<Doc01>
Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe
Thendelanomviswa ya Ndondolo ya Vharengi
Vho ṱanganedzwa kha Thendelanomviswa yashu ya Vharengi
Ri ṱoḓa vhone, murengi washu, vha tshi ri haṱula nga kha maga a tshumelo ane ra a sumbedza kha thendelanomviswa.
Ri ḓo vha fara nga ṱhonifho na u vha fha tshumelo yavhuḓi i elanaho na milayo ya BATHO PELE.
Ri a ḓivhofha sa tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli hashu u ṋekedza tshumelo ya maṱhakheni, u vha fha mafhungo a re khagala, ngeletshedzo na thuso kha tshumelo dzashu dzoṱhe.
Ndivho ya Thendelanomviswa
Thendelanomviswa iyi i vha vhudza nga ha maga a tshumelo ane vha nga a lavhelela u bva kha vha Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe (SASSA).
SASSA ndi nyengedzedzo ya tshanḓa tsha nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso ine ya lavhelesa nḓisedzo ya mindende kha vhadzulapo vha ḽa Afrika Tshipembe. 
Ri ḓikumedzela
U ṋekedza tshumelo ya zwa tsireledzo ya matshilisano ya ndeme, i sa ḓuri nga u shumisa maitele a shumaho nahone a khwinesa.
Zwine vha nga lavhelela kha riṋe
U ṱuṱuwedza na u tsireledza tshirunzi tsha vhathu, Tshidzumbe, Khuliso, U sa dzhia sia, U bvela khagala na Ndinganyiso.
Hoṱhe kha Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe, ri ḓo
Vha fha mafhungo na ngeletshedzo nga ha mindende yoṱhe ine vha nga ita khumbelo khayo.
U vha rumela kha zwiṅwe zwiimiswa zwine zwa nga vha thusa nga ṱhoḓea dzavho.
U vha thusa u ḓadza fomo dzashu na u ita khumbelo ya mundende.
U vhea mafhungo e vha ri ṋekedza lwa tshidzumbe.
U dzulela u takula Ndayotewa na Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, milayo i langaho tshumelo ya nnyi na nnyi na khoudu ya vhuḓifari ya tshumelo ya nnyi na nnyi.
U vha ṋekedza tshumelo nga luambo lwe vha lu nanga.
U shumisana na vhathu vhane ra vha shumela na vhaṅwe vha shelaho mulenzhe.
U lwela u dzulela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo u itela u swikela ndavhelelo dzavho
U ri kwama
Musi vhone vha tshi ri kwama nga tsha vhukoma, nga luṱingo, luṅwalo kana imeiḽi hu ḓo itea zwi tevhelaho:
Muthusi wa vharengi ane a ḓo vha thusa u ḓo ḓibula.
Kha vhukwamani ha luṱingo kana ha u tou ḓa iwe muṋe, ri ḓo tandulula mbudziso na zwenezwo.
Arali ri sa koni u tandulula na zwenezwo ri ḓo vha ṋea zwiitisi na u ḓivhadza murengi uri a nga lavhelela phindulo lini.
Ri ḓo vha fha nomborondaula uri vha kone u ri sala murahu nga ha mbudziso yavho
Ri ḓo vha ḓivhadza u ṱanganedza vhudavhidzani vhuṅwe na vhuṅwe vhune vha ri rumela na hone ri ḓo shumana na mbudziso kha maḓuvha a 7 a mushumo.
Arali ri sa koni u vha fhindula lu fushaho kha maḓuvha a 7 a mushumo, ri ḓo vha vhudza uri ndi ngani na uri vha nga lavhelela phindulo lini.
Ri ḓo lingedza u tandulula mbudziso yavho kha maḓuvha a 21 a mushumo.
Arali vha ri founela, ri pika u ḓo fhindula luṱingo lwavho nga u ṱavhanya nga luambo lwa tshiofisi lwe vha lu nanga.
Ri ḓo vha ḓivhadza tsheo iṅwe na iṅwe nga ha mundende wavho nga u tou ṅwala
Ofisini dza SASSA
Musi vha tshi swika kha iṅwe ya dzi ofisi dzashu, vhashumi vhashu vha desikeni vha ḓo vha thusa na zwenezwo.
Ofisi dzashu dzi vula u bva nga 08h00 u swika nga 16h30, Musumbuluwo u swika Ḽavhuṋa na u bva nga 08h00 u swika nga 16h00 nga Ḽavhuṱanu.
Ofisini dzashu na kha mitshini yashu ya u badela vha ḓo wana zwi tevhelaho:
Tshidzumbe 
Fhethu ha u lindela ha vhuphuvhephuvhe
Zwileludzi zwa mabunga
Thuso ya dzilafho arali ho ḓivhadzwa hu tshe na tshifhinga uri i khou ṱoḓea
Ri ḓo ḓa kha vhone arali vha na zwiitisi zwa mutakalo zwi vha kundisaho u swika ofisini dzashu.
Vha nga ri founela ra dzudzanya madalo hayani ha havho.
U shumana na khumbelo ya gavhelo ḽa mundende ḽavho
Ri ḓo thoma u shumana na khumbelo yavho ya mundende ḓuvha ḽeneḽo.
Ri tea u khwaṱhisedza uri vha a tea u hola mundende lwa mulayo.
Ri ḓi vhetshela thagethe dza u shumana na mbilo yavho na u vha holela mundende kha maḓuvha a 90.
Ri ḓo vha eletshedza nga ha pfanelo ya u nga ita khaṱhululo musi hu na u haniwa, u imiswa na u fheliswa
U dzhia tsheo.
Arali ra dzhia tsheo nga ha khumbelo yavho ya mundende nahone vhone vha vhona u nga a si yone, kana vha khou ṱoḓa maṅwe mafhungo hafhu nga ha tsheo, vha nga ita zwi tevhelaho:
Kha vha ri vhudzise nga vhuḓalo nahone ri ḓo thetshelesa na u shumana na khumbelo yavho.
Vha nga ita khaṱhululo kha tsheo yashu hu sa athu fhela maḓuvha a 30 u bva kha datumu ire kha luṅwalo lwa tsheo.
Vha nga kona u swikela faila yavho u itela mafhungo afhio na afho zwine vha nga a ṱoḓa.
Vhuḓifhinduleli havho vhu ḓo vha
U ri ṋekedza:
Ḓiresi yavho ya vhukuma ya poswo na ya vhudzulo.
Tshanduko kha nyimele yavho sa mbuelo, ḓiresi, nyimele ya dzilafho nz.
Mafhungo ngoho, a fulufhedzeaho nahone o fhelelaho kana ṱhalutshedzo misi yoṱhe.
U fhindula nga tshifhinga kha vhudavhidzani hashu hu tshi katelwa tsedzuluso kana maṅwe mafhungo ane a humbeliwa kha vhone.
A vho ngo fushea nga tshumelo?
Arali vha songo fushea nga tshumelo yashu ngauri:
Ro dzhia tshifhinga tshilapfu u shumana na mundende wavho na/kana a vho ngo hola mundende wavho nga tshifhinga.
Vhuḓifari ha muofisiri wavho a ho ngo vha fara zwavhuḓi.
Mushumi washu o ita vhukhakhi kha khumbelo yavho kana o vha ṋea ngeletshedzo i si yone.
Kha vhukhakhi ha khole/kana vhu si ha khole ho itwaho nga riṋe
kha vha ri ḓivhadze ri ḓo mbo ḓi lulamisa vhukhakhi vhuṅwe na vhuṅwe he ra ita.
Arali vha khou ṱoḓa u ita mbilaelo, vha humbelwa u ri ṅwalela kana u ri founela uri vha iswe kha yunithi yashu ya zwa ndondolo ya vharengi.
Ri ḓo ambedzana nga ha tshumelo dzashu na vhone
Ri na ndavha na mihumbulo yavho nga ha tshumelo dzashu.
Ri ḓo shumisa mafhungo ane vha ri fha u khwinisa tshumelo dzashu.
Vha ri rumele mivhigo nga nḓila iṅwe na iṅwe ire afha fhasi:
Vha founele senthara yashu ya dziṱhingo kha nomboro ya mahala – 0800 601 011
Vha ḓadze garaṱa ya mahumbulwa a murengi ire hone kha ofisi na fhethu ha u holela hone hashu.
Vha dalele webusaithi kha www.sassa.gov.za
Vha dalele fhethu hashu ha vhukwamani.
(Tshiṱiriki, henefho hune vha dzula hone, fhethu ha tshumelo na fhethu ha u holela)
Kha vha ḓise makumedzwa o tou ṅwalwaho kha iṅwe na iṅwe ya ofisi dzashu.
Mbudziso na mihumbulo nga ha thendelanomviswa iyi
Arali vha khou ṱoḓa maṅwe mafhungo nga ha thendelanomviswa iyi, vha founele iṅwe ya ofisi dzashu.
Vha nga wana thendelanomviswa iyi nga Bureiḽi, theiphi ya thetshelesa na CD, arali vho humbela.
Thendelanomviswa i ḓo thoma nga ḽa 01/04/2007 nahone i ḓo sedzuluswa ṅwaha nga ṅwaha u itela u dzhenisa mihumbulo yavho.
<Doc02>
Vha Mbalombalo Afrika Tshipembe - Mafhungo
Mbalombalo dza nga ngomu: Ṱhoḓea ya mbalombalo i ḓo engedzea musi dimokirasi itshi dzhena kha vhudzivha
Athikili iyi yo thoma u anḓadziwa kha Business Report ya ḽa 05 Ṱhangule 2004
Vhege yo fhelaho ndo dzhenelela muṱangano wa bodo ngeletshedzi ya dzingu ya Senthara ya Vhugudisi ha zwa Mbalombalo ya Vhubvaḓuvha ha Afrika ngei Tanzania, he nda vha na tshikhala tsha u dzhenelela vhuṱambo ha u ambara magaweni ha senthara ha vhu 39, ho dzhenelwaho nga vhashumi vha Mbalombalo SA vhaṱanu.
Vhugudisi ha vhashumi vha Mbalombalo SA ndi zwine dzangano ḽa swela zwone.
Nga murahu ha tshikhalanyana ndo tholiwa sa  muhulwane  wa zwa mbalombalo, Mbalombalo SA, hu na tshumisano na Khoro ya zwa Mbalombalo, vho thoma u ṱoḓana na tshiimiswa lwa shishi tshine tsha ṋekedza vhugudisi ho teaho nga data ya tshiofisi.
Ro topola zwiimiswa zwivhili: senthara ya vhugudisi ire Dar es Salaam, Tanzania, na vha Tshiimiswa tsha Mbalombalo na Ngudo ya Ikonomi Tshumiswa ngei Uganda. 
Senthara ya vhugudisi yo thomiwa nga 1965 nga vha Khomishini ya zwa Ikonomi ya Afrika ya UN, Dzangano ḽa Tshumelo  dzi Fanaho ḽa Vhubvaḓuvha  ha Afrika na Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya UN.
Nga 1977, muvhuso wa Tanzania wo dzhia u tshimbidzwa ha senthara, na u engedza tshivhalo tsha mashango a Afrika ane a shumela u swika kha 13.
Tshiimiswa tsha Uganda tsho thomiwa nga 1969, nga fhasi ha muhanga wa kushumele wa mulayo wa Yunivesithi ya Makerere.
Tshipikwa tshatsho tsho bulwaho ho vha hu ḽevele ya nṱha dzi ha phurofeshinaḽa kha zwa mbalombalo na ikonomi tshumiswa.
Kha miṅwaha miraru yo fhiraho, , vha Mbalombalo SA vho vha vha khou rumela vhashumi kha zwiimiswa izwi.
Mahoḽa, tshigwada tsha u thoma tsho ambara magaweni.
U bva tshe vha vhuya, vho sumbedza kushumele kwa khwinesa, ngeno vhaṅwe vhavho vho no vha kha zwiimo zwa vhulanguli.
Fhedzi, , vha Mbalombalo SA vho livhana na khaedu ntswa.
Ṱhoḓea ya mafhungo a mbalombalo u itela u dzhia tsheo, kha vhuimo hoṱhe vhuraru ha muvhuso, yo engedzea lu mangadzaho.
Nga maanḓa, vhathu vho pfumbudzwaho kha u kuvhanganya na u shumisa mafhungo a mbalombalo kha vhuimo ha masipala zwi khou vha zwa ndeme.
U itela u fusha ṱhoḓea iyi, ri tea u gudisa vhathu nga luvhilo lwa vha 2 000 nga ṅwaha.
Senthara ya vhugudisi ya Tanzania na Ugandan Tshiimiswa tsha Uganda tsha Mbalombalo na Ngudo ya Ikonomi Tshumiswa zwi nga si kone u livhana na ṱhoḓea iyo ya nṱha ngauralo.
Vha tshi khou vula khoniferentsi ya Dzangano ḽa zwa Mbalombalo SA mahoḽa, minisita wa  masheleni Vho Trevor Manuel vho ṋekedza yunivesithi dza Afrika Tshipembe khaedu ya u shumana na u shaea ha zwikili zwa mbalombalo zwi re hone u thusa muvhuso u ita tsheo yo dziaho ho sedzwa mafhungo a vhukuma a mbalombalo.
Vha Mbalombalo SA tsho thoma nyambedzano na dziyunivesithi hu na ndivho ya u thoma vhugudisi uho.
Fhedzi, zwazwino a hu na yunivesithi ya ḽa Afrika Tshipembe ine ya ṋekedza khoso dza mbalombalo dza tshiofisi.
 Vha Mbalombalo SA tshi khou pulana u thoma tshiimiswa tsha vhugudisi ha mbalombalo hu si kale, tshine tsha ḓo ṋekedza vhugudisi ha mbalombalo ha tshiofisi kha vhashumi vha nga ngomu na vhashumi vha bvaho kha miṅwe mihasho.
U thomiwa ha sisiṱeme ya mbalombalo dza lushaka zwi ḓo bveledza ṱhoḓea ya u thoma yunithi dza mbalombalo kha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho, zwine zwa ḓo bveledza ṱhoḓea khulwane ya vhathu vha re na zwikili zwa mbalombalo.
Fhedzi, u bveledzwa ha vhathu vha re na zwikili zwa mbalombalo zwo ṱumanywa na u fhira kha ṱhoḓea ya muvhuso ya mafhungo a vhukuma.
Mbalombalo dzi ya kha vhudzivha ha dimokirasi.
HG Wells, mathomoni a ṅwaha ḓana wa vhu 20, o ṋea muhumbulo nga ha uri tshifhingani tshi ḓaho, mbalombalo dzi ḓo vha dzi dza ndeme kha vhadzulapo sa u kona u vhala na u ṅwala.
Mbalombalo dza nnyi na nnyi ndi u swikelela ha mvelelo ha zwino ho bvelelaho nga tshifhinga tsha dimokirasi.
Kha nyimele ya Afrika, hune dimokirasi ya vha tshithu tsha zwinozwino, ri ḓo vhona u engedzea kha ṱhoḓea ya mbalombalo dza nnyi na nnyi musi dimokirasi itshi dzhena kha vhudzivha.
Vhoradzimbalombalo ndi vhatshimbidzi vha milayo ya dimokirasi ya bvela khagala kha muelo na u swikelela, na zwa vhuḓifhinduleli.
Ndi zwone zwi re khomboni kha u lwisa u engedza vhathu vha re na zwikili zwa mbalombalo, na u bveledza zwiimiswa zwi ṱoḓeaho u itela nyaluwo khulwane ya tshihaḓu kha u funza data ya tshiofisi.
Pali Lehohla ndi  muhulwane  wa zwa mbalombalo na ṱhoho ya vha Mbalombalo SA.
U itela mafhungo nga vhuḓalo nga ha vha Mbalombalo SA na zwibveledzwa zwayo, vha dalele www.statssa.gov.za kana u founela (012) 310-8600
<Doc03>
Maḓuvha a 16 a u Lwa ha u tambudzwa ha vhana na vhafumakadzi: vha a zwi ḓivha?
U bva 1994, Muvhuso wo bveledza mulayo wa u lulamisa zwo khakheaho zwi kwamaho vhafumakadzi na vhana.
Mulayo wa u Ṱuṱuwedza Ndinganyiso na u Thivhela wa Khethululo isi Yavhuḓi, wa 2000 wo phasiswa u khwaṱhisedza uri vhathu vhoṱhe vha ḓiphiṋa nga pfanelo dza Ndayotewa.
Mulayo u khwaṱhisedza uri vhafumakadzi vha a ḓiphiṋa nga pfanelo na mbofholowo i linganaho, kha u lulamisa zwo khakheaho kale.
Mulayo wa Ndinganyiso ya zwa Mushumo, wa 1998 u khwaṱhisedza uri khethululo mushumoni, vhuimo na miholo ya maraga wa zwa vhashumi zwo bveledzwaho nga milayo ya tshiṱalula fheliswa.
U ṱuṱuwedza vhuimeleli hu linganaho ha vhafumakadzi na vhaṅwe vhathu vhe vha vha vha sa dzhielwi nṱha kale kha ḽevele dzoṱhe dza zwiimiswa zwa nnyi na nnyi na zwa phuraivethe.
Mulayo wa zwa Vhuunḓi, wa 1998 u themendela pfanelo dza ṅwana dza u vha na maga kutshilele o lugelaho mveledziso ya muvhili, muhumbulo, muya na matshilisano.
Mulayo u khwaṱhisedza uri  u unḓiwa ha ṅwana hu itwa nga vhabebi kana vhaṅwe vhathu vha re na vhuḓifhinduleli ha zwa masheleni kha ṅwana.
Mulayo wa Khakhathi dza zwa Miṱani, wa 1998 wo thomiwa u itela u ṋekedza  avho vha re zwipondwa zwa dzikhakhathi tsireledzo ya gumofulu kha u khakhathi dza zwa miṱani.
Vhafumakadzi, vhane vha khou tambudziwa nga khakhathi dza zwa miṱani, zwino vha na nḓila ya mulayo ine ya ḓo khwaṱhisedza tsireledzo yavho.
Mulayo wa zwa Vhana, wa 2005 na Mulayo wo Khwiniswaho wa zwa Vhana, wa 2007 yo thomiwa u itela, u tsireledza vhana kha u sa farwa zwavhuḓi, u  sa londwa, u tambudzwa, vhushai na zwiṅwe.
Muvhuso wo thoma u shumisa na u tikedza  u dzhenelela hunzhi hu tsireledzaho tshirunzi tsha vhathu vha vhafumakadzi na vhana.
Thendelanomviswa ya Pfanelo dza Vhana i khou sedzuluswa na u khwiniswa u itela u katela khaedu dzine dza khou bvelela sa u shumiswa ha vhana sa zwipondwa zwa vhudzekani na u sumbedza vhana zwibveledzwa zwa vhudzekani.
Muvhuso wo fhindula kha khaedu ya u kombetshedza vhana u malana na vhaaluwa nga fhasi ha maitele a sialala ane a vhidzwa “Ukuthwala”.
Muvhuso wo ḓikumedzela kha u khwaṱhisedza uri maitele a sialala na maṅwe a elana na Ndayotewa na milayo yo teaho.
Hu khou itwa maitele a u thoma hafhu yunithi dzo khethaho dza tshipholisa dzo sedzanaho na milandu ya miṱani na ya vhudzekani na vhuṅwe vhugevhenga vhu itelwaho vhafumakadzi na vhana.
U thomiwa ha yunithi dzo khetheaho zwi ḓo kunga vhukoni vhu ṱoḓeaho u khwaṱhisedza ndangulo na tsengo yavhuḓi  ya vhugevhenga vhu itelwaho vhafumakadzi na vhana.
Zwazwino hu na Senthara dza Ndondolo dza Thuthuzela dza 17 dzo thomiwaho u mona na shango kha zwitshavha zwi re na zwiwo zwa nṱha zwa khakhathi dza zwa vhudzekani.
Senthara dzi ṋekedza tshumelo dza mutakalo na ndondolo na u thoma maitele a u vhiga na tsengo i bveledzaho milandu kha nyimele ire na tshirunzi na u londa hu khou shumiswa dziphurofeshinala dzo gudelaho.
Gwama ḽa u Wanulusa Ndaka ya zwa Vhugevhenga ḽo shumiswa u lambedza thandela dza u ṋea maanḓa zwipondwa dza 19.
Ho bveledzwa Mutevhe wa Tshumelo dza Zwipondwa zwa Dzikhakhathi na Vhugevhenga zwi re na tshumelo dzi ṋekedzwaho nga madzangano a fhiraho 1500 a muvhuso na a zwitshavha zwa vhadzulapo kha mavundu oṱhe.
Mutevhe u ṋea maanḓa vhathu u swikelela tshumelo dzi wanalaho kha vhupo ha havho. 
Zwileludzi zwi shumiseaho nga vhapondwa zwo thomiwa kha zwiṱitshi zwa mapholisa zwi re na vhathu vhanzhi
Khothe dzo sedzanaho na zwa Milandu ya zwa Vhudzekani dzo thomiwa.
Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani u ṋekedza zwa u thomiwa ha fhethu ha vhudzulo.
Zwazwino hu na fhethu ha vhudzulo ha 96 kha ḽa Afrika Tshipembe, u bva kha 39 u ya kha 2001.
Thendelanomviswa ya Pfanelo dza Vhapondwa i khou pindulelwa kha u vha ngoho ya vhapondwa vha vhugevhenga vhane vha kwamana na Sisiṱeme ya zwa Vhulamukanyi ha Vhugevhenga.
Tshata i katela Maga a Gumoṱuku a Tshumelo ya Vhapondwa vha Vhugevhenga, i sumbedza muhangarambo wa kushumele wa mulayo wa vhapondwa u bula pfanelo dzavho kha tshumelo dzi lavhelelwaho u bva kha Sisiteme ya Vhulamukanyi ya Vhugevhenga.
Hu na u shumiswa ha Thendelanomviswa ya Vhapondwa, tshivhalo tsha maḓuvha a fhedzwaho a khunyeledza mulandu kha Khothe ya Milandu ya Vhudzekani tsho fhungudzea u bva kha 285 u ya kha 142.
Thendelanomviswa i a ṱoḓea hafhu na kha Muvhuso wa Afrika Tshipembe  u itela u swikelela vhuḓifhinduleli hawo ha mashangoḓavha u ya nga Mashangombumbano (UN) Mulevho  wa Mutheo ya Vhulamukanyi ha Zwipondwa zwa Vhugevhenga  na  U shumisa Maanḓa nga nḓila i si yone.
Tshumisano ya mashangoḓavha kha u shumana na khaedu dza dzikhakhathi dza vhafumakadzi na vhana.
Ḽa Afrika Tshipembe ḽo ḓisa muvhigo waḽo wa mvelaphanḓa kha tshumiso ya Buthano ḽa u Fhelisa khethululo ya vhafumakadzi kha komiti ya CEDAW ya UN.
Ḽa Afrika Tshipembe ḽo fara Muṱangano wa Minista dza Zwitshavha zwa Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika (SADC) (Tshimedzi 09) u fhedzisa pulane ya tshiṱirathedzhi ya nyito ya dzingu kha thengiso ya vhathu, nga maanḓa vhafumakadzi na vhana.
Phurotokholo ya SADC kha zwa Mbeu na Mveledziso i bula uri Mashango a re Miraḓo ya SADC nga 2015 a ḓo vha o no phasisa mulayo une wa lwa na u tambudzwa lwa vhudzekani.
Ḽa Afrika Tshipembe ḽo fara Samithi ya Dzingu ya Vhulamukanyi ha zwa Mbeu (9-10 Lara 2009), ho ṱanganyiswa vhaimeli vha bvaho kha mashango a Afrika u kovhelana tshenzhemo na maitele a khwinesa a u fhungudza khakhathi dza zwa vhudzekani na zwa mbeu.
Vha songo sedza thungo, kha vha lwe na u tambudzwa 
<Doc04>
Tshiṱaṱamennde tsha Tshidzumbe
Muhasho wa Dzinnḓu wo ḓikumedzela kha u tsireledza tshidzumbe tshavho na u bveledza thekhinoḽodzhi ine ya vha ṋea tshenzhelo yo tsireledzeaho nahone i shumesaho kha lubuvhisia.
Tshiṱaṱamennde itshi tsha Tshidzumbe tshi shuma kha Webusaithi a Muhasho wa Dzinnḓu nahone tshi langa u kuvhanganywa ha data na kushumiselwe.
Nga u shumisa webusaithi ya Muhasho wa Dzinnḓu, vha khou tendelana na maitele a zwa data o ṱalutshedzwaho kha tshiṱaṱamennde itshi.
U kuvhanganywa ha zwidodombedzwa zwavho zwa vhuṋe
Muhasho wa Dzinnḓu u kuvhanganywa mafhungo a topolwaho sa a iwe muṋe, a ngaho sa imeiḽi yavho, ḓiresi, dzina, ḓiresi ya vhudzulo kana ya mushumo kana nomboro ya luṱingothendeleki.
Muhasho wa Dzinnḓu u dovha wa kuvhanganywa mafhungo a si na madzina a dimogirafi, ane a si vhe o livhanaho na vhone fhedzi, sa khoudu yavho ya ZIP, vhukale, mbeu, zwine vha zwi funa, madzangalelo na zwine vha zwi takalela.
Hu dovha ha vha na mafhungo nga ha hadiwee na sofuthiwee ya khomphiyutha yavho ane a kuvhanganywa lwa othomethiki nga Muhasho wa Dzinnḓu.
Mafhungo aya a nga katela: Ḓiresi yavho ya IP, lushaka lwa burozara, madzina a domeini, zwifhinga zwa u swikelela na ḓiresi dza webusaithi dzine vha dzhena khadzo.
Mafhungo aya a shumiswa nga Muhasho wa Dzinnḓu u itela u tshimbidza tshumelo, u londota ndeme ya tshumelo, na u ṋekedza mbalombalo nyangaredzi maelana na u shumiswa ha webusaithi ya Muhasho wa Dzinnḓu.
Vha humbelwa uri vha humbule uri arali vha bviselwa khagala thwii mafhungo a vhuṋe a vha ḓivheaho kana data ya nga ha vhudzivha ha vhone vhaṋe nga kha bodo dza milaedza ya nnyi na nnyi ya Muhasho wa Dzinnḓu, mafhungo aya a nga kuvhanganywa a shumiswa nga vhaṅwe.
Vha dzhiele nzhele: Muhasho wa Dzinnḓu a u vhali vhudavhidzani havho na vhuthihi ha tshidzumbe ha kha lubuvhisia.
Muhasho wa Dzinnḓu u ṱuṱuwedza vhone u sedzulusa zwitatamennde zwa tshidzumbe zwa webusaithi dzine vha ḓi ṱumanya nadzo u bva kha Muhasho wa Dzinnḓu uri vha kone u pfesesa uri vha nanga hani webusaithi idzo, u shumisa na u kovhelana mafhungo avho nadzo.
Muhasho wa Dzinnḓu a u na vhuḓifhinduleli ha zwitatamennde zwa tshidzumbe kana zwiṅwe zwi re ngomu kha webusaithi dza nnḓa ha webusaithi dza muṱa wa Muhasho wa Dzinnḓu.
U shumiswa ha Mafhungo avho a Vhuṋe
Muhasho wa Dzinnḓu u kuvhanganya na u shumisa mafhungo avho a vhuṋe u tshimbidza webusaithi ya Muhasho wa Dzinnḓu na u ḓisa tshumelo dze vha dzi humbela.
Muhasho wa Dzinnḓu u dovha wa shumisa mafhungo a vhone vhaṋe a ḓivheaho u ḓivhadza vhone nga ha zwibveledzwa kana tshumelo dzine dza wanala u bva kha Muhasho wa Dzinnḓu na vhashumisani nawo.
Muhasho wa Dzinnḓu u nga dovha wa vha kwama nga kha tsenguluso u ita ṱhoḓisiso nga ha muhumbulo wavho kha tshumelo dza zwino kana tshumelo ntswa dzine dza nga ṋekedzwa.
Muhasho wa Dzinnḓu a u rengisi, u rentisa kana u hirisa mutevhe wa vharengi vhawo kha vhathu vha vhuraru.
Muhasho wa Dzinnḓu u nga, misi yoṱhe, vha kwama wo imela vhashumisani vha nga nnḓa vha zwa vhubindudzi nga ha zwiṅwe zwi ṋekedzwaho zwine vha nga vha na dzangalelo khazwo.
Kha nyimele idzo, ḓiresi yavho ya mafhungo a itaho uri vha ḓivhee i sa fani na ya muṅwe, (imeiḽi, dzina, ḓiresi, nomboro ya luṱingo) a i pfukiselwi kha muthu wa vhuraru.
Nṱhani ha izwo, Muhasho wa Dzinnḓu u nga kovhelana data na vhashumisani vha fulufhedzeaho u itela uri thusa u ita tsenguluso dza mbalombalo, u rumela vhone imeiḽi kana vhurifhi ha poswo, u ṋekedza thikhedzo ya vharengi, kana u dzudzanya nḓisedzo.
Vhathu avho vhoṱhe vha vhuraru a vho ngo tendelwa u shumisa zwidodombedzwa zwavho zwa vhuṋe nga nnḓani ha u ṋetshedza tshumelo idzi kha Muhasho wa Dzinnḓu, nahone vha lavhelelwa u dzudza mafhungo avho a tshidzumbe.
Muhasho wa Dzinnḓu a u shumisi kana u bvisela khagala mafhungo a vhuṋe o dodombedzwaho, a ngaho sa murafho, vhurereli, kana madzangano a poḽotiki, hu si na thendelo yo wanalaho.
Muhasho wa Dzinnḓu u dzula u na mutevhe wa webusaithi na masiaṱari ane vharengi vhashu vha a dalela nga ngomu kha Muhasho wa Dzinnḓu, u itela u vhona uri ndi tshumelo dzifhio dzine dza Muhasho wa Dzinnḓu dzi funeswaho.
Data iyi i shumiswa u ḓisa zwi re ngomu zwo khwiniswaho na u anḓadza nga ngomu kha Muhasho wa Dzinnḓu u ya kha vharengi vhane vhuḓifari havho vhu sumbedza uri vha na dzangalelo kha thero ya ḽiṅwe sia.
Webusaithi ya Muhasho wa Dzinnḓu i ḓo bvisela khagala zwidodombedzwa zwavho zwa vhuṋe, vha songo ḓivhadzwa, arali zwi khou ṱoḓiswa zwenezwo nga mulayo fhedzi kana hu na u tenda uri nyito idzo ndi dza ndeme kha u (a) u tevhedza ndaela dza mulayo kana u tevhedza maitele a mulayo a shumaho kha Muhasho wa Dzinnḓu kana saithi; (b) tsireledza na u linda pfanelo kana ndaka ya Muhasho wa Dzinnḓu; na, (c) ita nga fhasi ha nyimele ya shishi hu u tsireledza tsireledzo ya vhashumisi vha Muhasho wa Dzinnḓu, kana nnyi na nnyi.
U shumisa Dzikuki
Webusaithi ya Muhasho wa Dzinnḓu i shumisa “dzikuki” u vha thusa u ita tshenzhemo yavho ya vhuṋe ya oniḽaini.
Kuki ndi faila ya muṅwalo ine ya vheiwa kha hadi disiki nga seva ya siaṱari ḽa lubuvhisia.
Dzikuki dzi nga si shumiswe u tshimbidza phurogireme kana u isa vairasi kha khomphiyutha.
Dzikuki dzi livhiswa kha vhone fhedzi, nahone dzi a kona u vhalwa nga seva ya lubuvhisia kha domeini yo vha bviselaho kuki.
Iṅwe ndivho khulwane ya dzikuki ndi u ṋekedza tshiṱaluli tsha u leludza u itela u vha vhulungela tshifhinga.
Ndivho ya kuki ndi u vhudza seva ya lubuvhisia uri vho vhuya kha siaṱari ḽo imaho nga uri.
Sa tsumbo, arali vha ita uri masiaṱari a Muhasho wa Dzinnḓu a vhe zwine vhone vha a funisa zwone, kana u ḓiṅwalisa na saithi ya Muhasho wa Dzinnḓu kana tshumelo, kuki i thusa Muhasho wa Dzinnḓu u humbula mafhungo avho o khetheaho musi vha tshi dalela hafhu. 
Hezwi zwi leludza maitele a u rekhoda mafhungo avho a vhuṋe, angaho sa ḓiresi ya mbilo, ḓiresi ya nḓisedzo, na zwiṅwe. 
Musi vha tshi vhuya kha yeneyo Webusaithi ya Muhasho wa Dzinnḓu, mafhungo e vha a ṋekedza tshifhingani tsho fhiraho a kona u wanala, uri vha kone u shumisa zwiṱaluli zwa Muhasho wa Dzinnḓu zwe vha ḓi khwinisela.
Vha na nungo dza u tenda kana vha hana dzikuki.
Vhunzhi ha brausa dza lubuvhisia dzi ṱanganedza lwa othomethiki dzikuki, fhedzi vha a kona u dzulela u khwinisa kudzulele kwa brausa yavho u itela u hana dzikuki arali vha tshi funa.
Arali vha anga u hana dzikuki, zwi nga itea vha sa kone u tshenzhela tshoṱhe zwiṱaluli zwa tshumisano zwa tshumelo dza Muhasho wa Dzinnḓu kana webusaithi ye vha i dalela.
Tsireledzo ya Mafhungo avho a Vhuṋe
Muhasho wa Dzinnḓu u tsireledza mafhungo avho a vhuṋe kha u swikelelwa hu so ngo tendelwa, u shumiswa kana u bviselwa khagala.
Muhasho wa Dzinnḓu u tsireledza mafhungo a vhuṋe ane a kona u ḓivhea ane vha a ṋekedza kha seva dza khomphiyutha kha nyimele i langiwaho, yo tsireledzwaho, yo tsireledzwaho kha u swikelelwa hu songo tendelwa, u shumiswa kana u bviselwa khagala.
Musi mafhungo a vhuṋe (a nga ho sa nomboro ya khiredithi khadi) a tshi pfukiselwa kha dziṅwe webusaithi, a tsireledzwa nga u shumisa inkhiripushini, dzi nga ho sa phurotokholo ya Secure Socket Layer (SSL).
Tshanduko kha Tshiṱaṱamennde itshi
Muhasho wa Dzinnḓu u ḓo dzulela u khwinisa Tshiṱaṱamennde tsha Tshidzumbe u itela u sumbedza muvhigo wa khamphani na vharengi.
Muhasho wa Dzinnḓu u ṱuṱuwedza vhone u ita vha tshi sengulusa Tshiṱaṱamennde itshi u itela u ḓivha uri Muhasho wa Dzinnḓu u khou tsireledza hani mafhungo avho.
Mafhungo a Vhukwamani
Muhasho wa Dzinnḓu u ṱanganedza mihumbulo yavho nga ha Tshiṱaṱamennde itshi tsha Tshidzumbe.
Arali vha tshi tenda Muhasho wa Dzinnḓu a u ngo tevhedza Tshiṱaṱamennde itshi , vha humbelwa u kwama Muhasho wa Dzinnḓu kha webmaster@kznhousing.gov.za.
Ri ḓo shumisa nungo dzi pfadzaho dza zwa vhubindudzi u ṱavhanya u topola na u tandulula thaidzo.
<Doc05>
Tshipitshi tsha Mulangavundu Vho Ebrahim Rasool kha Vhuṱambo ha u Pembelela Vhagudiswa vha Maṱiriki.
Ṋamusi ri ḓa fhano u fhululedza vhagudiswa vhashu vho shumaho zwavhuḓisa kha maṱiriki.
Ri ri khavho: No shuma! Ri ḓi hudza nga vheiwe, Vundu na Shango zwi ḓihudza nga vheiwe, vhabebi vhaṋu vha ḓihudza nga vheiwe, nahone zwa ndeme ni tea u ḓihudza nga vheiwe vhaṋe.
Tshiitisi tsha uri ri ambe nga ha u ḓihudza kha tshifhinga tshi ngaho itshi, ndi u dzhiela nṱha uri tshifhinga tsha u swikelela tshi bva kha tshifhinga tshilapfu tshi konḓaho tsha u ḓidzima, ṋamusi ndi tshiga tsha tshifhinga tsha u bvisela khagala u bva kha nyimele ine ya nga ṱalutshedzwa zwavhuḓi sa i konḓaho.
Maṱiriki i a konḓa.
Kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho ro tea u shandukisa sisiṱeme ya pfunzo yoṱhe u bva kha kuitele kwa tshiṱalula.
Vhunzhi hazwo ro zwi kona u ya nga ha u ṱanganyisa hu hulwane, silabasi nthihi na mulingo, tshivhalo tsha nṱha tsha vha ṅwalaho na u phasa maṱiriki, na u ḓivhadza uri pfunzo na yone i swikelela ṱhoḓea dza nṱha muthu – uri ikonomi yoṱhe yo ḓisendeka nga sethe ya zwikili zwi ṋekedzwaho nga sisiṱeme ya pfunzo. 
Maṱiriki nga ngoho i a konḓa.
Vharangaphanḓa vhashu vho kuvhanganaho hafha Leeuwenhof ndi vha khwinesa hu si na u timatima, nahone ndi vhone vhane vha tea u wana zwikhoḓo zwoṱhe zwine vundu iḽi ḽa nga kuvhanganya.
Fhedzi mihumbulo yashu i ya kha 71% ya tshitshavha tsho no fhirisaho miṅwaha ya 20 tshe tsha si kone u fhedza pfunzo ya sekondari, vhane vha nga swika 80 000 vhe vha thoma Gireidi 1 na vhoiwe miṅwaha ya 12 yo fhiraho vhe vha si ṅwale mulingo nga 2004 ngauri vho litsha nḓilani, na vhanzhi vhe vha ṅwala, fhedzi nga mulandu wa uri thero na gireidi dze vha khetha dzi na ṱhanziela ya maṱiriki dzine dza sa kone u nzonzwiwa nga ikonomi kana pfunzo ya nṱha.
Maṱiriki i a konḓa nga maanḓa ngauri ndi vheiwe mafasiṱere a mavhengele ashu.
Lushaka lu haṱula vhumatshelo hashu nga kushumele kwa vheiwe.
Fulufhelo ḽavho ḽo ḓisendeka nga mutakalo wa vheiwe.
Fulufhelo ḽavho ḽa vhumatshelo ḽo ḓisendeka kha zwine ra vhulunga kha sisiteme ya pfunzo zwine zwa ṱangana nga tshino tshifhinga tsha u pembela.
Nahone ee, tshipiḓa tshihulwanesa tsha mugaganyagwama wa vundu na wa lushaka tshi ya kha pfunzo.
Uno ṅwaha fhedzi, u itela u vhulunga mishumo ya vhadededzi vha 2000 ro tea u bvisa tshelede kha miṅwe mishumo ya vundu u ya kha pfunzo.
Ri tea u khwaṱhisa zwine zwa vhulungwa kha zwikolo zwi shayaho u itela uri ndinganyiso ya pfunzo i pfale nga tshivhalo tshi engedzeaho nga kha u tenda hu hulwane kha vhumatshelo ha tshikolo tsha nyingaḓorobo iṅwe na iṅwe.
Zwa ndemesa, Minista Vho Dugmore na Suphainthendenthi Dzhenerala Swartz, ri na ndingedzo nthihi kha u bveledza Tshiṱirathedzhi tsha Zwiko zwa Vhathu u itela u tikedza izwi zwe ra vhulunga.
Ri tea u bveledza vhagudiswa vha maṱiriki vha re na ndeme dzo khwaṱhaho, vha mvelelo dza nṱhesa, dzi elanaho na ikonomi, vha fulufhedzeaho kha tshitshavha, na u vhuedza kha vhathu.
Hezwi ndi zwone zwine ra nga zwi pembelela fhano ṋamusi.
No imela fulufhelo musi ri khou fhaṱa Mahaya a Vhoṱhe.
Ri pembelela zwe na swikelela ngauri no ḓidzima na shuma no ḓifunga, vhabebi vhaṋu vho ḓidzima vha ni dzudza tshikoloni, na tshitshavha tshaṋu tsho ḓidzima tsha vhulunga kha vhumatshelo haṋu.
Vhanzhi vha a timatima ndeme ya u pembelela zwo swikelelwaho kha maṱiriki nga ṅwambo wa vhukonḓi hayo na zwauri i nga dovha ya sumbedza zwo salelaho zwa sisiteme ya tshiṱalula.
Ndi vheiwe fhedzi vhane na nga kunda izwo nga u ḓikumedzela nga nungo nahone misi yoṱhe kha u fhaṱa Haya ha Vhoṱhe, hune ha si vhe na khethululo nga murafho nahone hu linganaho.
Hezwi zwi tea u sumbedzwa kha khetho dzoṱhe dzine na dzi ita u bva zwino u ya phanḓa.
U swika zwino ni tea u tou nanga fhedzi uri ni tea u shuma no ḓifunga u swika ngafho.
Ṱhanziela yaṋu ya maṱiriki i ni konisa na u ni kombetshedza u ita tsheo na khetho nga ha muthu ane na ṱoḓa u vha ene na vhutshilo vhune na ṱoḓa u vhu tshila.
Ri a ni fhululedza, mashudu mavhuya.
<Doc06>
Tshipikwa tsha Ndangulo ya Thandela ya zwa Vhudavhidzani ya Muvhuso ya 2010 ndi u:
tshimbidza u swikelela ndivho dza zwa vhudavhidzani dza tshiṱirathedzhi dza Khaphu ya Ḽifhasi ya FIFA ya Afrika ya u thoma
 ita zwinzhi nga ha tshikhala itshi tshi sa fani na zwiṅwe u bula na u fhaṱa hafhu huthihi na u ḓihudza kha vhathu vha Afrika Tshipembe
ṱuṱuwedzwa vhaswa vhashu
vhambadza shango ḽashu kha ḽifhasi
sika nyimele ya vhudavhidzani vhune ha thusa u shumisa tshikhala itshi u ṱavhanyedzisa mveledziso na u engedza zwikhala
fhaṱa vhuthihi ha ḽa Afrika
Hezwi zwi ḓo swikelelwa nga kha:
u ṋekedza vhurangaphanḓa na khonanyo ya vhudavhidzani ha muvhuso u itela Khaphu ya Ḽifhasi ya 2010
u fhaṱa tshumisano ya lushaka ya vhudavhidzani vha nnyi na nnyi na vha phuraivethe u mona na masia, na u thoma zwigwada na vhudavhidzani kha dzhango na kha diaspora, uri shango na dzhango zwo ṱangana zwi kone u shumisa tshikhala itshi tsha vhudavhidzani ha vhutshilo tshoṱhe.
u thoma thandela dza vhudavhidzani dza muvhuso dza ndeme u itela Khaphu ya Ḽifhasi ya Bola ya Milenzhe ya 2010.
<Doc07>
Ndaulo ya zwa Vhuendi ha Badani ya Lushaka yo khwiniswaho u itela u khwinisa tsireledzo badani
POLOKWANE: Ndaulo ya zwa Vhuendi ha Badani ya Lushaka yo khwiniswa.
I vhidzwa u pfi U Khwiniswa ha Vhusumbe nahone yo thoma u shuma kha nyanḓadzo .
Muhasho wa Dzibada na Vhuendi u ḓivhadza vho ramimoḓoro nga ha khwiniso dzi re:
Goloi ntswa dzo ṅwaliswaho nga murahu ha ḽa 01 Ṱhangule 2010 dzi tea u vha na nambaphuḽeithi dzo dzheniswaho nga dziphophorivethe kana zwikurufu
Arali dzi sa koni u dzheniswa kha goloi dzi tea u dzheniswa kha brakhethe ine ya elana na SANS 973.
U khwinisa hu ḓo fhungudza vhugevhenga na milandu ya vhuendi ha badani nga vhoramoḓoro vhane vha bvisa nambaphuḽeithi uri vha sa kone u wanala.
U bvisa nambaphuḽeithi wa dovha wa i vhuedzedza nga murahu ha u ita mulandu a zwi nga leluwi saizwi zwi tshi ḓo vha na mbadelo.
Nambaphuḽeithi yo itwa nga aḽuminiamu zwine zwa ḓo konḓa uri i swe i sa tsha vhonala musi ho itea khombo.
U bva nga ḽa 1 Luhuhi 2011 vhathu vhane vha ḓo wana ḽaisentsi ya u reila ya khoudu C, C1, EC kana EC1 a vha nga ḓo tendelwa u reila goloi dzi ṱoḓaho ḽaisentsi ya khoudu B kana EB (nga mathemo a kale ḽaisentsi ya khoudu 10, 11, 13 kana 14 i nga si reile goloi ine ya ṱoḓa ḽaisentsi ya khoudu 8).
Hezwi zwi ḓo shuma kha vhathu vhane vha khou wana ḽaisentsi lwa u thoma.
Tshivhalo tshinzhi tsha vhathu vhane vha khou guda u reila vha ita khumbelo ya ḽaisentsi dza u reila goloi khulwane vha tshi vhambedzwa na avho vhane vha ita khumbelo dza u reila goloi ṱhukhu uri vha kone u tinya ndingo dza u paka zwiendi zwo livhana sa tsumbo.
Ngoho ndi ya uri musi vho no wana ḽaisentsi ya u reila goloi khulwane, vha reila goloi ṱhukhu ine vha songo i ḓowela kha kureilele na ndango vha fhedzisela vho bvelelwa nga khombo.
Hu dovha ha lavhelelwa uri vhareili avho vha re na ḽaisentsi dza u reila goloi khulwane vha vhe na Ḽaisentsi dza u Reila lwa Phurofeshinaḽa fhedzi, dzimbalombalo dzi sumbedza zwithu zwo fhambanaho.
Hezwi zwi sumbedza mbuno ya uri vha itaho khumbelo vha vha vha khou ṱoḓa ḽaisentsi dza u reila goloi ṱhukhu hu si goloi khulwane.
Zwishumiswa zwa Ndango yo Dzudzanaho ya Vhuyo zwa bisi ṱhukhu na dzo linganelaho zwo ḓivhadzwa nga maitele a ṱhanziela ine ya vha tshipiḓa tsha ndingo dza u tea u vha badani.
Zwi shuma kha bisi dzoṱhe ṱhukhu na dzo linganelaho hu si goloi ntswa dzo bveledzwaho fhedzi.
Muṋe wa goloi o ṅwaliswaho kana muimeli u tea u ḓisa fomo yo ḓadzwaho DSCD tshiṱitshini tsha ndingo.
Tshishumiswa tsha Ndango yo Dzudzanaho ya Vhuyo ndi tshishumiswa tshi thivhelaho u bva ha thaela kha rimu musi thaela ḽi tshi thuthuba musi goloi itshi khou tshimbila.
U khwinisa ha Ndaulo 332 ho anḓadzwa na u sumbedza mutevhe wana ndingo dza mufemo dza vhuṱanzi dzine dza nga shumiswa u kuvhanganya sambula dza mufemo wa vhuṱanzi ha bviswa na ṱhanziela nga mubveledzi kana muṋetshedzi ine ya ḓo shumiswa sa vhuṱanzi musi hu na mulandu, nga u tou i bvisa fhedzi.
U khwiniswa uhu ho sedza kha u shumana na mafhungo o bulwaho a elanaho na u vha mulayoni na zwidzhiamufemo u ya nga ha khethekanyo 65(7) ya Mulayo wa zwa Vhuendi ha Badani wa Lushaka, wa 1996 na u tevhedza SABS 1793 nahone zwi nga shumiswa u sedza tshikalo tsha zwikambi zwi re kha mufemo.
Zwishumiswa zwi tevhelaho ndi zwone zwo randelwaho:
“Hezwi zwi bvelela musi wa khalaṅwaha ya madakalo sa izwi zwi tshi khwaṱhisa nungo dzashu dza u lwa na u reila wo kambiwa badani dzashu”, hu ralo MEC wa zwa Vhuendi na Dzibada Vho Pinky Kekana.
<Doc08>
Tshumelo dza Mutakalo Phanḓa ha Mbebo (U  sa athu vhofholowa)
Vhasidzana na vhafumakadzi vha vhaimana vha rumelwa kha tshumelo dza vhuimana kana Yunithi dza Vhabebisi (MOUs) kha vhupo ha dziḓoroboni, na kha kiḽiniki dza satheḽaithi kana dza tshoṱhe kha vhupo ha mahayani.
MOUs ndi yunithi dza u vhofholowa dzi tshimbidzwaho nga vhabebisi kha tshitshavha u itela vhalwadze vha ndondolo ya mutakalo ya phuraimari.
Hu eletshedzwa vho mme vho ḓihwalaho uri vha buke madalo avho a u thoma kha kiḽiniki hu  sa athu swika vhege dza 20 kana nga u ṱavhanya arali dzo no fhira.
Mme u ṋekedza ndingo dzi fhelelaho dza u thoma na ngeletshedzo musi a tshi ḓa kha madalo awe a u thoma a phanḓa ha mbebo, ane a dovha a ḓivhiwa nga ḽa madalo a u buka.
Vhuimana vhu ṱolwa nga kha madalo a tevhelaho a misi yoṱhe.
Hu dovha ha ṱolwa vhukuma na mutakalo wa mme.
Vha ḓo kaliwa, ha dzhiiwa mutsiko wa malofha na ndingo dza muṱambuluwo.
Arali hu si na vhukonḓi, vha tea u vhuya u itela madalo avho a u thoma a u sala murahu nga murahu ha vhege mbili u itela mvelelo dza ndingo dzo dzhiiwaho musi wa madalo a u buka.
Nga murahu ha izwi, vha tea u vhuya kiḽiniki nga murahu ha vhege dza rathi u swika kha dza 28, na nga murahu ha vhege dza 34, nga murahu sa zwe zwa sumbedziswa nga vhashumi vha kiḽiniki/MOU (tshivhalo tsha madalo tshi a fhambana fhethu nga fhethu).
Vhomme vha vhaimana vha a senguluswa u itela khombo dzine dza nga vha hone kha mutakalo wavho na mutakalo wa tshibebwa.
Vhaimana vha vhasidzana na vha vhomme vha re nṱha ha miṅwaha ya 35 vha dzhiiwa sa vhathu vha re khomboni vhukuma.
Hezwi zwi amba uri vha na khonadzeo khulwane ya u vha na vhukonḓi musi vhe vhaimana na musi vha tshi vhofholowa.
Vhafumakadzi vha vhaimana vha nga kha ḓi vhonala sa vha re khomboni khulwane arali ha gonya mutsiko wa malofha, hu na ḓivhazwakale ya malwadze a doledza, vho ḓihwala nga vhana vha fhiraho muthihi kana vho no vha na muaro wa kale sa muaro wa u vhofholowa.
Vhomme vhane vha ṱhaṱhuvhiwa sa vha re na khombo khulwane vha rumelwa nṱha kha mutevhe wa vhalwadze vha yaho kiḽiniki vha sa valelwe u ya kha vhuongelo ha ḽevele ya sekondari kana pfunzo dza nṱha, hune ha ḓo itwa dziṅwe ṱhoḓisiso na ndingo dza u sedzulusa.
Vhomme vha re na vhuimana vhu re khomboni khulwane vha eletshedzwa u dzhenela kiḽiniki ya phanḓa ha mbebo ya vhalwadze vha sa valelwi misi yoṱhe u ya nga he zwa tea.
Arali vha khou dalela tshileludzi tsha zwa mutakalo lwa u thoma vha ḓo humbelwa u ḓadza fomo ha vulwa faila.
Kha vha ḓise bugundaula, mushonga muṅwe na muṅwe une vha khou u shumisa na garaṱa ya kiḽiniki kana vhuongelo, arali vho no ḓiṅwalisa kha tshileludzi.
Vhuimana vhu re na khombo ṱhukhu vhu langiwa kha dzi MOU (yunithi dza u vhofholowela dzi tshimbidzwaho nga vhabebisi vha re kha tshitshavha u itela vhalwadze vha ndondolo ya mutakalo ya phuraimari) kha vhupo ha dziḓoroboni, na kha kiḽiniki dza satheḽaithi kana dza tshoṱhe kha vhupo ha mahayani.
Vhuimana vhu re khomboni khulwane vhu langwa nga kiḽiniki dza vhalwadze vha sa valelwi kha vhupo ha ḓoroboni na vhuongeloni ha dzingu ha mahayani.
<Doc09>
Mbekanyamushumo ya Pfushi yo Ṱanganelanaho
Mbekanyamushumo ya Pfushi yo Ṱanganelanaho (INP) yo sedza kha u khwinisa vhuimo ha zwa pfushi ha vhathu vhoṱhe vha tshilaho kha Vundu ḽa Western Cape.
Hu na zwipiḓa zwo fhambanaho kha mbekanyamushumo iyi.
Vhushayapfushi ndi mini?
Vhushayapfushi ndi thaidzo khulwane kha ḽa Afrika Tshipembe nahone ndi tshiṅwe tsha zwithu zwine zwa khou shelamulenzhe zwihulwane kha malwadze a vhana na dzimpfu.
Hu khou anganyelwa vhana vha ḽa Afrika Tshipembe vha swikaho 30% ndi zwirole nga u shaya pfushi dzo teaho musi vha tshee vhaṱuku.
U ḽa zwiḽiwa zwi songo lingana, vhulwadze na mutsiko wa muhumbulo na matshilisano/u vha kha nyimele i konḓaho ndi zwivhangi zwa ndeme zwa u thoma zwa vhushayapfushi.
Vhushai na u shaya zwiko ndi zwithu zwa mutheo zwine zwa shela mulenzhe kha vhushayapfushi.
INP i lingedza u shumana na dwadze iḽi ḽo fhumulaho nga nḓila dzo fhambanaho.
Zwiengedzapfushi  dza vhana
Kha ḽevele ya ndondolo ya mutakalo ya phuraimari vhana vho ṱolwaho vha wanala vha tshi shaya pfushi (hezwi zwi katela vhana na vhaaluwa vha re HIV phosethivi na vha re na lufhiha) vha ḓo ṋewa zwiengedzapfushi dza zwiḽiwa hu tshi katelwa mugayo wo dzheniswaho pfushi na zwinwiwa zwa re na nungo nnzhi.
Zwiengedzapfushi dzi ṋewa vhathu vho topolwaho u ya nga ha maitele.
Vhashumi vha mutakalo vha dovha vha ṋekedzwa ngeletshedzo, mafhungo na pfunzo nga ha kuḽele ku re na mutakalo na nḓila dzi re na mutakalo vhukuma wa u lugisa zwiḽiwa.
Madokotela a kuḽele a dovha a ṋetshedza tshumelo dzo khetheaho kha zwitshavha.
U mamisa
U itela u thusa u lwa na vhushayapfushi vhana vha tshee vhaṱuku vhashumi vha zwa mutakalo vha ṱuṱuwedza vhafumakadzi u mamisa vhana vhavho fhedzi u swika vha tshi vha na miṅwedzi ya rathi na u isa phanḓa na u mamisa nga murahu musi vha khou thoma zwiḽiwa zwo teaho zwa u tikedza, u swika ṅwana a tshi vha na miṅwaha mivhili.
Dziṅwe nḓila dza u ḽisa ṅwana dzi ambiwa na vhomme vha re HIV phosethivi.
Vhuongelo ha Vredendal na  Sentharani ya zwa Vhuimana ya Groote Schuur ndi Vhuongelo ho Lugelwaho Vhana kha Vundu u ya nga ha Mveledziso ya Vhuongelo ho Lugelaho Vhana.
U ṱola kualutshele
Vhana vhoṱhe vha dzulela u kalwa sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya u ṱola nyaluwo, tsumbo yavhuḓi ya u vhona uri ṅwana u khou aluwa.
Tshileme tshi dzheniswa kha Garaṱa ya Tshikalo.
Zwivhangi zwa u fhungudzea ha muvhili zwi a lavheleswa sa malwadze a kavhaho vhana, u shaya zwiḽiwa hayani na u sa londa ṅwana.
Malwadze a kavhaho vhana a na tshipiḓa tshihulwane kha u shaya pfushi nahone malwadze aya a alafhiwa kha ḽevele ya ndondolo ya mutakalo ya phuraimari.
Vhulwadze ha u tshuluwa vhu elana tshoṱhe na u sa kuna ha vhupo (nḓisedzo ya vhutatatshili na maḓi) na u shaya kana u sa vha na pfushi dzo linganelaho kha lutshetshe, zwine zwa dovha zwa ita uri a vhe na u tshuluwa ho ṋaṋaho kana ha tshifhinga tshilapfu.
U fhungudza vhushai
Miṱa ire na vhushai i topolwa na u rumelwa kha iṅwe ya mbekanyamushumo dza muvhuso dza u fhungudza vhushai.
Tsireledzo ya zwiḽiwa muṱani i a lavheleswa kha sekhithara dzoṱhe ha vha na u dzhenelela na thikhedzo yo teaho ine ya ṋekedzwa.
Thikhedzo dza vithamini
U langa u shaya pfushi ṱhukhu ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha tshumelo.
Pfushi ṱhukhu ndi zwithu zwo ḓoweleaho zwi ngaho sa vithamini na minerala, dzine dza wanala nga zwipiḓa zwiṱuku kha zwiḽiwa nahone ndi zwa ndeme kha u dzula u na mutakalo wavhuḓi.
INP i ṋekedza zwiengedzapfushi dza Vithamini A kha vhana vho sedzwaho.
Vhana vha shayaho Vithamini A vha a onda, a vha koni u aluwa zwavhuḓi na hone vha na khonadzeo ya u kavhiwa nga malwadze na u nga lovha ngao.
U shaya Vithamini zwi dovha zwa vhaisa maṱo na u pofudza vhana.
Vhana vha re na tshileme tsha fhasi vha tshi bebiwa vha ṋewa philisi dza Vithamini A, dzine dza tikedza sisiṱeme ya maswole a muvhili na u thusa kha nyaluwo na mveledziso ya vhana.
Dzitshetshe dza miṅwedzi ya 6-11 dzi ṋewa tshikalo tshithihi tsha Vithamini A (100 0000 IU) u thivhela u lwalesa.
Vhana vha miṅwedzi ya 12 u swika kha miṅwedzi miṱanu vha ṋewa tshikalo tshithihi tsha 200 000 IU vha na miṅwedzi ya 12 na tshikalo tsha 200 000 IU miṅwedzi ya rathi miṅwe na miṅwe u swika vha tshi vha na miṅwaha miṱanu.
Zwiṅwe zwikalo zwa Vithamini A zwi ṋekedzwa vhana vhane vha khou shaya pfushi vhukuma, kana vha dzulelaho u kavhiwa nga malwadze a nga ho u tshuluwa , mawi na u kavhiwa nga HIV.
U bvisa ṋowana
U onda kha vhana zwi nga itiswa nga u vha na ṋowana nahone zwi a kona u alafhiwa kiḽiniki nga mishonga ya u bvisa ṋowana.
Ngeletshedzo ya zwa pfushi u itela nyimele dzo khetheaho
Pfunzo ya zwa pfushi, mafhungo na ngeletshedzo zwi ṋekedzwa kha ḽevele dzoṱhe dza ndondolo ya vhathu vha re na tshiṱirouku, vha re na haiphathensheni, mutsiko wa nṱha wa malofha, vhulwadze ha swigiri, HIV/AIDS na Lufhiha.
Mbekanyamushumo ya pfushi ya zwikolo zwa phuraimari
Mbekanyamushumo ya Pfushi ya Zwikolo zwa Phuraimari i hone kha zwikolo zwo khetheaho zwa ikonomi ya fhasi.
Zwikimu izwi zwa zwino zwi khou tshimbidzwa hu na tshumisano na Muhasho wa zwa Pfunzo.
Mivhuso ya mavundu i sedza kha u swikelela vhana vha 125, 000 kha zwikolo zwa phuraimari zwa 847 kha vundu nga 2004 nga kha mbekanyamushumo ya u ṋekedza zwiḽiwa zwikoloni.
Zwiḽiwa kha zwiimiswa
INP i dovha ya dzhenelela kha ndondolo ya vhathu vha re kha zwiimiswa nga kha sisiṱeme dza u ṋekedza zwiḽiwa zwi re na pfushi.
Ndaela:
Vha thomaho u dalela kiḽiniki/vhuongelo ha phuraimari kana sekondari vha ḓo vhudzwa uri vha ḓadze fomo ha vulwa faila ya mulwadze.
Kha vha ḓise bugundaula.
Luṅwalo lwa u rumelwa u bva kiḽiniki lu ḓo ṱoḓea musi vha khou dalela vhuongelo.
Vhuongelo vhu ḓo ṱoḓa tshiḽipi tshavho tsha muholo tsha zwinozwino/ndingo dza mbuelo (IRP5)
Kha vha ḓise garaṱa ya vhuongeloni arali vho no ḓiṅwalisa kha vhuongelo.
<Doc10>
U ambiwa na vhathu nga Muthusa Minista wa Mishumo ya Vhathu Vho Ntopile Kganyago, MP, kha mushumo wa u rwelwaṱari ha u thoma ha nnyi na nnyi ha Mbekanyamushumo ya Vhukati ha Ḓorobo ya Tshwane, Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe, Tshwane
Vhaṅwe vhaofisiri vhahulwane vha muvhuso
Vhanna na vhafumakadzi vha nyanḓadzamafhungo
Vhaeni vhaḓivhalea
Tsheo yo dzhiiwaho nga Khabinethe nga 1997 ya u ṱuṱuwedza mihasho ya muvhuso wa vhukati u ita uri vhukati ha ḓorobo ya Tshwane hu vhe haya havho ha tshoṱhe ho vha u sumbedza bono ḽihulwane; zwenezwiḽa na zwino.
Mvelelo ndi pulane to dzudzanywaho zwavhuḓi ya u ṱumanya u shandukiswa ha ḓorobo dzashu na khuwelelo ya muvhuso ya u vusuludza ḓorobo na dziṅwe ndingedzo dza mveledziso kha masia oṱhe dzo itelwaho u ṱuṱuwedza fiḽosofi ya ndangulo ya ḓorobo ine ya fhindula pfanelo dza vhathu, haya hu ṱanganedzaho, mveledziso ya ikonomi na vhuthihi ha tshitshavha.
Ṋamusi ri posa tombo ḽa u thoma kha u konadzea ha bono iḽo, ri dovha ra pembelela lwendo lwe ra lu tshimbila u swika zwino.
Vhukwamani ho dzhenelelaho ho ṱalulwaho kanzhi nga khanedzano dzo dzhenelelaho nga ha ṱhoḓea na khetho kha mihasho ya muvhuso zwi tshi elana na vhupo vhune vha vha khaho a zwo ngo ri thithisa kha zwipikwa zwa phanḓa ha ḓivhazwakale, zwine zwa vha u khwinisa vhupo ha u shumela ha mihasho ya muvhuso nga ngomu kha ḓorobo ya Tshwane.
Zwi kha ḓi vha zwo ralo ri tea u vha ri khou shela mulenzhe kha u mvusuludzo na u shandukiswa ha vhukati ha ḓorobo.
Zwiṅwe zwipikwa zwine na zwone zwa vha zwa ndeme zwi katela u lwela u kunga u vhulunga ha sekhithara dza phuraivethe, u bveledza tshiimo tsha Tshwane sa musanda wa ḓorobo wa ndeme kha ḽa Afrika na u ṱuṱuwedza u maanḓafhadzwa lwa ikonomi ha vharema.
Muvhuso ndi muṋe wa ndaka wa ndemesa vhukati ha vharangaphanḓa vha vhulungaho kha vhutshilo ha ikonomi ya muvhusowapo nga maanḓa kha Ḓorobo Khulwane dza Johannesburg na Tshwane kha ḽa Gauteng.
Mihasho i ṱoḓa vhudzulo vhu shumaho na ofisi u itela u swikelela vhuḓifhinduleli hawo ha nḓisedzo ya tshumelo kha u khunyeledza ndaela dzayo.
Zwi a ḓivhea uri vhunzhi ha zwifhaṱo zwa muvhuso zwi kha khethekanyo yavhuḓi u ya kha i sa tou takadza musi zwi tshi vhambedzwa ha u vha zwa maṱhakheni u ya nga ha vhuimo hazwo.
U vusuludza, u khwinisa na u lugisa zwi ḓo vha phanḓa kha zwibviswa zwa masheleni na u shela mulenzhe kha tshipiḓa tsha BEE tsha Thandela ya nga Ngomu ha Ḓorobo ya Tshwane.
Ṅwaha muṅwe na muṅwe muvhuso wa vhukati nga kha Muhasho wa Mishumo ya Vhathu u shumisa tshelede i fhiraho biḽioni mbili dza dzirannda (R2 biḽioni) u badela zwifhaṱo zwi hirwaho na dziṅwe mbadelo dza ndangulo ya ndaka dzi ngaho sa  mithelo na tshumelo, u mona na shango, hune sekhithara ya phuraivethe na mivhusoyapo ya vha i khou vhuelwa.
Kanzhi ndi vhanevha vhadzheneleli vhane vha khou lavhelelwa u tshimbidza maitele a mvusuludzo ya vhukati ha ḓorobo ya Tshwane, hu na khonadzeo ya u dzhenelela ha Muvhuso wa Vundu wa Gauteng nga kha thandela dzavho khulwane dza u vhulunga sa zwe dza tikedzwa nga  Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Ikonomi ḽa Gauteng (GEDA).
Kha nyimele ya Mbekanyamushumo ya Vhukati ha Ḓorobo ya Tshwane, ine ya ḓivhiwa sa "Re Kgabisa Tshwane" i na ṱhohwana ya “Fhethu ha Khwine ha u Shuma” ho sedzeswa vhathu (vhashumeli vha muvhuso na tshitshavha) saizwi i fhethu ha vhukuma dzula musi vha tshi khou ḓisa na u ṱanganedza tshumelo dza ndeme dza nnyi na nnyi.
Musi vha tshi khou ḓivhadza Mbekanyamushumonyitwa ya 2004, Phuresidennde, Vho Thabo Mbeki vho ita khuwelelo kha mihasho ya vhukati ya Mishumo ya Vhathu na Tshumelo dza Vhathu na Ndaulo uri vha farisane kha u tshimbidza thandela ya u khwinisa fhethu ha u shumela ha mihasho ya muvhuso na vhashumeli vha muvhuso.
Themamveledziso i vhonalaho ya nnyi na nnyi ndi yone nzhini ya nḓisedzo ya tshumelo na hone vhashumi vha muvhuso ndi zwivhaswa zwi tshimbidzaho nzhini na u ita uri i kone u bvuma nga u ṱavhanya, zwavhuḓi nahone lu pfadzaho.
Musi hu khou ita ḽiga ḽa u ela ṱhoḓea dza thandela, vhunzhi ha vhashumi vha muvhuso vho kwamiwaho vho khwaṱhisedza ndeme ya u vha na tshikhala tsha u shumela tsha maṱhakheni, tshine tsha tea mbidzo ya mushumo wavho nahone hezwi zwo katela vhupo ha nga ngomu na ha nga nnḓa ndi ngazwo hu na ndeme ya u shumisana na Ḓorobo ya Tshwane, ine ya vha na vhuḓifhinduleli ha zwithu zwinzhi zwa ndangulo ya ḓorobo zwi ngaho sa vhuendi, u kunakisa, tsireledzo, vhutsireledzi na zwa aesitethiki.
Kha vha ri ndi dzhie tshikhala itshi ndi livhuhe vha ndangulo ya Tshwane na vhurangaphanḓa hayo kha mbonelaphanḓa musi vha tshi ṱanganedza thandela iyi nga u dzudzanya zwavhuḓi Pulane dza Mveledziso yo Ṱanganelanaho dzavho.
Zwavhuḓivhuḓi Memorandamu ya u Pfesesana (MOU) une ra ḓo dzhena khawo hu si kale ṋamusi vhukati ha Muhasho wa Mishumo ya Vhathu na Ḓorobo Khulwane ya Tshwane ndi khwaṱhisedzo ya u wana fhethu hune roṱhe ra ḓo thoma hone.
Ndi muano wa vhuḓiimiseli ha tshumisano kha vhubveledzi na thandela i vhuedzaho masia a ya mavhili oṱhe.
Mulaedza washu ṋamusi ndi wa uri “mushumo wo thoma” nahone miṅwaha ya fumi i tevhelaho i ḓo vhona hu tshi dzheniswa rannda dza biḽioni dza malo (R8 biḽioni) nga muvhuso wa vhukati na sekhithara dza phuraivethe nga kha mugaganyagwama muhulwane, khwiniso dza zwifara ḽisi na tshumisano dza muvhuso na sekhithara dza phuraivethe.
U ya nga ha Ndangulo ya Mbekanyamushumo, ho thomiwa Komiti i Nyendedzi vhukati ha Muhasho wa Tshumelo dza Vhathu na Ndaulo, Muhasho wa Mishumo ya Vhathu, Gwama ḽa Lushaka na Ḓorobo ya Tshwane.
Komiti i ḓo tshimbidza mbekanyamushumo, u lavhelesa na u ṱola kushumiselwe, u fhedzisa tshiṱirathedzhi tsha kulambedzele, u khwaṱhisedza tshumiso yo dzudzanywaho.
Muhasho wo thola Vho Dumisani Dlamini sa Muthusa Mulangi Muhulwane a re na vhuḓifhinduleli ha mbekanyamushumo yoṱhe.
Ndi a livhuha.
<Doc11>
Muambeli wa Phalamennde, Muhulisei Mulangavundu, Vhashumisani kha Khabinethe, Miraḓo ya Nnḓu, Vhaeni vha ṱhonifheaho, miraḓo ya vha nyanḓadzamafhungo na vhathu vhoṱhe, vho ṱanganedzwa.
Vhanna na vhafumakadzi maipfi aya ndi tsumbo ya poḽotiki ya ḽa Afrika Tshipembe, nga maanḓa kha ḽa Western Cape.
Naho vhathu vho ḓikumedzelaho na vha funaho mvelaphanḓa vha ḽino shango vha shumisa hani, tshipikwa tsha vhaṅwe vhathu tshi dzulela u vha u tsikeledza mishumo mivhuya ye ya itwa nga muvhuso uyu kha tshifhinga tshiṱukuṱuku tsha musi u khou vhusa.
Vhanna na vhafumakadzi, vhathu vhanzhi vho no ṱaṱisana uri nnḓu zwi amba mini, fhedzi kha vha ntendele ndi vha fhe tshiṅwe tshifanyiso.
Kha nṋe, nnḓu a si vhudzulo fhedzi.
Ndi nga ha vhathu vhone vhaṋe vha tshi dzhia vhuḓifhinduleli ha u londota vhupo havho na u ṋea tshivhumbeo vhumatshelo havho.
Ndi nga ha u sika zwitshavha zwi shumaho na vhupo ha u tshila vhu sa nyeṱhi.
Ndi nga ha u bvelela hu na vhuthihi nga kha tshumisano vhukati ha sekhithara dza phuraivethe, Madzangano a Si a Muvhuso, fhedzi zwa ndemesa, zwitshavha.
Kha nṋe Nnḓu dzi nga ṱalutshedzwa sa maitele, ane a katela u pulana na vhathu hu si u pulanela vhathu.
Dzinnḓu kha nyimele ya Afrika Tshipembe a si tshibveledzwa fhedzi, fhedzi dzi dovha dza vha maitele o ḓisendekaho nga zwithu zwa ndeme zwa dimokirasi zwe vhathu vha ḽino shango vha zwi lwela.
Ndi maitele ane a thetshelesa vhathu, a tendela vhathu vha tshi ita pfanelo yavho ya dimokirasi ya u nanga lushaka lwa nnḓu na fhethu hune vha ṱoḓa nnḓu dzavho dzi tshi fhaṱiwa.
Zwenezwo ahuna zwine zwa bvisa vhuthu na u sa dzhiela nṱha dimokirasi u fhirisa u dzima vhathu pfanelo ya vho ya u nanga ya ndeme.
Sa mulwela tshitshavha, a thi fani na muvhuso wa tshiṱalula, vhathu vha kha vhudzivha ha bono na tshiṱirathedzhi tshanga tsha nḓisedzo ya dzinnḓu.
Vhanna na vhafumakadzi, ndi pfa ndo takala masiari a ṋamusi u vha ṋekedza tshipitshi tshanga tsha mugaganyagwama sa Minista wa Vundu wa zwa Dzinnḓu.
Ndi dovha nda ḓihudza ngauri ndi khou vha ṋekedza tshipitshi tshi tsha mugaganyagwama kha madekwana a phanḓa ha Vhuṱambo ha u pembelela ṅwaha wa vhu 10 ya dimokirasi.
Hu na vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha uri muvhuso wo rangwaho phanḓa nga ANC wo swikelela zwinzhi nga miṅwaha ire fhasi ha fumi ya u vhusa ha dimokirasi u fhira zwo no itwaho nga ḽiṅwe shango.
Ro shuma – Ro swikelela.
Nga luambo lu re khagala, kha zwikhala zwa 1.4 miḽioni zwa dzinnḓu dze muvhuso wa ṋekedza, ndi pfa ndi tshi ḓihudza u ḓivhadza uri vundu ḽashu kha miṅwaha ya ṱahe yo fhiraho, ḽo ṋekedza yunithi dza 167 000, zwi re 11% ya tshipiḓa tsha lushaka.
Hezwi, nga kuvhonele kwanga ndi kushumele kwa maṱhakheni nga ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Ndi dovha nda tama u bvisela khagala uri ṅwaha wo fhiraho wo vha wo ḓala nga dzikhaedu, zwe zwa vha na masiandaitwa a si avhuḓi kha nḓisedzo ya dzinnḓu kha shango ḽoṱhe, fhedzi ho sedzwa nga maanḓa kha vundu.
Khaedu idzi dzo vha nga ṅwambo wa u ḓivhadzwa ha milayo ya mbekanyamaitele ntswa na nḓila dzi ngaho sa u dzhenelela ha vhavhuelwa dza R2 479 na u ḓivhadza vha Tshikimu tsha Ndindakhombo ya Khoro ya U ḓiṅwalisa ya Vhafhaṱi ya Lushaka kha nnḓu dzi re a luafhulelo lwa muvhuso.
Maga aya ha ngo sedza kha u lengisa nḓisedzo fhedzi  na u khwaṱhisedza uri vhathu vhashu vha wana nnḓu dza ndeme na hone dzi sa ḓuri.
Nḓila ya ngudo ine ra khou tshimbila khayo kha u shumisa mbekanyamaitele idzi zwa zwino i khou ita uri nḓisedzo i ongolowe.
U ṋaṋisa zwithu ho vha mafhungo a uri muhasho wanga wo shuma u si na Mulangi Muhulu lwa miṅwedzi ya ṱahe.
Hezwi zwo lengisa mvelaphanḓa lu mangadzaho.
Ndo no thola, Vho-Seth Maqethuka, vho bebwaho na u alutshela Kapa vha re na tshenzhemo kha muvhuso wa vhukati na muvhuso wapo, vhane nda tama u vha fhululedza na u vha ṱanganedza naho ndo no zwi ita lunzhi.
Naho ho vha na khaedu idzi na vhukonḓi, ndi a ḓihudza u ḓivhadza uri vhathu vhashu uri muhasho wanga wo kona u shumisa R348 miḽioni, ine ya vha 92% ya nyavhelo ya dzinnḓu Western Cape.
Maṅwe mavundu ha ngo shumisa 52% ya mugaganyagwama.
Hezwi zwo bveledza u tendelwa ha luafhulelo lwa dzinnḓu lu swikaho 25 000.
Vhunzhi ha miṱa ya vhashai i ḓo vha itshi khoyu wana tshikhala tsha u ḓiphiṋa nga mitshelo ya dimokirasi yashu.
Vhanna na vhafumakadzi avha, vha sumbedza nyaluwo khulwane ya yunithi dza 3000 dzi tshi vhambedzwa na dza mahoḽa.
Kha sia iḽi, ndi tama u dzhiela nṱha mushumo wana ndeme wo shumiwaho nga mimasipala kha vundu ḽashu.
Arali ho vha hu si na vhuḓikumedzeli havho, ro vha ri sa ḓo kona u shumisa tshelede iyo.
Ri tshe henefho, ndi tama u fhululedza Ḓorobo ya Cape Town kha u shumisa 70% ya mugaganyagwama washu.
A thi hangwi na vhaofisiri vhashu kha u shuma vho ḓifunga na u shela mulenzhe kha bono ḽashu ḽa u ṋekedza lushaka dzinnḓu.
Vhanna na vhafumakadzi, ndi ḓo vha ndi sa khou vha wa ngoho kha luvalo lwanga arali nda ṋekedza tshifanyiso tshavhuḓi fhedzi tsha maitele a nḓisedzo ya dzinnḓu.
Hu kha ḓi vha na mavhaka o salelaho kha maitele ashu a nḓisedzo.
U swika zwino, ri kha ḓi ṱoḓa u khwinisa masia a tevhelaho a shishi:
Vhunzhi ha dzinnḓu dzashu a dzo ngo tevhedza u shanduka ha mbekanyamaitele u bva kha tshivhalo u ya kha ndeme ya dzinnḓu.
Ri kha ḓi tea u shandukisa maitele a nḓisedzo ya dzinnḓu u bva kha u ṋekedza vhudzulo u ya kha u bveledza vhudzulo ha vhathu vhu sa nyeṱhi.
Ri tea u shandukisa u dzhenelela nga vhavhuelwa u bva kha u sa vha na zwine vha ita u ya kha u vha na nyito ine vha ita.
Ri tea u shandukisa kuhumbulele kwa vhathu vhashu uri vha thome u sedza kha nnḓu dzi re na luafhulelo lwa muvhuso dzi ndaka hu si na i dzi zwibveledzwa fhedzi.
<Doc12>
VHUPHOLISA HA SEKITHARA VHU A SHUMA
Mme na ṅwana vho vha vho femuluwa vhukuma musi James Busakwe wa miṅwaha ya 16 a tshi ṱanganyiswa hafhu na mme awe vha malofhani nga ḽa 7 Lambamai 2006.
Dandetande iḽi ḽo thoma mme a James vha tshi swika Vhuongeloni ha Klerksdorp nga ḽa 6 Lambamai u dalela ṅwana wavho, mushumi wa muongi a wana uri ṅwana o ṋewa muṅwe mufumakadzi, we ari ene ndi ene mme wa malofhani wa ṅwana uyo kha ḓuvha ḽo fhiraho.
Musi izwo zwi tshi tou wanululwa, vhaongi vha ḓivhadza Tshiṱitshi tsha Mapholisa tsha Kanana, saizwi mufumakadzi we a dzhia James o ṋekedza ḓiresi ya Kanana.
Ḓiresi yo ya sedziwa ha si wanale tshithu. 
Ho vha hu si na muthu wa dzina na ṱhalutshedzo ya mufumakadzi uyo kha ḓiresi iyo.
Nga madekwana a ḽa 6 Lambamai CPF ya Kanana ya fara muṱangano.
Khomishinari wa tshiṱitshi o tou farelaho o ḓivhadza muṱangano nga ha u thubiwa ha ṅwana na u humbela vhathu vhoṱhe uri vha dzule vho vula maṱo na nḓevhe.
Nga vha 23:00 vhusiku honoho, muṅwe wa miraḓo ya tshitshavha a founela mapholisani e na mafhungo a uri mufumakadzi a dzulaho kha sekhithara yawe, nahone a sa ḓivhei e muimana, o no sokou vha na ṅwana wa mutukana.
Mapholisa vha tevhela mafhungo aya nga ngoho vha wana mufumakadzi na ṅwana.
Ha vhidzwa vhashumi vha vhuongeloni na ḓivha ṅwana, na mufumakadzi o thubaho ṅwana vhuongeloni.
Vhuṱanzi ho fhambanaho, hu tshi katelwa bengele ḽa pulasitiki ḽa vhuongeloni ha wanala nḓuni ya muhumbulelwa.
Mufumakadzi a farwa nahone ṅwana a songo vhaiswa a vhuedzedzwa vhuongeloni, he a ṱanganyiswa hafhu na mme awe vha vhukuma nga matshelo.
Nyito dza miraḓo ya tshitshavha vho dzhenelelaho kha u wanala ha ṅwana, dzi tea u fhululedzwa, saizwi dzi tshi ṋea mavhala a nngwe a ndeme ya Vhupholisa ha Tshitshavha.
Ndeme ya Vhupholisa ha Sekhithara ho itwaho na londotwa zwavhuḓi, a yo ngo tea u dzhielwa fhasi. 
Kha vha ise phanḓa na mishumo mivhuya vha Kanana CPF!
Ha Mufumakadzi
Ndi humbulela uri zwo vha mashudu kana mashudu mavhuya uri ndi fhire tshiṱitshini tshavho tsha mapholisa ngei Mondeor, na u ṱangana na Dzhenala yavho ya SAPS.
Ndi humbulela uri i ganḓisiwa luthihi nga ṅwedzi, nahone ndi vhona itshi takadza musi u tshi vhala.
Nṋe na mufumakadzi wanga ri khou tou bva u thoma bindu ḽiswa nahone ri tama u ramba vhashumi vhavho vhoṱhe, kana vhane vha ḓo vha vhe kha vhupo uhu, uri vha ḓe vha nwe khaphu ya kofi kana tie ya mahala nahone ri fulufhela uri ri ḓo vha ri na bisikitsi kana mavhili ane ra nga vha fha.
Saizwi ndi na vhuṱanzi uri vha a zwi pfesesa, u thoma bindu ḽiswa a zwo ngo leluwa zwi dzhia nungo nnzhi na tshelede.
Fhedzi, ri tenda uri mapholisa na mihasho yoṱhe ya zwa mulayo ndi vhadzulapo vha ndeme vha ḽa Afrika Tshipembe.
Hezwi ndi zwiṱukuṱuku zwine ra tama u vha fha sa ndivhuwo kha u ḓifunga havho u khwaṱhisedza uri riṋe, vhadzulapo, ri a kona u bvelaphanḓa na matshilo ashu a ḓuvha na ḓuvha.
Ro lindela u pfa nga vhone, kana zwa khwinesa, u vhona vhashumi vha yunifomo, vha tshi dzhena kha kuvhengele kwashu na u vha ḓivha lwa khwine.
Ri a livhuha hafhu, vhashumi vha zwa mulayo vha ḽa Afrika Tshipembe, kha u shuma havho vho ḓifunga u dzudza Afrika Tshipembe ḽo tsireledzea.
Maṅwalo mapfufhi, a mbuno a nga fekisiwa kana a imeiḽelwa kha Mudzudzanyi.
Ri na pfanelo ya u dzudzanya kana u pfufhifhadza maṅwalo.
<Doc13>
KHUWELELO YA U ITA NYITO
Nga ḽa 14 Fulwana 2007, iṅwe ya dzi athikili dza Dzhenala ya kha webusaithi ya SAPS (www.sapsjournalon-line.gov.za) yo ṱalutshedza uri vhaofisiri vhavhili vha mapholisa vha Khethekanyo ya u Topola Dzigoloi ya Welkom vho farelwa vhuaḓa na vhufhura.
Hu tou nga avha vhavhili, musupherinthendenthi na tshipikiṱere, vho rengisa goloi dzo wanalaho nga mapholisa, u itela u ḓivhuedza.
Vhuvhili havho vho ḓivhonadza khothe nga ḽa 12 Fulwi mulandu wavho wa fhirisela kha ḽa 21 Ṱhangule 2007.
Nga murahu ha ḓuvha ḽithihi, nga ḽa 15 Fulwi 2007, ṱhoho ya mafhungo ya News24 ya bula uri: “mapholisa mavhili vha kha zwa vhuvemu vho ḓiṱama”
Zwazwino ho vha hu khonisitebulu wa mutshudeni na tshipikiṱere we a fara vhengele ḽa zwiambaro ngei Marble Hall, vha tshi khou tswa tshelede, dzihemmbe na zwikhipha.
Vhuaḓa kha tshipholisa vhu tea u fhela.
Musi vhunzhi hashu ri vhadzulapo vha fulufhedzeaho, vha shumaho vho ḓifunga, vhaofisiri vha si gathi vha tshipholisa a vha ḓiṱhonifhi, u ṱhonifha yunifomo yavho kana Khoudu ya Vhuḓifari ya Tshipholisa.
Ndi tshifhinga tsha uri ri fhedze zwithu izwi zwivhi kha SAPS lwa tshoṱhe.
Nahone zwino vha nga thusa u bvisa mapholisa vha vhuaḓa nga u vha ṱana kha nomboro ntswa ya luṱingo.
Vha sa ḓivhei!
Arali vha khou humbulela uri muṅwe wa vhashumisani navho vha kha zwithu zwi si zwavhuḓi, kana vha tshi ḓivha muṅwe muthu, vha nga vha mapholisa, miraḓo ya muṱa, vhashumisani, vhadzulatsini kana vhatsinda, vhane vha vha nga ngomu kana vha pulanaho u vha nga ngomu ha zwiito izwo zwa vhugevhenga, zwine vha tea u ita ndi u rumela SMS kha 32211.
Iyo ndi nomboro ntswa ya luṱingo lwa zwa vhugevhenga ye ya rwelwaṱari zwenezwino nga vha Primedia ngei Sandton.
Vha nga kha ḓi rumela SMS kha 32211 (nga mbadelo ya R1 iṅwe na iṅwe) kana vha ya kha www.crime-line.co.za.
Vhakuvhanganyi vha data vho pfumbudzwaho vho lindela u fhirisela mafhungo kha mapholisa, vhane vha ḓo takutshedza na zwenezwo!
Zwa khwinesa ndi uri vha ḓo dzula vha sa ḓivhei.
Zwino vha na maanḓa a u thusa u lwa na vhugevhenga vha sa ḓi vhei khomboni vhone vhaṋe.
Vhubveledzi ha Primedia vhu fulufhedzisa uri a hu nga vhi na zwi ḓa murahu.
Yusuf Abramjee, Project Coordinator ya zwa u lwa na vhugevhenga ya Primedia , o ri: “A ri ṱoḓi dzina ḽavho na ḓiresi nga nnḓani ha musi vha tou ḓithauba uri fha zwone nahone ahuna ṱhoḓea ya zwitatamennde na u ya khothe.
Zwine ra ṱoḓa ndi mafhungo nga ha zwigevhenga uri mapholisa vha kone u takutshedza”
Bembela iḽi ḽiswa, ḽa rannda dza dzimiḽioni, ḽa u lwa na vhugevhenga ḽa shango ḽoṱhe ḽo rwelwa ṱari nga vha Primedia ngei Sandton nga ḽa 7 Fulwi 2007.
Ḽo ḓisendeka nga Sisiṱeme ya u Imisa Vhugevhenga ya Mashangoḓavha. 
Fulo ḽa u Lwa na Vhugevhenga ḽo thoma Albuquerque, New Mexico, nga Khubvumedzi 1976.
Ndi tshumisano vhukati ha tshitshavha, vha nyanḓadzamafhungo na mazhendedzi a zwa mulayo nahone yo itelwa u lwa na vhugevhenga na u dzudza  vhadzulapo vho tsireledzea.
Ṋamusi, hu na mbekanyamushumo dza u Lwa na Vhugevhenga dza 1 200 u mona na dzhango dzine dza khou shuma kha mashango a 20 dzine dza shumisa mafhungo o ṋekedzwaho nga tshitshavha u thusa u tandulula vhugevhenga.
U ya nga CEO ya Primedia Ltd, Vho William Kirsh, mbekanyamushumo idzi dzo thusa uri hu farwe zwigevhenga zwa 600 000!
Zwine muofisiri muṅwe na muṅwe wa tshipholisa a tea u zwi ḓivha nga ha bembela iḽi liswa ḽa u lwa na vhugevhenga, ndi uri ḽi na thikhedzo yo fhelelaho ya Minista wa zwa Tsireledzo na Vhutsireledzi, Vho Charles Nqakula na Khomishinari wa Lushaka wa SAPS, Khomishinari Vho Jackie Selebi.
Khomishinari Vho Selebi vho fulufhedzisa uri “sa dzangano, ri ḓo lwa nga nungo dzashu dzoṱhe uri thandela iyi i shume.”
Mbudziso ndi ya uri vhone vha ḓo ita mini nga ha yo?
Hu ṱoḓea thikhedzo yo fhelelaho ya muṅwe na muṅwe, hu si u sokou fhindula na zwenezwo fhedzi vha tea u wana mafhungo u bva kha luṱingo lwa senthara ya vhugevhenga, na u kungedzela vhubveledzi uhu misi yoṱhe ine vha kona.
Kha vha vhudze vhathu, CPF, zwikolo, vha muṱa wavho na dzikhonani nga ha vhubveledzi uhu.
Vha khwaṱhisedze uri vha a pfesesa uri bembela iḽi a ḽi fhulufhedzisi zwi ḓa murahu, na uri vha ḓo dzula vha sa ḓivhei naho zwa tou ita hani.
Vha dovhe vha humbule uri luṱingo ulu a si kwa shishi.
Vhathu vha kha ḓi vhiga zwithu zwa shishi kha 10111 kana zwiṱitshi zwa tsini zwa mapholisa.
Nga kha bembela iḽi ḽa u lwa na vhugevhenga vha nyanḓadzamafhungo vho farisana na mapholisa.
Vha khou ṱoḓa uri thusa u ita uri ḽa Afrika Tshipembe ḽi vhe fhethu ho tsireledzeaho kha vhoṱhe.
Musi hu tshi rwelwa ṱari vhubveledzi ha luṱingo lwa zwa vhugevhenga, John Robbie, muhasho wa mbekanyamushumo ya nga matsheloni wa Talk Radio 702, o ṋekedza mitshini ya 65 ya ID Tool kha SAPS.
Vho Robbie zwazwino vho ita khumbelo muyani kha vhathetshelesi uri vha ṋekedze u itela mitshini iyi ya ID Tool.
Murengisi wa mitshini, Face Technology, na ene o dzhenelela, a fhungudza mutengo wa mitshini u ya kha mutengo we a i renga ngawo, zwine zwa konisa khamphani dze dza vha dzo ṋekedza tshelede ine ya swika mutshini muthihi u renga mitshini mivhili.
Primedia na John Robbie a si vhone vhe vhoṱhe vhane vha khou thusa mapholisa kha u lwa na vhugevhenga.
Kha vha vhale tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwiṱori zwa u bvelela kha Dzhenala ya SAPS kana kha Dzhenala ya Lubuvhisia ya SAPS nahone vha ḓo vhona uri milandu yo tandululwa hani hu na thusa ya miraḓo ya tshitshavha.
Hu na bembela ḽiswa ḽa u lwa na vhugevhenga ḽo thomiwaho, zwigevhenga, hu tshi katelwa avho vha si gathi vha re na zwiito zwa vhuaḓa vha re kha tshumelo, vha nga ḓivha tshithu tshithihi nga ngoho… maḓuvha avho o vhaliwa.
<Doc14>
U ṱanganedzwa ha muṋetshedzatshumelo wa ETQA
Tshumelo dza Muvhuso dza Afrika Tshipembe
Khumbelo kha ETQA u itela u ṱanganedzwa sa muṋetshedzatshumelo wa zwa pfunzo na u pfumbudza
Ṱhalutshedzo
Ndaulo i shuma kha zwiimiswa zwa Khwaṱhisedzo ya Ndeme ya Pfunzo na Vhugudisi (ETQA) nga fhasi ha Dzangano ḽa Ndalukano ḽa Afrika Tshipembe  (SAQA) u ṱoḓa uri muṋetshedzatshumelo wa zwa pfunzo na vhupfumbudzi a ite khumbelo ya u ṱanganedzwa ETQA.
U ṱanganedzwa, vhaṋetshedzatshumelo vha zwa pfunzo na vhupfumbudzi vha tea u ṅwaliswa u ya nga ha mulayo wo teaho.
Mulayo u elanaho na zwa Pfunzo ya Nṱha na Dziṅwe Pfunzo u ṱoḓa uri vhaṋetshedzatshumelo vha zwa pfunzo na vhupfumbudzi vha ṋekedzaho ndalukanyo dzo fhelelaho vha tea u ṅwaliswa na Muhasho wa zwa Pfunzo.
Muṋetshedzatshumelo wa zwa pfunzo na vhupfumbudzi u itea u ṋekedza ḽiga ḽa u linga na/kana ndalukanyo ine ya wela kha zwe a sedzesa zwone kha tshiimiswa tsha Khwaṱhisedzo ya Ndeme ya Pfunzo na Vhugudisi (ETQA) tsha Sekhithara ya zwa Pfunzo na Maanḓalanga a zwa Vhugudisi (SETA) kana Tshiimiswa tsha Phurofeshinaḽa.
Ṱhoḓea dza u tendelwa:
* Ṱhoḓea dza u ṱanganedzwa dzi kha ḽiṅwalwa ḽi vhidzwaho Maitele na Nyendedzi dza Vhaṋetshedzatshumelo nahone ḽi a wanala kha webusaithi ya SAQA.
* Mbekanyamushumo (na/kana ndingo) dzi ṋekedzwaho nga muṋetshedzatshumelo wa zwa pfunzo na vhupfumbudzi dzi fhedziselaho dzi ḽiga ḽa u linga na/kana ndalukanyo dzo ṅwaliswaho kha Muhanga wa Kushumele wa Ndalukanyo wa Lushaka (NQF).
* Kharikhuḽamu (nyolo, zwi re ngomu na matheriala wa u guda) zwi elana na maga a u linga na/kana ndalukanyo.
* Hu na vhashumi vha re na ndalukanyo dzo teaho (vhatshimbidzi na vhalingi vho ḓiṅwalisaho).
* Vhagudi vha a kona u swikelea tshumelo dza thikhedzo ya zwa u guda.
* Nḓila dza u linga na zwishumiswa zwi shumiswaho u ela ṱhoḓea dza ḽiga ḽa u linga na/kana ndalukanyo dzo tea, ndi dzone nahone ndi dza vhukuma, nahone dzi khou shumiswa u khwaṱhisa u guda.
Maga ane a tea u tevhela
* Kha vha rumele luṅwalo lwavho lwa u ṱanganedzwa sa muṋetshedzatshumelo wa zwa pfunzo na vhupfumbudzi kha ETQA yo teaho.
* Kha vha ise fomo ya khumbelo ya u ḓiela kha ETQA.
* Arali vho ṋekedzwa vhuṱanzi ha u tendelwa na u pfa u ri maitele a hone ha ngo tshimbila nga ngona, vha na pfanelo ya u ita khaṱhululo.
* Mutevhe wa ETQA na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwi hone kha webusaithi ya SAQA.
Zwi nga dzhia u swika kha miṅwedzi ya 6.
Tshumelo iyi ndi mahala.
Fomo dzine dza ḓadziwa
Fomo dza khumbelo ya u ṱanganedzwa dza muṋetshedzatshumelo na maṅwalwa a elanaho nadzo dzi nga wanala u bva kha ETQA yo teaho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani – Vha humbelwa u nanga khetho:
