fuma ku hlengeletiwa ka datara na matirhiselo. 
Hi ku tirhisa webusayiti ya Ndzawulo ya Tindlu, wa pfumela eka maendlelo ya datara leyi hlamuseriwaka eka xitatimente lexi.
Ku hlengeletiwa ka marungula ya Wena
Ndzawulo ya Tindlu yi hlengeleta marungula yo tiveka ya wena, ku fana na kherefu ya imeyili ya wena, vito, kherefu ya le kaya kumbe entirhweni kumbe nomboro ya riqingho. 
Ndzawulo ya Tindlu yi tlhela yi hlangeleta marungula ya ndhawu laya nga paluxeki munhu, lawa ya nga faneki ya ri yoxe, ku fana na khodi ya ZIP, vukhale, rimbewu, ku tsakela na leswi us wi tsakela ngopfu.
Ku tlhela kuri na marungula hi hadrware na ‘software’ ya khomphyuta lawa ya hlengeletiwa hi woxe hi Ndzawulo ya Tindlu. 
Marungula lawa ya nga katsa: kherefu ya wena ya IP, muxaka wa browser, mavito ya domeyini, minkarhi yo fikelela na tikherefu ta webusayiti to hundziseriwa. 
Marungula lawa ya tirhisa hi Ndzawulo ya Tindlu eka ku fambisa vukorhokeri, ku hlayisa nkoka wa vukorhokeri, na ku nyika tinhlayonhlayo to angarhela mayelana na ku tirhisa webusayiti ya Ndzawulo ya Tindlu.
Tekela enhlokweni leswaku u paluxa vuxokoxoko bya wena lebyi nga endlaka leswaku u tiveka kumbe bya xihundla eka tibodo ta mahungu ya mani na mani ya Ndzawulo ya Tindlu, marungula lawa ya nga hlengeletiwa no tirhisiwa hi van’wana. 
Lemuka: Ndzawulo ya Tindlu a yi hlayi ku burisana ka wena ka xihundla eka inthanete.
Ndzawulo ya Tindlu ya ku khutaza ku hlela switatimente swa xihundla eka webusayiti leyi u yi hlawulaka ku tihlanganisa na Ndzawulo ya Tindlu sku endlela leswaku u twisisa leswi hlengeletiwaka hi tiwebusayiti teto, tirhisa no avelana marungula. 
Ndzawulo ya Tindlu a yi na vutihlamuleri bya xihundla xa switatimente kumbe vundzeni byin’wana eka tiwebusayiti ehandle ka le ka Ndzawulo ya Tindlu na Tiwebusayiti ta mindyangu ta Ndzawulo ya Tindlu.
Matirhiselo ya Marungula ya Wena
Ndzawulo ya Tindlu yi hlengeleta no tirhisa marungula ya wena ku tirhisa webusayiti ya Ndzawulo ya Tindlu no nyika vukorhokeri lebyi u byi kombeleke. 
Ndzawulo ya Tindlu yi tlhela yi tirhisa marungula ya wena yo endla u tiveka kuva yi ku tivisa hi swimakiwa swin’wana kumbe vukorhokeri lebyi nga kona ku suka eka Ndzawulo ya Tindlu na vatirhisani va yona. 
Ndzawulo ya Tindlu yi nga tlhela yi tihlanganisa na wena ku endla vulavisisi hi vonelo ra wena ra vukorhokeri bya sweswi kumbe vukorhokeri byintshwa lebyi nga nyikiwaka.
Ndzawulo ya Tindlu a yi xavisi, rhenta kumbe ku hirhisa nxaxamelo wa tikhasimende ta yona eka xiyenge xa vunharhu. 
Ndzawulo ya Tindlu may, nkarhi na nkarhi, yi nga tihlanganisa na wena hi ku yimela vatirhisani va mabindzu va le handle hi leswi xavisiwaka swo karhi leswi u nga swi tsakelaka. 
Eka timhaka teto, (imeyili, vito, kherefu, nomboro ya riqingho) a swi hundziseriwi eka xiyenge xa vunharhu. 
Ku engetela, Ndzawulo ya Tindlu yi nga avelana datara na vatirhisani vo tshembheka ku hi pfuna ku tirhana na vuhleri bya tinhlayonhlayo, rhumela imeyili kumbe poso, ku nyika nseketelo wa tikhasimende, kumbe ku lulamisa eka ku dilivhara. 
Swiyenge hinkwaswo swa vunharhu swo tano swa yirisiwa ku tirhisa marungula ya wena handle ka ku nyikiwa ka cukorhokeri byebyo hi Ndzawulo ya Tindlu, naswona swi fanele ku hlayisa xihundla xa marungula ya wena.
Ndzawulo ya Tindlu a yi tirhisi kumbe ku paluxa marungula ya wena, ku fana na rixaka, vukhongeri, kumbe ku tsakela ka swa tipolotiki, ku ri hava mpfumelelo ku suka eka wena.
Ndzawulo ya Tindlu yi landzelerisa tiwebusayiti na tipheji ta tendzo ta tikhasimende ta hina eka Ndzawulo ya Tindlu, ku endlela ku boka vukorhokeri bya Ndzawulo ya Tindlu lebyi nga ka bya nkoka. 
Datara leyi yi tirhisiwa ku dilivhara vundzeni bya kahle na vunavetisi eka tikhasimende ta Ndzawulo ya Tindlu laha matikhomelo ya vona ya kombisaka leswaku va na ku tsakela eka mhakayo karhi.
Tiwebusayiti ta Ndzawulo ya Tindlu yi ta paluxa marungula ya wena, u nga tivisiwangi, ntsena loko u fanele ku endla tano hi nawu kumbe hi ku tshembha ka kahle leswaku goza rero ra boha ku: (a) landzelela swiyenge swa nawu kumbe ku landzela tindlela ta nawu leti yisiweke eka Ndzawulo ya Tindlu kumbe eka ndhawu; (b) sirhelela no lwela timfanelo kumbe nhundzu ya Ndzawulo ya Tindlu; na, (c) ku tirha ehansi ka swiyimo swo tika ku sirhelela ku hlayiseka ka vatirhisi va Ndzawulo ya Tindlu, kumbe vaaki.
Tirhisiwa ka Cookies
Webusayiti ya Ndzawulo ya Tindlu yi tirhisa "cookies" kuva yi ku pfuna ku endla ntokoto wa wena eka inthanete. 
Cookie i fayili ya matsalwa leyi vekiwaka eka ‘hard disk’ hi mulanguteri wa webusayiti. 
Cookies a ti nge fambisiwi eka minongonoko kumbe ku yisa tivhayirasi eka khomphyuta. 
Cookies ti nyikiwa wena hi ndlela leyi nga faniki na yin’wana, naswona yi nga hlayiwa ntsena hi mulanguteri wa webusayiti eka domeyini leyi tirhisiwaka hi cookie ya wena.
Xin’we xa xikongomelo nkulu xa cookies i ku nyika nchumu wa kahle lowu nga ku hlayiselaka nkarhi. 
Xikongomelo xa cookie i ku byela mulanguteri wa webusayiti leswaku u vuyele eka pheji yo karhi. 
Xikombiso, loko u endla webusayiti ya Ndzawulo ya Tindlu kuva yo ya khomphyuta ya wena, kumbe ku rhijisitara na webusayiti kumbe vukorhokeri bya Ndzawulo ya Tindlu, cookie yi pfuna Ndzawulo ya Tindlu vuyetela marungula ya wena yo karhi loko u yi endzela. 
Leswi swi olovisa endlelo ro rhekhoda marungula ya wena, ku fana na tikherefu to koxa swikweleti, tikherefu to rhumela hi swikepe, na swin’wana. 
Loko u vuyela eka webusayiti yo fana ya Ndzawulo ya Tindlu, marungula lawa u ya nyikeke nkarhi lowu hundzeke ya nga humesiwa hi ku olova, kutani u nga tirhisa hi ku olova swihlawulekisi swa Ndzawulo ya Tindlu leswi khavisiweke.
U na vuswikoti byo amukela kumbe u alana na cookies. 
Tiwebusayiti to tala ti amukela cookies, kambe u nga yi cinca u endla yi alana na cookies loko u swi tsakela. 
Loko u hlawula ku alana na cookies, a wu nge koti ku fikelela ntokoto hi xitalo ku tihlanganisa na swihlawulekisi swa vukorhokeri bya Ndzawulo ya Tindlu kumbe webusayiti leyi u yi endzeleke.
Vuhlayiseki bya marungula ya wena
Ndzawulo ya Tindlu yi sirhelela marungula ya wena ku suka eka ku ya fikelela loku nga pasisiwangiki, tirhisa kumbe kuya paluxa. 
Ndzawulo ya Tindlu yi sirhelela marungula laya nga endlaka u tiviwa lawa u ya nyikeke eka tisevha ta khomphyuta hi ndlela yo lawuweka, hlayiseka, sirheleleka ku suka eka ku fikelela loku nga pasisiwangiki, kuya tirhisa kumbe kuya paluxa. 
Loko marungula ya wena (ku fana na nomboro ya karata ra swikweleti) ya hundziseriwa eka webusayiti, ya sirheleriwa hi ku tirhisa xisirhelelo, xo fana na endlelo ra Secure Socket Layer (SSL).
Ku cinca eka Xitatimente lexi
Ndzawulo ya Tindlu yi ta tshama yi pfuxeta xitatimente lexi xa Xihundla ku kombisa khamphani na mbuyelo wa khasimende. 
Ndzawulo ya Tindlu yi khutaza ku pfuxetiwa hi nkarhi wo karhi ka Xitatimente lexi kuva ku endliwa kuya hilaha Ndzawulo ya Tindlu yi sirhelelaka marungula ya wena.
Marungula yo Tihlanganisa
Ndzawulo ya Tindlu yi amukela mavonelo ya wena mayelana na xitatimente lexi xa Xihundla. 
Loko u tshembha leswaku Ndzawulo ya Tindlu a yi landzelelangi Xitatimente xa wena, tihlanganisi na Ndzawulo ya Tindlu eka webmaster@kznhousing.gov.za. 
Hi ta tirhisa matshalatshala ya bindzu ku kumisisa no ololoxa xiphiqo lexi.
<Doc05>
Xiviko xa holobyenkulu Ebrahim Rasool eka Ntlangu wo Tlangela machudeni ya ntangha khume
Namuntlha hi tile haleni ku hoyozela machudeni ya ntangha khume laya tirheke kahle.
Hi ri eka vona: Mi tirhe kahle! Ha tinyungubyisa hi n’wina, Xifundzankulu na Tiko swa tinyungubyisa hi n’wina, vatswari va n’wina va tinyungubyisa hi n’wina, naswona xa nkoka mi fanele ku tinyungubyisa hi n’wexe.
Xivangelo xo nthlonthla ku tinyungubyisa hi nkarhi wo fana na lowu, i ku amukela mhaka ya leswaku nkarhi wo humelela wu humelela endzhaku ka nkarhi wo leha wo tika no titsona swo karhi, leswi namuntlha swi yimelaka nkarhi wo nyika nhlamuselo ku suka eka xiyimo lexi nga hlamuseriwaka tanihi xo tika.
Ntangha khume ya tika.
Eka khume ra malembe laya hundzeke hi vile na ku suka eka endlelo ra dyondzo hinkwaro ra nhlavutelo wa xihlawuhlawu. 
Ko tala hi humelerile mayelana na ku hlanganisiwa lokukulu, silabasi na xikambelo xin’we, nhlayo ya le henhla ya lava tsaleke no pasa ntangha khume, na vulemukisi bya leswaku dyondzo yi tlhela yi tirha ku hundza eka swilaveko swa munhu hi yexe – leswaku ikhonomi hinkwayo yi ya hi vuswikoti byo karhi lebyi nyikiwaka hi xiyenge xa dyondzo.
Ntangha khume ya tika swinene.
Varhangeri va hina lava hlengeletaneke laha Leeuwenhof hi lava kahle hi nga na vona, lava fikeleleke swa kahle, na lava faneriweke hi ku bumabumeriwa loku Xifundzankulu lexi xi nga ku endlaka. 
Nakambe hi tlhela hi twela 71% wa vanhu lava hundzuka eka 20 wa malembe hi vukhale lava nga pasangiki ntangha khume, kwalomu ka hafu ya 80 000 lava sunguleke Giredi 1 12 wa malembe laya hundzeke kutani va nga tsali xikambelo hi 2004 hikuva va tshikile hi ku famba ka nkarhi, na vo tala lava tsaleke, kambe hikwalaho ka ku hlawula tidyondzo na giredi, va na switifikheti swa ntangha khume kambe va nge amukeriwi hi ikhonomi kumbe xiyenge xa dyondzo ya le henhla.
Ntangha khume yi hlangahlanganile swinene hi mhaka ya leswaku vanhu va sungula va vona n’wina. 
Rixaka ri ahlula vumundzuku bya hina hi matirhelo. 
Va langutisa vuswikoti hi vunene bya n’wina. 
Va veka ntshembho eka vumundzuku hi vuvekisi bya hina eka xiyenge xa dyondzo lexi hlanganeke laha ku tlangela. 
Naswona ina, xilayi lexikulu xa mpimanyeto wa tiko na xifundzankulu yi ya eka dyondzo. 
Lembe leri ntsena, ku hlayisa ntirho wa 2000 wa vadyondzisi hi boheke ku hambukisa mali ku suka eka mitirho yin’wana ya xifundzankulu kuya eka dyondzo. 
Hi tiyisisile vuvekisi bya hina eka swikolo leswi nga le vuswetini ku endlela leswaku eku engeteleni ka nkoka wa dyondzo swi twala eka ku tshembhela lokukulu ka vumundzuku eka xikolo xin’wna na xin’wana elokhixini.
Xa nkoka, Holobye Dugmore na Murhangeri-Jenerali Swartz, hi lo salela hi ku humesa Endlelo ra Xitirhisiwa xa Vatirhi (Human Resources Strategy) ku enerisa vuvekisi lebyi hinkwabyo. 
Hi lava ku vumba machudeni ya ntangha khume lava tiyeke eka minkoka ya vona, mimbuyelo ya xiyimo xa le henhla, yo fambelana na ikhonomi, va tshembheka eka minkoka ya vona, na mbuyelo eka ximunhu.
Leswi hi swona hi teleke swona ku tlangela namuntlha.
Mi yimela ku mintshembho leyi loko hi aka Kaya ra hina Hinkwerhu. 
Hi tlangela ku humelela ka n’wina hikuva mi titsone swo tala no tirha swinene, vatswari va n’wina va titsone swo tala no mi yisa exikolweni, na muganga wa ka n’wina wu titsone swo tala no vekisa eka vumundzuku bya n’wina.
Vo tala a va kanakana nkoka wo tlangela ku humelela ka machudeni ya ntangha khume loko ku langutiwa ku hlangahlangana ka yona na mhaka ya leswaku swi nga tlhela swi kombisa ntshikelelo wa xiyenge xa xihlawuhlawu. 
Hi wena ntsena u nga hlulaka leswi hi kuva na nkhinkhi no tiyimisela eka ku vumba Kaya ra Hinkwerhu, leri pfumalaka xihlawuhlawu xa rimbewu na ndzingano wo tala. 
Leswi swi fanele ku kombisiwa eka ku hlawula hinkwako loku u ku endlaka ku sukela sweswi kuya emahlweni.
Ku fikelela leswi u ta hlawula ntsena hilaha u nga tirhaka swinene ha kona. 
Xitifikheti xa wena xa ntangha khume xi ku pfumelela no ku boha ku teka swiboho no hlawula muxaka wa munhu loyi u lavaka kuva yena na muxaka wa vutomi lebyi u lavaka ku byi hanya.
Ha mi hoyozela na nkateko wa kahle.
<Doc06>
Xikongomelo xa Mafambiselo ya Phurojeke ya Vuhlanganisi bya Mfumo ya 2010 i ku:
kondletela ku fikelela ka swikongomelo swa tindlela ta vuhlanganisi eka Khapu ya Misava ya Bolo ya milenge yo sungula eAfrika ya FIFA 
yi endle swo tala hi nkateko wo fana wu ri woxe ku humesela ehandle no yisa emahlweni ku vumbiwa vun’we na ku tinyungubyisa exikarhi ka ma-Afrika Dzonga 
hlohlotelaka vantswha va hina
makete tiko ematikweni ya misava
vumba mbango wa vuhlanganisi lebyi pfunaka ku tirhisa nkarhi lowu ku hatlisisa nhluvukiso na ku ndlandlamuxa swivandla 
vumba vun’we bya Afrika.
Leswi swi ta fikeleriwa hi ku:
nyika vurhangeri no kondletela vuhlanganisi bya mfumo eka Khapu ya Misava ya 2010
vumba ntirhisano wa rixaka wa vahlanganisi va mfumo na lava nga riki va mfumo eka swiyenge hinkwaswo, xikan’we no vumba xinghana na vahlanganisi va tikonkulu na hi ku angarhela, leswaku hi ku tirhisana tiko na tikonkulu swi nga teka nkateko lowu wa vuhlanganisi lowu nga tolovelekangiki
sungula tiphurojeke ta nkoka ta mfumo eka khapu ya Bolo ya Milenge ya Misava ya 2010.
<Doc07>
Milawu ya Swifambo swa le Magondzweni ya Rixaka (The National Road Traffic Regulations) ku antswisa vuhlayiseki bya le magondzweni
POLOKWANE: Milawu ya le Magondzweni ya Tiko yi Cinciwile.
Wu vuriwa ku Cinciwa ka Khumenkombo (Seventeenth Amendment) no sungula ku tirha loko yi heta ku kandziyisiwa.
Ndzawulo ya Magondzo na Ntleketlo yi hlamusela vinyi va timovha hi ku cincawa loku:
Timovha tintshwa leti rhijisitariweke endzhaku ka 01 Mhawuri 2010 ti fanele kuva na mintsariso (numbwer plates) lowu nghenisiweke popo rhiviti (pop rivit) kumbe swikurufu.
Loko swi nga koteki ku swi nghenisa eka movha yi fanele ku nghenisiwa eka burakete leyi landzelelaka milawu ya SANS 973. 
Ku cinciwa loku ku ta hunguta vugevenga na milandzu ya le magondzweni lava susaka mintsariso ya timovha hi ku olova ku endlela leswaku va nga landzelerisi hi ku olova. 
A swi nge olovi ku susa mintsariso no yi tlherisela endzhaku ko endla vugevenga tanihi leswi swi nga lava timali tin’wana. 
Ntsariso wu endliwe hi aluminiyamu leswi endlaka swi tika ku tshwa yi nga tiviwi hi nkarhi wa nghozi ya movha.
Ku sukela hi ti 1 Nyenyenyana 2011 vanhu lava kumaka tilayisense to chayela ta khodi C, C1, EC kumbe EC1 a va nge pfumeleriwi ku chayela movha lowu lavaka layisense ya khodi B kumbe EB (khale ka – munhu loyi a nga na layisense ya khodi 10, 11, 13 kumbe 14 a nge chayeli movha lowu lavaka layisense ya khodi 08). 
Leswi swi ta endliwa ntsena eka vakhomi va tilayisense lavantshwa. 
Nhlayo ya le hanhla ya vadyondzi vo chayela va endla xikombelo xo chayela timovha letikulu ku endlela ku papalata swikambelo swo paka ematlhelo tanihi xikombiso. 
Ntiyiso hi leswaku loko va kumile tilayisense ta timovha letikulu, va chayela timovha letitsongo leti va nga ti tolovelangiki hi machayelelo ya yona kutani va hetelela va endla tinghozi.
Ku tlhela ku languteriwa leswaku vachayeri hinkwavo lava kumeke tilayisense to chayela timovha letikulu va fnaele kuva na Mpfumelelo wo Chayela wa Xiphurofexini (Professional Driving Permits) kambe, tinhlayonhlayo ti kombisa swo hambana. 
Leswi swi kombisa mhaka ya leswaku vaendli va swikombiso a va lava tilayisense to chayela timovha letitsongo ku nga ri letikulu.
Swikombo swo Lawula Ntshamiseko (Directional Stability Control Devices) eka tibazi letsitsongo na letikulu swa nghenisiwa hi endlelo ra tiyisisa leri vumbaka xiphemu xo kamberiwa ku lulamela emagondzweni. 
Swi tlhela swi tirha eka tibazi letsitsongo na letikulu leti ta ha ku endliwaka tintshwa. 
N’winyi wa movha loyi a rhijisitariweke kumbe loyi a nyikiweke matimba ya vun’winyi u fanele ku yisa fomo leyi tatiweke ya DSCD exiticini xo kambela timovha. 
Swikombo swo Lawula Ntshamiseko i ximakiwa lexi sivelaka thayere ku huma eka rhimi loko thayere ri buluka loko movha wu ri eku fambeni.
Ku cinciwa eka Xinawu xa 332 ku kandziyisiwile no xaxameta swo kambela loko munhu a pyopyiwile na xitifikheti lexi nyikiwaka hi muendli ku muphakeri xi nga tirhisiwa tanihi vumbhoni eka milandzu, hi ku endliwa ka xona ntsena. 
Ku cinciwa loku ku lava ku lulamisa mhaka leyi boxiweke mayelana na kuva enawini ka nchumu wo fufuthela wo kambela ku pyopyiwa hi ku landza xiyenge xa 65(7) xa Nawu wa Swifamba swa le Magondzweni wa Rixaka, 1996 no landzelela SABS 1793 naswona wu nga tirhisiwa ku tiyisisa ntalo wa swipyopyi eka ku hefemula. 
Leswi landzelaka i switirhisiwa leswi ringanyetiweke:
"Leswi swi ta tala ku humelela hi minkarhi yo wisa tanihi leswi swi antswisaka matshalatshala ya hina yo lwisana na vachayeri lava pyopyiweke emagondzweni ya hina", ku vula MEC wa Magondzo na Ntleketlo Pinky Kekana.
<Doc08>
Vukorhokeri bya Rihanyo N’wana a nga si velekiwa
Tintombi ta vayimana na vamanana va hundziseriwa eka vukorhokeri bya vuyimana kumbe Tiyuniti ta Nhlayiso wo velekisa (Midwife Obstetric Units) (ti-MOU) emadorobeni, na titliliniki ta sathelayiti na titliliniki hi toxe ematiko xikaya.
Ti-MOU i tiyuniti to velekisa leti fambisiwaka hi vavelekisi emugangeni eka vavabyi va nhlayiso wa rihanyo ra le hansi. 
Swi kahle eka vamanana lava nga vayimana ku buka ku vhaka rosungula etliliniki ku nga si hundza 20 wa mavhiki kumbe hi xihatla endzhaku ka wona.
Manana u kamberiwa rosungula no khanseriwa loko swi ta eka ku vhaka ro sungula a nga si veleka, leswi tlhelaka swi vuriwa ku bukiwa ko vhaka. 
Ku biha emirini swi langutiwa hi nkarhi wo vhaka nkarhi na nkarhi. 
Rihanyo ra manana na rona ri langutisa swinene. 
U ta kariwa, ku tekiwa ntshikilelo wa ngati no kamberiwa mitsakamiso. 
Loko ku ri na ku tikeriwa, u fanele ku tlhelela eka ku vhaka ko landzela endzhaku ka mavhiki mambirhi ku kuma mbuyelo lowu tekiweke loko a vhaka rosungula. 
Endzhaku ka leswi, u fanele ku tlhelela etliliniki endzhaku ka tsevu wa mavhiki man’wana na man’wana ku fikela eka 28 wa mavhiki, kutani eka 34 wa mavhiki, endzhaku kaleswi tanihi leswi kombisiweke hi tliliniki/vatirhi va MOU (ku vhaka nkarhi na nkarhi swi nga hambana kuya hi ndhawu).
Vamanana lava nga vayimana va kamberiwa ku kumisisa makhombo laya nga vaka kona eka rihanyo ra vona na ra vana lava va va yimeke. 
Vanhwanyana na vamanana lava nga le henhla ka 35 wa malembe lava nga vayimana va tekiwa tanihi lava nga le khombyeni swinene. 
Leswi swi vula leswaku va nga va na ku tikeriwa hi nkarhi wa vuyamana na ku veleka. 
Vamanana va vayimna va nga tlhela va tikuma va ri enghozeni yikulu ya ntshikelelo wa ngati, matimu ya vutsoniwa byo tekelela, vuyimana byo landzelelana na loko va vile na vuhandzuri nkarhi lowu hundzeke ku fana no veleka hi ndlela ya vuhandzuri.
Vamanana va kumeka va ri eka nghozi leyikulu va hundziseriwa eka titliliniki to tshungula vavabyi lava velekeke kuya eka swibedlhele swin’wana swa levhele ya le henhla, laha swikambelo swin’wana no hleriwa swi nga ta endliwa. 
Vamanana va vayimana va le ka khombo lerikulu naswona va tsundzuxiwa kuya etitliliniki to tshungula vavabyi lava velekeke hi xitalo hilaha swi faneleke.
Loko u vhaka rosungula eka ndhawu ya swa rihanyo, u ta komberiwa ku tata fomo naswona kuta pfuriwa fayili. 
Tana na pasi ya wena (ID), na mirhi yihi na yihi leyi u yi tirhisaka na khadi ra tliliniki kumbe ra xibedlhele, loko u tshame u tsarisiwa eka ndhawu leyi. 
Vuyimana bya khombo ritsongo byi fambisiwa hi MOUs (tiyuniti to velekisa leti fambisiwaka hi vavelekisi emugangeni eka vavabyi va nhlayiso wa vaaki wa le hansi) emadorobeni, na sathelayiti, na titliliniki ematiko xikaya. 
Vuyimana bya khombo ra le henhla byi fambisiwa eka titliliniki to languta vavabyi lava tshuxiweke eka swibedlhele swa le madorobeni na le matikoxikaya na swibedlhele swa le henhla.
<Doc09>
Nongonoko wa Hlanganisiwa ka Swakudya
Nongonoko wa Hlanganisiwa ka Swakudya (INP) wu na xikongomelo xo antswisa xiyimo xa swakudya eka vanhu hinkwavo lava tshamaka exifundzeninkulu xa Kapa Vupeladyambu. 
Kuna swilo swo tala eka nongonoko lowu.
I yini khwankhwa?
Khwankhwa i xiphiqo lexikulu eAfrika Dzonga naswona i nchumu wun’wana lowu nghenisaka xandla swinene eka mavabyi eka lavatsongo na rifu. 
Ku ringanyetiwa leswaku kwalomu ka 30% wa vana va Afrika Dzonga va xaniseka hi mpfumaleko wa swakudya eka malembe ya le ku sunguleni ka vutomi bya vona.
Ku dya swakudya leswi ringaneki, mavabyi na ntshikelelo hi swa vaaki/thuroma i swivangelo swa masungulo swa khwankhwa. 
Vusweti na ku pfumaleka ka switirhisiwa i swivangelo swa masungulo leswiu nghenisaka xandla eka khwankhwa. 
INP yi ringeta ku tirhana na ntungu lowu wo miyela hi tindlela to tala.
Swo engetela eka vana
Eka levhele ya nhlayiso wa rihanyo ra le hansi vana lava kamberiwaka na lavakulu lava kamberiwaka no kumeka va khwankhwile swinene (leswi swi katsa vana na lavakulu lava nga na HIV na rifuva) va ta nyikiwa swo engetela eka swakudya ku katsa mavele na swonwa swo nyika matimba.
Swo engetela swi nyikiwa vanhu lava ringanyetiweke kuya hi endlela. 
Vatirhi va rihanyo va tlhela va nyika ku khansela, marungula na dyondzo hi swakudya swa kahle na tindlela ta rihanyo ra kahle to lulamisa swakudya. 
Vativi va swakudya va tlhela va nyika vukorhokeri byo hlawuleka eka muganga.
Ku mamisa
Ku pfuna ku lwisana na khwankhwa evutsongwanini, vatirhi va rihanyo va khutaza vamanana ku mamisa vana va vona ku fika eka tsevu wa tin’hweti hi vukhale kutani endzhaku va yisa emahlweni va mamisa loko hi le tlhelo va sungula ku va dyisa swakudya, ku fikela loko n’wana a ri na malembe mambirhi. 
Tindlela tin’wana ta madyiselo ti kaneriwa na vamanana lava nga na HIV. 
Xibedlhele xa Vredendal na Senthara ya Vayimana ya Groote Schuur i Swibedlhele swo Khoma Vana kahle exifundzeninkulu kuya hi ‘Baby friendly Hospital Initiative’.
Ku valanga makulelo
Vana hinkwavo va kariwa nkarhi na nkarhi tanihi xiphemu xa nongonoko wo valanga makulelo, xikombiso xa kahle xo kombisa loko n’wana a kula. 
Ntiko wu nghenisiwa eka khadi ra tliliniki (Road to Health Card). 
Swivangelo swo lahlekeriwa hi ntiko swa langutisiwa eka sweswo tanihi mavabyi to tlulela, nkayivelo wa swakudya ekaya nova n’wana a nga hlayisiwi. 
Mavabyi yo tlulela i xiphemu lexikulu xa khwankhwa naswona mavabyi lawa ya tshunguriwa eka levhele ya nhlayiso wa rihanyo ya le hansi. 
Mavabyi ya nchuluko ya fambelana na nsivela mavabyi ya mbango wo tsana (mbhasiso na mphakelo wa mati) na swakudya swa xiyimo xa le hansi kumbe swakudya swo tsana swa ricence, leswi hi le tlhelo endlaka a langutana na nchuluko wa nkarhi wo leha wo tika.
Ku antswisiwa ka vusweti
Mindyangu leyi hlaseriweke hi vusweti ya tiviwa no hundziseriwa eka yin’we ya minongonoko yo tlakusa vusweti eka mfumo. 
Nhlayiseko wa swakudya swa le ndyangwini wu wu lulamisiwa hi ku nghenelela ka swiyenge swo hambana hi ndlela ya kahle na nseketelo wa nyikiwa.
Swo engetela tivhitamini
Ku lawuriwa ka mpfumaleko wa swo aka miri i xiphemu xa vukorhokeri. 
Swo aka miri i minchumu ya ntumbuluko ku fana na tivhitamini na timinirali, leswi kumekaka eka ntsengo wutsongo wa swakudya no va swa nkoka eku hlayiseni rihanyo ra kahle. 
INP yi nyika swiengetelo swa Vhitamini A eka vana lava ku kongomiwaka eka vona. 
Vana lava pfumalaka Vhitamini A va lahlekeriwa hi ntiko, hluleka ku kula kahle no va a nga tluleriwa no fa eka leswi.
Mpfumaleko wa Vhitamini A wu tlhela wu onha tihlo naswona hi swin’wana leswi vangaka vubofu exikarhi ka vana.
Vana lava nga na ntiko wa le hansi loko va velekiwa va nyikiwa tiphilisi ta Vhitamini A, leyi pfunaka masocha ya miri no pfuna nhluvuiso wo kula ka n’wana. 
Ticence ku suka eka 6-11 wa tin’hweti va nyikiwa mpimo wun’we wa Vhitamini A (100 000 IU) ku sivela mavabyi yo tika. 
Vana ku suka eka 12 wa tin’hweti kuya eka ntlhanu wa malembe va nyikiwa mpimo wun’we wa 200 000 IU eka 12 wa tin’hweti kutani mpimo wa 200 000 IU eka tsevu wa tin’hweti tin’wana na tin’wana ku fika eka ntlhanu wa malembe hi vukhale.
Mimpimo yo engetela ya Vhitamini A yi nyikiwa vana lava khwankhweke swinene, kumbe lava nga na mavabyi yo tlulela yo fana na nchuluko laya yaka mahlweni nkarhi na nkarhi, swimungwamungwana kumbe ku tluleriwa hi HIV.
Ku tshungula swivungu
Ku ondza eka vana swi nga tlhela swivangiwa hi ku ngheniwa hi swivungu naswona leswi swi nga tshunguriwa etliliniki hi murhi wo swi susa.
Vatsundzuxi va madyelo eka swiyimo swo karhi
Dyondzo ya madyelo, marungula no khanseriwa swa nyikiwa eka tilevhele hinkwato ta nhlayiso wa vanhu lava veke na ku oma swirho, lava veke na ntshikelelo wa ngati wa le hansi, ntshikelelo wa ngati wa le henhla, vuvabyi bya chukele, HIV/AIDS na Rifuva.
Nongonoko wa swakudya wa le xikolweni xa phurayimari
Nongonoko wa Swakudya wa le Xikolweni xa Phurayimari wa kumeka eka swikolo swo karhi leswi kumiweke swi pfumala. 
Swikimi leswi swi le ku fambisiweni hi Ndzawulo ya Dyondzo. 
Mfumo wa xifundzankulu wu tiyimisele ku fikelela 125, 000 wa vana eka 847 wa swikolo swa phurayimari hi 2004 hi nongonoko wa yona wo swekela swakudya eka vana.
Tindhawu ta swikolo
INP yi tlhele yi nghenisa xandla eka nhlayiso wa tindhawu wa tikhasimende  hi swiyenge swa vukorhokeri bya swakudya eka ku nyikiwa ka madyelo laya ringanansiweke.
Swileriso:
Vavhaki vo sungula etliliniki/xibedlhele xa vumbirhi kumbe xa le henhla xi ta komberiwa ku tata fomo na fayili yi ta pfuleriwa muvabyi. 
Tana na pasi ya wena (ID). 
Papila ro hundzisela ku suka etliliniki ri ta laviwa loko u vhakela exibedlhele. 
Swibedlhele swi ta ku vutisa hi rhasiti ya wena ya sweswi ya muholo/hlelelo ra muholo (IRP5).
Tana na khadi ra wena ra le xibedlhele loko u tshame u rhijisitara exibedlhele.
<Doc10>
Xiviko hi Xandla xa Holobye wa Mintirho ya Mfumo, Nkul Ntopile Kganyago, MP, eka ntirho wo simekiwa ro sungula ka Nongonoko wa Doroba ra Tshwane (Nongonoko wa Xivindzi xa Doroba ra Tshwane), Muako wa Bangi ya le Xikarhi ya Afrika Dzonga (South African Reserve Bank Building), Tshwane
Vatirhinkulu van’wana va mfumo
Vamanana na vatatana va vuteki bya mahungu
Vavhaki vo hlawuleka
Xiboho lexi tekiweke hi Khabinete hi 1997 ku khutaza tindzawulo ta mfumo wa le xikarhi ku endla xivindzi xa doroba ra Tshwane kaya ra vona ra nkarhi hinkwawo swi tikombisile kuva xivono xa kahle, nkarhi wololo na sweswi. 
Mbuyelo i kungu leri lulamisiweke ku hlanganisa madoroba ya hina laya pfuxetiweke hi vuntshwa eka xikombelo xa mfumo xo pfuxetiwa ka madoroba na masungula yan’wana ya tindhawu leti pfulekeke leswi endleriweke ku tlakusiwa ka mafambiselo ya moya wa ndhawu ya doroba leswi hlamulaka eka timfanelo ta ximunhu, matshamelo ya kahle, nhluvukiso wa swa ikhonomi na moya wa vun’we bya vaaki.
Namuntlha loko hi langutisa eku ku fikelela ka xivono xa hina, hi tlhela hi tlangela rendzo leri hi ri fambeke ku fikela sweswi.
Ku tihlanganisa hi matimba ku tala kuva na minkanerisano yo twala hi swilaveko swa na tindlela leti pfulekaka ta tindzawulo ta mfumo kuya hi ndhawu laha mbangu wu khumbhekaka a swi hi hambukisi hinkwerhu ku suka eka swikongomelo swa nkarhinyana, ku nga ku antswisiwa ka ndhawu laha ku kumekaka tindzawulo ta mfumo exivindzini xa doroba ra Tshwane.
Hi nkarhi lowu fanaka hi tlhela hi lava ku nghena xandla swi nyawula eka ku pfuxetiwa ka xivindzi xa doroba na ku nyanyula ka rona. 
Swikongomelo swin’wana a swi vuli leswaku i swa xiyimo xa le hansi ku katsa goza ro koka rinoko eka vuvekisi bya xiyenge lexi nga riki xa mfumo, vumba xivumbeko xa Tshwane tanihi ntsindza wa doroba wa nkoka eAfrika na ku tlakusiwa ka ku nyikiwa matimba eka ikhonomi ya vantima. 
Mfumo i n’winyi lonkulu wa nhundzu no rhanga emahlweni exikarhi ka vavekisi eka ikhonomi ya mfumo wa muganga ngopfu-ngopfu eMadorobeninkulu ya Joni na Tshwane eGauteng. 
Tindzawulo ti lava ndhawu yo tirha kahle xikan’we na tihofisi ku fikelela swiboho swa tona swa mphakelo wa vukorhokeri eku fikeleleni mitirho ya tona.
Swa tiveka leswaku ndhawu ya nkoka ya miako ya mfumo yi le ka xiyenge xova yi ri kahle kuya eka kuva swi antswa ku tlula eka vukahle bya xiyimo xa le henhla hi ku landza swiyimo swa yona.
Ku pfuxetiwa, no lunghisiwa swi ta rhangisiwa eka ku tirhisa timali no nghenisa xandla eka xiyenge xa BEE xa Phurojeke ya Xivindzi xa Doroba ra Tshwane (Tshwane Inner City Project). 
Lembe na lembe mfumo wa le xikarhi hi ku tirhisa Ndzawulo ya Mintirho ya Mfumo yi tirhisa ku hundza mabiliyoni mambirhi ya tirhandi (R2 billion) ku hakela ku rhenta na tihakelo tin’wana leti fambelanaka na mafambiselo ya nhundzu, etikweni hinkwaro, laha xiyenge lexi nga riki xa mfumo na mfumo wa muganga swi vuyeriwaka. 
Ku nga cinciwi nchumu i swiyenge swo nghenisa xandla swo fana leswi languteriweke ku fambisa endlelo ro pfuxetiwa hi vuntshwa xivindzi xa doroba ra Tshwane, loko swi endleka hi ku nghenelela ka Mfumo wa Xifundzankulu xa Gauteng hi ku tirhisiwa ka tiphurojeke letikulu ta vuvekisi tanihi leswi endliwaka hi Ejensi ya Nhluvukiso wa ikhonomi ya Gauteng (Gauteng Economic Development Agency) (GEDA).
Eka mhaka ya Nongonoko wa Xivindzi xa Doroba ra Tshwane, lowu nga ta tiveka tanihi "Re Kgabisa Tshwane" no thyiwa “Ndhawu yo Antswa ku Tirha kona” (A Better Place To Work), ku kongoma ku le ka vanhu (vatirhela mfumo na vaaki),ku fana na loko kuri eka tindhawu laha va tshama kona eka ku phakela no amukela vukorhokeri bya nkoka bya vaaki. 
Loko ku tivisiwa Nongonoko wa Maendlelo wa mfumo hi 2004, Phuresidente, Nkul Thabo Mbeki u rhambile tindzawulo ta mfumo wa le xikarhi ta Mintirho ya Mfumo xikan’we na Vatirhelo Mfumo ku fambisa phurojeke ku antswisa ndhawu leyi ku tirheriwaka kona eka tindzawulo ta mfumo na vatirhela mfumo. 
Miako ya mfumo hi yona njhini ya mphakelo wa vukorhokeri naswona vatirhela mfumo i mafurha laya fambisaka mphakelo wa vukorhokeri no yi endla yi koka hi matimba, hi ndlela ya kahle no tirha kahle.
Hi nkarhi xiphemu xa hlelelo ra swilaveko swa phurojeke, vatirhi vo tala va mfumo ku tihlanganisiwile na vona ku tshikelela nkoka wo va na ndhawu ya kahle laha ku tirheriwaka kona, leyi ringanelaka ntirho wa vona naswona leswi swi katsa mbango wa le ndzeni na le handle kwalaho swi nga swa nkoka ku tirhisana na Dorobankulu ra Tshwane, leyi nga na vutihlamuleri bya timhaka to rala ta mafambiselo ya doroba ku fana na ntleketlo, ku basisa, vuhlayiseki, nsirhelelo na vukhavisi.
Yima ndzi teka nkari lowu ku khensa vufambisi na vurhangeri bya eka mavonelo ya vona yo amukela phurojeke leyi hi ku yi katsakanya eka makungu ya Nhluvukiso wo Hlanganela (Integrated Development Plans). 
Entiyisweni Memorandamu wo Tsisisana (Memorandum of Understanding) (MOU) lowu nga ta sayiniwa ku nga ri khale namuntlha exikarhi ka Ndzawulo ya mfumo wa le xikarhi ya Mintirho ya Mfumo na Doroba ra Tshwane, i xitiyisiso xo va ku kumiwile maendlelo yo fana laha ku nga sukeriwaka kona. 
I xiboho xo tiyimisela ku tirhisana ka masungulo na tiphurojeke leti nga ta vuyerisa swiyenge hi swimbirhi.
Hungu ra hina eka wena namuntlha hi leswaku "ntirho wu sungurile" naswona 10 ra malembe laya taka hi ta vona ku nghenisiwa ka nhungu wa mabiliyoni ya tirhandhi (R8 billion) hi mfumo wa le xikarhi na xiyenge lexi nga riki xa mfumo, ku antswisiwa ka ku rhenta na ntirhisano wa swiyenge swa mfumo na leswi nga riki swa mfumo.
Hi ku landza mafambiselo ya nongonoko, Komiti yo Rhangela yi tumbuluxiwile exikarhi ka Ndzawulo ya Vatirhela Mfumo na Mafambiselo, Ndzawulo ya Mintirho ya Mfumo, Ndzawulo ya Timali na Doroba ra Tshwane. 
Tikomiti tin’wana ti ta rhangela nongonoko, langutisa no valanga ku simekiwa, hetisisa endlelo ra mpfuneto wa timalu no tiyisisa ku kondletela ka ku simekiwa. 
Ndzawulo yi thorile Nkul Dumisani Dlamini tanihi Xandla xa Mulawuri-Jenerali loyi a nga na vutihlamuleri bya mfambiselo ya nongonoko hinkwawo.
Ndza mi khensa.
<Doc11>
Manana Xipikara, Muchaviseki Holobyenkulu, Vatirhikulorhi va Khabinete, Swirho swa Yindlo, vaendzi vo Hlonipheka, vatirhi va ndzawulo ya tindlu, swirho swa vateki va mahungu na vaaki hi ku angarhela, mi amukeriwile.
Marito lawa vamanana na vatatana ya kombisa tipolotiki ta Afrika Dzonga, ngopfu-ngopfu eKapa Vupeladyambu.  
Swi nga ri na mhaka leswaku vatirhi vo tiyimisela vo tsakela ndzima va tiko leri va tirha njhani, xikongomelo xa vanhu van’wana i ku tekela ehansi ntirho wa kahle lowu endliweke hi mfumo lowu wo tekela swilo enhlokweni hi nkarhi wutsongo hilaha swi nga kotekaka ha kona wu ri ehofisini.
Vamanana na vatatana, vanhu vo tala va kanerile hi leswi yindlo swi vulavaka swona, kambe ndzi pfumeleleni ndzi mi nyika nhlamuselo yin’wana.
Eka mina, yindlo a hi vutumbelo ntsena. 
I mhaka ya vanhu hi voxe loko va teka vutihlamuleri byo tiyiseleka eka mbango wa vona no lulamisa vumundzuku bya vona.
Swi hi mhaka yo vumba miganga yo twala na ndhawu yo tshama ya kahle. 
Swi hi mhaka ya ku humelela eka vun’we hi ntirhisano exikarhi ka xiyenge lexi nga rik ixa mfumo, xa mfumo, Minhlangano leyi nga riki ya Mfumo, kambe xa nkoka swinene, miganga.
Mhaka ya tindlo eka mina swi nga hlamuseriwa ku antswa tanihi endlelo, leri khumbhaka ku kunguhata na vanhu ku tlula ku kunguhatela vanhu.
Mhaka ya tindlu eAfrika Dzonga a hi mhaka ya ximakiwa, kambe ku tlhela ku ri endlelo leri sukaka eka nkoka wa xidemokrasi lexi vanhu va tiko leri va xi lweleke swinene.
I endlelo leri yingiselaka vanhu, pfumelelaka vanhu ku tirhisa mfanelo ya vona ya xidemokrasi ku hlawula muxaka wa tindlu na tindhawu laha va lavaka ku akeriwa kona tindlu.
Kutani ku hava ku tekela ehansi no pfumala xidemokrasi ku tlula ku tsona vanhu mfanelo wa vona wa masungulo wo hlawula. 
Handle ka mfumo wa xihlawuhlawu, tanihi valweri va vaaki, vanhu va le xikarhi ka xivono na endlelo ra mphakelo wa tindlu.
Vamanana na vatatana, ndzi tsakile nhlikanhi lowu kuva ndzi andlala xiviko xa mpimanyeto xa vumbirhi tanihi Holobye wa Xifundzankulu wa Tindlu. 
Ndzi tlhela ndzi tinyungubyisa kuva ndzi andlala xiviko xa mpimanyeto lowu madyambu yo Tlangela 10 ra malembe ya xidemokrasi.
Ku na vumbhoni byo tiya bya leswaku mfumo lowu rhangeriweke hi ANC wu fikelele swo tala ehansi ka khume ra malembe ya nawu wa xidemokrasi ku tlula tiko rihi kumbe rihi laha misaveni. 
Hi tirhile – Hi fikelerile.
Hi tinhlayonhlayo, eka 1.4 wa mamiliyoni ya tindlu leti mfumo wu tiphakeleke, ndza tinyungubyisa ku boxa leswaku xifundza xa hina eka nkaye wa malembe laya hundzeke, xi akile 167 000 wa tindlu, laha ku nga 11% eka tiko hinkwaro. 
Leswi, hi ku vona ka mina i tirhelo ra xiyimo xa le henhla hi xiyimo xihi kumbe xihi.
Ndzi tlhela ndzi tsakela ku vula leswaku lembe leri hundzeke a ri talele hi mintlhontlho, leswi tshikileleke eka mphakelo wa tindlu etikweni hinkwaro.
Mintlhonlho leyi ku vile hi xivangelo xo nghenisiwa ka swiboho na tindlela tintshwa ta pholisi yintshwa ku fana na ku nghenisiwa ka xandla hi muvuyeriwa ka R2 479 na ku nghenisiwa ka Xikimi xa Waranti xo Rhijisitara Vaaki va tindlu xa Rixaka (National Homebuilders Registration Council Warranty Scheme) eka mpfuneto hi timali wa tindlu hi mfumo.
Tindlela leti a ti kongomangi eka ku nonokisa mphakelo kambe eka ku vona leswaku vanhu vaka hina va amukela tindlu to tiya leti xavekaka. 
Leswi hi nga le ku swi dyondzeni eku simekeni ka tipholisi leti ku vile ku nonoka ka mphakelo.
Ku nyanyisa swilo ku vile mhaka ya leswaku ndzawulo a yi tirha yi ri hava Mulawuri-Nkulu ku ringana nkaye wa tin’hweti. 
Leswi swi tlherisele ntirho endzhaku swinene. 
Ndzi ve ndzi thorile Nkulu. Seth Maqethuka, loyi a velekiweke kwala Cape Town la nga na ntokoto wa mfumo wa le xikarhi na mfumo wa muganga, loyi ndzi tsakelaka ku n’wi hoyozela no n’wi amukela hambi leswi ndzi swi endleke ko tala.
Hambi leswi ku nga mintlhontlho na ku tshikeleleka loku, ndza tinyungubyisa ku tivisa eka vanhu va hina leswaku ndzawulo ya hina yi swi kotile ku tirhsia R348 wa mamiliyoni, leswi ku nga 92% ya mpimanyeto wa tindlu eKapa Vupeladyambu. 
Swifundzankulu swin’wana a swi tirhisangi na 52% ya mpimanyeto wa vona.
Leswi swi endle leswaku kuva na ku pasisiwa ka kwalomu ka 25 000 wa mpfuneto hi timali eka tindlu. 
Mindyangu yo tala ya swisiwana yi ta kuma nkarhi wo tiphina hi mihandzu ya xidemokrasi xa hina. 
Vamanana na vatatana lava, va yimela ku engetela lokukulu ka 3000 wa tiyuniti ku tlula lembe leri hundzeke. 
Eka mhaka leyi, ndzi tsakela ku amukela nkoka lowu endliweke hi timhasipala eka xifundzankulu xa hina. 
Loko a ku nga ri ku tinyiketela ka vona na ntirho wa vona wa kahle, a hi tava hi nga swi kotangi ku tirhisa mali.
Hi nkarhi lowu fanaka, ndzi tsakela ku hoyozela Doroba ra Cape Town kuva ri tirhisile kwalomu ka 70% wa mpiamanyeto wa rona. 
Ndzi tlhela ndzi nga rivali vatirhi eka ntirho wa vona n aku nghenisa xandla eka xivono xa hina xa tindlu eka rixaka.
Vamanana na vatatana, ndzi tava ndzi nga ri na ntiyiso eka ripfalo ra mina loko ndzi hlamusela hi mhaka ya kahle ntsena eka mphakelo wa tindlu.
Kuna swivandla leswa ha saleke eka endlelo ra hina ra mphakelo. 
Ku fikela sweswi, ha ha fanele ku antswisa eka ku landzelerisa tindhawu ta nkoka:
Tindlu ta hina to tala a ti si fikelela ku landzelerisa pholisi yo suka eka nhlayo kuya eka nkoka wa tindlu.
Ha ha fanele ku cinca eka mphakelo wa tindlu ku suka eka ku nyika vutumbelo kuya eka ku vumba matshamelo ya vanhu ya kahle.
Hi lava ku cinca ku nghenelela eka vavuyeriwa ku suka eka ku nghenelela ko nonoka kuya eka nkhinkhi.
Hi fanele ku cinca miehleketo ya vanhu ku endlela leswaku va sungula ku langutisa eka tindlu to pfunetiwa hi mfumo tanihi swilo ku nga ri nhundzu.
<Doc12>
KU PHORISA KA XIYENGE KA TIRHA
Nchumu lowukulu wu tise ku vevukeriwa eka manana na n’wana loko James Busakwe wa 16 wa masiku hi vukhale a hlanganisiwa na manana xidzi wa yena hi ti 7 Dzivamisoko 2006. 
Ku xaniseka loku ku sungurile loko manana wa James a fika eXibedlhele xa Klerksdorp hi ti 6 Dzivamisoko ku vhakela jaha ra yena, kutani vaongori va lemuka leswaku n’wana u nyikiwile manana un’wana, loyi a koxeke leswaku hi yena manana xidzi wa n’wana tolo ka kona.
Hi xihatla endzhaku ku kumiwe leswi, vaongori va tivisile Xitici xa Maphorisa xa Kanana, tanihi leswi manana loyi a landzeke James a va nyikeke kherefu ya le Kanana.
Kherefu yi kamberiwile kambe ku ri hava ku humelela. 
Ku hava munhu wa vito kumbe nhlamuselo leyi manana loyi a tiviwa hi swona eka kherefu leyi.
Eka madyambu ya 6 Dzivamisoko Kanana CPF yi khome nhlengeletano. 
Mukhomeri wa khomixinara wa xitici u hlamusele nhlengeletano hi ku tlhakisiwa ka n’wana no kombelo vanhu hinkwavo ku tshama va pfule mahlo na tindleve. 
Kwalomu ka 23:00 madyambu walawo, xirho xin’wana xa vaaki xi bele maphorisa riqingho na marungula ya leswaku manana loyi a tshamaka kusuhi na yena, loyi a nga tiveki a ri muyimana, hi xihatla u na n’wana wa mufana.
Maphorisa ya landzelerisi marungula kutani va kuma manana na n’wana. 
Vatirhi va xibedlhele v avitaniwile naswona hi xihatla va vitaniwile naswona hi xihatla va tivile n’wana, xikan’we na manana loyi a n’wi tlhakiseke exibedlhele. 
Vumbhoni byo hambana, ku katsa vusenga bya pulasitiki bya xibedlhele, byi kumekile endlwini ya muhehliwa.
Manana u khomiwile naswona n’wana loyi a nga vavisekangi u tlheriseriwe exibedlhele, laha a nga hlanganisiwa na manana wa yena xidzi mixo lowu landzeleke.
Swiendlo swa swirho swa muganga leswi khumbhekeke eku kumiweni ka n’wana, swi fanele ku khensiwa, tanihi leswi kombisiweke eka nkoka wa ku Phorisa ka Muganga. 
Nkoka wa Xiyenge xo Phorisa lexi simekiweke no hlayisiwa kahle, a xi fanelangi ku tekeriwa ehansi.
Yisa ntirho wa kahle emahlweni, Kanana CPF!
Eka Manana
Ndzi tshembha ku vile nkateko kuva ndzi hundze hi le xiticini xa maphorisa xa Mondeor, kutani ndzi hlangana na Jenali ya SAPS.
Ndzi ehleketa kuri yi kandziyisiwa kan’we hi n’hweti, naswona ndzi kume yi tsakisa ku yi hlaya.
Mina na nsati wa mina hi sungule bindzu naswona ndzi tsakela ku rhambha hinkwavo, kumbe mani na mani wa vatirhi va n’wina loko va ri eka ndhawu ya le kusuhi, ku nghena va kuma khapu ya kofi kumbe tiya ya mahala kumbe hi nga va na bisikiti yin’we kumbe timbirhi va nwa hi tona.
Tanihi leswi ndzi tivaka leswaku mi ta swi twisisa, ku sungula bindzu a swi olovi naswona i ntirho wo tala no lava mali. 
Hambiswiritano, ha ha ri na ntshembho wa leswaku maphorisa na tindzawulo hinkwato ta milawu i va nkoka eka vaaki hinkwavo va Afrika Dzonga.
Leswi hi swin’wana leswitsongo leswi hi tsakelaka ku swi humesa ku kombisa ku khensa eka leswi mi titsoneke ku vona leswaku hina, tanihi vaaki, hi nga ya emahlweni na vutomi bya hina bya siku na siku.
Hi langutele ku twa ku suka eka wena, kumbe ku antswa, ku vona van’wana va vatirhi va ambale yunifomo, va nghena eka xivhengelana xa hina no tivana ku antswa.
Ha khensa nakambe, vatirhi va xiyenge xa nawu va Afrika Dzonga, eka ntirho wa n’wina wo tika no tiyimisela eku voneni leswaku Afrika Dzonga yi tshama yi hlayisekile.
Mapapila yo koma, yo kongoma ya nga rhumeriwa hi fekisi kumbe imeyili eka Muhleri.
Hina mfanelo wo hlela no komisa mapapila.
<Doc13>
XIRHAMBO XO TEKA GOZA
Hi 14 Khotavuxika 2007, xin’we xa switsalwana eka SAPS Journal Online (www.sapsjournalon-line.gov.za) xi hlamusela hilaha maphorisa ya Xiyenge xo Kumisisa Timovha eWelkom (Welkom Vehicle Identification Section) va khomiweke hikwalaho ka vumbabva na vukungundzwana.
Ku vikiwile leswaku lavambirhi, musupirithendente na inspekitara, va xavisile timovha letikumiweke hi maphorisa, ku tivuyerisa. 
Vahehliwa hi vambirhi va tivonakerisile ekhoto hi ti 12 Khotavuxika naswona nandzu wu hundziseriwe eka 21 Mhawuri 2007.
Endzhaku ka siku, hi ti 15 Khotavuxika 2007, nhlokomhaka ya News24 yi boxe kuri: "Maphorisa mambirhi ya khomeriwe vugevenga byo phangha".
Nkarhi lowu ku vile muchudeni wa phorisa na inspekitara lava ku vikiweke leswaku va nghene evhengeleni eMarble Hall, va yiva mali, maburuku na tihembhe.
Vumbabva eka maphorisa byi fike emakumu. 
Loko vo tala va ri vaakatiko va ntiyiso, vo tirha hi matimba, vatsongo vamaphorisa a va kombisi ku tihlonipha, yunifomo ya vona kumbe Khodi ya Matikhomelo ya Maphorisa. 
Nkarhi wu fikile kuva hi susa swilo swo biha eka SAPS xikan’we-kan’we. 
Sweswi u nga pfuna ku susiwa ka maphorisa ya vumbabva hi ku va humesela erivaleni eka riqingho ra vugegevanga ra mahala. 
U nga tiviwi!
Loko u ehleketa kuri un’wana wa vatirhi kulorhi a nga lunghanghiu, kumbe loko u tiva un’wana, ku ngava maphorisa, swirho swa ndyangu, vatirhi kulorhi, vaakelana kumbe lava nga tiviwiki, lava khumbhekaka eka migingiriko ya vugevenga, leswi u fanele ku swi endla, i ku rhumela SMS eka 32211. 
Leyi i nomboro yintshwa ya vugevenga bya rixaka leya ha ku simekiwaka hi Primedia eSandton. 
U nga rhumela SMS eka 32211 (hi R1 ha yin’we) kumbe u ya eka www.crime-line.co.za. 
Vanghenisi va datara lava leteriweke va yimele ku hundzisela marungula eka maphorisa, lava nga ta teka goza xikan’we-kan’we! 
Xiphemu xo antswa hi leswaku u ta tshama u nga tiviwi. 
Sweswi u na matimba yo pfuna ku lwisa vugevenga ku ri hava ku tinghenisa ekhombyeni. 
Masungulo ya Primedia ya tshembhisa kuri ku hava switandzhaku.
Yusuf Abramjee, Mukondleteri wa Phurojeke yo Herisa Vugevenga ya Primedia, u te: "A hi lavi vito ra wena kumbe kherefu handle kova loko u tinyiketela ku hi nyika naswona ku ri ba xilaveko eka switatimente swin’wana kumbe kuya ekhoto. 
Hinkwaswo leswi hi swi lavaka i marungula hi swigevenga ku endlela leswaku maphorisa ya teka goza."
Nchumu lowu wuntshwa, wo mamiliyoni ya tirhandi, pfhumba ra rixaka ro lwisana na vugevenga ri simekiwile hi Primedia eSandton hi ti 7 Khotavuxika 2007. 
Ri fananisiwa kuya hi endlelo ra Matiko ya tinxakaxaka ro Yimisa Vugevenga (Crime Stoppers International system). 
Vayimisi va Vugevenga va sungule eAlbuquerque, New Mexico, hi Ndzati 1976. 
I ntirhisano exikarhi ka muganga, vateki va mahungu na tiejensi ta nawu naswona wu endliwe ku lwisana na vugevenga no endla vaaki va tshama va hlayisekile. 
Namuntlha, kuna kwalomu ka 1 200 wa minongonoko ya Vayimisi va Vugevenga emisaveni hinkwayo leyi tirhaka eka 20 wa matiko laya tirhisaka marungula laya nyikiweke hi muganag ku pfuna ku ololoxa vugevenga.
Kuya hi CEO wa Primedia Ltd, Nkul William Kirsh, minongonoko leyi yi pfunile eku khomiweni ka 600 000 wa swigevenga!
Leswi phorisa rin’wana na rin’wana ri faneleke ku swi tiva hi pfhumba ro lwisana na vugevenga, hi leswaku ri na nseketelo wo helela wa Holobye wa Vuhlayisekina Vusirheleri, Nkul. Mr Charles Nqakula na Mukhomixinara wa Tiko wa SAPS, Mukhomixinara Jackie Selebi. 
Mukhomixinara Selebi u tshembhisile leswaku "tanihi nhlangano, h ta endla hinkwaswo leswi hi nga swi kotaka ku endla phurojeke leyi yi tirha." 
Xivutiso hi leswaku hi ta endla yini hi swona? 
Nseketelo wa hinkwerhu wa laveka, ku nga ri ku teka goza ntsena hi xihatal loko u kuma marungula ku suka eka senthara ya tiqingho ya vugevenga, kambe na ku maketa masungulo lawa hilaha u nga kotaka ha kona. 
Byela vanhu, ti-CPF, swikolo, ndyangu wa wena na vanghana hi masungulo lawa. 
Vona leswaku va twisisa leswaku pfhumba ri tshembhisa ku pfumaleka ka switandzhaku, leswaku va ta tshama va nga tiviwi hambi ku humelela yini kumbe yini.
Naswona tsundzuka leswaku leyi a hi nomboro ya xihatla. 
Vanhu va ha fanele timhaka ta xihatla eka 10111 kumbe switici swa maphorisa swa le kusuhi.
Hi ku tirhisa pfhumba leri ro lwisana na vugevenga vateki va mahungu va tshambulute xandla ku pfunana na maphorisa. 
Va lava ku pfuna Afrika Dzonga kuva ndhawu yo hlayiseka ya hinkwerhu. 
Eku simekiweni ka masungulo ya layini ya vugevenga, John Robbie, muhaxi wa namixo wa Talk Radio 702, u nyikerile hi michini ya Xitirhsiwa xa ID ya 65 (ID Tool machines) eka SAPS.
Nkul Robbie wa ha ku endla xivilelo emoyeni eka vayingiseri ku tinyiketela eka michini leyi ya Xitirhisiwa xa ID. 
Khamphani ya michini, Face Technology, na yona yi ve xiphemu, yi hunguta nxavo wa michini, leswi pfumeleleke leswaku tikhamphani leti a ti nghenise mali yo ringanela ya muchini wun’we ku xava yimbirhi.
Primedia na John Robbie hi tona tiri timbirhi ti nga le ku pfuneni maphorisa ku lwisana na vugevenga. 
Hlaya switori swihi na swihi swo humelela eka Jenali ya SAPS kumbe SAPS Journal Online naswona u ta vona hilaha milandzu yi ololoxiwaka ha kona ku pfuna swirho swa muganga. 
Kuva pfhumba leri ro lwisana na vugevenga ri tshamisekile, ku katsa na la nga na vumbabva emitirhweni, va nga tivi xilo xin’we, masiku ya vona ku sale matsongo.
<Doc14>
Mpfumelelo wo tirha wa muphakeri wa vukorhokeri wa ETQA
Vukorhokeri bya Mfumo wa Afrika-Dzonga
Xikombelo eka ETQA xa mpfumelelo wo tirha tanihi muphakeri wa dyondzo na vuleteri
Nhlamuselo
Swinawana leswi tirhaka eka tihuvo ta Vutiyisisi bya Risima ra Dyondzo na Vuleteri (ETQA) leti nga ehansi ka Vulawuri bya Mithwaso ya Afrika-Dzonga (SAQA) swi lava leswaku vaphakeri va dyondzo na vuleteri va endla xikombelo xa mpfumelelo wa tirha eka ETQA.
Ku nyikiwa mpfumelelo wo tirha, vaphakeri va dyondzo na vuleteri va laveka ku va va tsarisiwa hi ku landza nawu lowu tirhaka.
Nawu mayelana na Dyondzo ya le Henhla na Dyondzo yo Yisa Emahlweni wu lava leswaku vaphakeri hinkwavo va dyondzo na ndzetelo lava nyikaka mithwaso leyi heleleke va tsarisiwa eka Ndzawulo ya Dyondzo.
Muphakeri wa dyondzo na vuleteri u fanele ku nyika mipimo ya yuniti na/kumbe mithwaso leyi yi welaka eka ndhawu ya nkongomisokulu wa huvo ya Vutiyisisi bya Risima ra Dyondzo na Vuleteri (ETQA) ya Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri bya Sekitara (SETA) kumbe Huvo ya Xiphurofexinali.
Swilaveko swa mpfumelelo wo tirha:
* Swilaveko swa mpfumelelo wo tirha swi kumeka eka dokhumente leyi tshuriweke Mipimo na Swiletelo swa Vaphakeri naswona ya kumeka eka webusayiti ya SAQA.
* Minongonoko (na/kumbe mihlahluvo) leyi nyikiwaka hi muphakeri wa dyondzo na vuleteri yi hetelela eka mipimo ya yuniti na/kumbe mithwaso leyi tsarisiweke eka Rimba ra Mithwaso ya Rixaka (NQF).
* Kharikhulamu (dizayini, vundzeni na timatheriyali) yi xaxametiwile eka mipimo ya yuniti na/kumbe mithwaso.
* Ku na vatirhi lava thwaseke hindlela leyi ringaneleke (vahumelerisi na vahlahluvi lava tsariseke).
* Vadyondzi va na mfikelelo wa vukorhokeri bya nseketelo wo dyondza lebyi eneleke.
* Maendlelo na switirho swo hlahluva leswi tirhisiwaka ku pima swilaveko swa mpimo wa yuniti na/kumbe nthwaso hi leswinene, swa amukeleka no tshembeka, naswona swi tirhisiwa ku ndlandlamukisa ku dyondza.
Magoza lama faneleke ku landzeleriwa
* Rhumela papila ra kungu ra wena ra ku va u nyikiwa mpfumelelo wo tirha tanihi muphakeri wa dyondzo na vuleteri eka ETQA leyi faneleke.
* Yisa fomo ya vutikamberi na ya xikombelo eka ETQA.
* Loko u nga nyikiwi mpfumelelo wo tirha naswona u vona ingaku endlelo leri a ri nga ri lerinene, u na mfanelo ya ku aphila.
* Nxaxamelo wa tiETQA na vuxokoxoko bya vutihlanganisi bya kumeka eka webusayiti ya SAQA.
Swi nga ha teka kufika eka 6 wa tin’hweti.
Vukorhokeri lebyi i mahala.
Tifomo leti faneleke ku tatisiwa
Tifomo ta xikombelo xa mpfumelelo wo tirha wa muphakeri na tidokhumente leti fambelanaka ti nga ha kumeka kusuka eka ETQA leyi faneleke.
Vuxokoxoko bya vutihlanganisi – U komberiwa ku hlawula endlelo rin’we:
