<Doc01>
Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe
Tshata ya Ndondolo ya Khasitama
Vho ṱanganedzwa kha Tshata yashu ya Khasitama 
Ri ṱoḓa vhone, khasitama yashu vha tshi ri ela kha tshiimo tsha tshumelo tshe ra tshi tea kha tshata iyi.
Ri ḓo vha fara nga ṱhonifho na u vha ṋea tshumelo i tshimbilelanaho na milayo ya BATHO PELE.
Ri khou ḓiimisela sa tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli hashu u ṋetshedza tshumelo ya maimo a nṱha, u vha ṋea mafhungo a ngoho, ngeletshedzo na thuso kha tshumelo dzashu dzoṱhe.
Ndivho ya Tshata 
Tshata iyi i vha vhudza nga ha tshitandadi tsha tshumelo ine vha nga i lavhelela kha Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe (SASSA).
SASSA ndi nyengedzedzo ya tshanḓa tsha muvhuso tshi langaho nḓisedzo ya mindende kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe.
Ri ḓiimisela
U langa tshumelo dza tsireledzo ya matshilisano, nga nḓila i sa ḓuriho ri tshi khou shumisa maitele a khwinesa.
Zwine vha nga zwi lavhelela u bva kha riṋe
Mveledzo na tsireledzo ya tshirunzi tsha muthu,  Tshidzumbe, Vhungoho, U sa dzhia sia, U vha khagala, na Ndingano.
Nga kha Zhendedzi ḽa Tsireledzo ḽa Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe, ri ḓo
Ṋetshedza mafhungo na ngeletshedzo nga ha mindende yoṱhe ine vha nga ita khumbelo yayo.
U vha rumela kha zwiṅwe zwiimiswa zwine zwi nga vha thusa nga ṱhoḓea dzavho.
U vha thusa u ḓadza dzifomo dzashu na u ita khumbelo ya mundende.
Mafhungo ane vha ri ṋea a ḓo dzula e tshidzumbe.
U dzulela u tevhedza Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, milayo i vhusaho ya tshumelo ya vhathu na khoudu ya vhuḓifari ya tshumelo ya vhathu.
U vha thusa nga luambo lune vha tou ḓinangela.
U shuma nga u farisana na vhathu vhane ra vha ṋea tshumelo na vhaṅwe vhathu vha kwameaho.
U lwela khwiniso i bvelaho phanḓa ya nḓisedzo ya tshumelo u itela u swikelela ndavhelelo dzavho.
U ri kwama
Musi vha tshi ri kwama nga u tou ḓa, nga luṱingo, nga luṅwalo kana imeiḽi hu ḓo itea zwi tevhelaho:
Zhendedzi ḽa tshumelo ya khasitama ane a ḓo vha thusa u ḓo ḓiḓivhadza.
Mbudziso nga luṱingo na musi vho tou ḓa ri ḓo dzi tandulula nga u ṱavhanyedza.
Arali ri sa ḓo kona u dzi tandulula nga u ṱavhanya ri ḓo vha ṋea zwiitisi na u vha vhudza uri vha nga lavhelela phindulo lini.
Ri ḓo vha ṋea nomboro ya referentsi  u itela uri vha kone u sala murahu mbudziso yavho
Ri ḓo vha ḓivhadza musi ro ṱanganedza vhudavhidzani vhuṅwe na vhuṅwe u bva kha vhone nahone ri ḓo fhindula mbudziso yavho hu sa athu fhela maḓuvha a vhukati ha vhege a 7.
Arali ri sa kona u vha ṋea phindulo yo fhelelaho kha maḓuvha a vhukati ha vhege a 7, ri ḓo vha ḓivhadza uri ndi ngani na uri vha nga lavhelela phindulo lini.
Ri ḓo lingedza u tandulula mbudziso yavho hu sa athu fhela maḓuvha a vhukati ha vhege a 21.
Arali vha ri founela, ro ḓiimisela u fhindula luṱingo lwavho nga u ṱavhanya nga luambo lwa tshiofisi lune vha lu khetha.
Ri ḓo vha ḓivhadza nga u tou ṅwala tsheo iṅwe na iṅwe nga ha mundende wavho
Kha ofisi dza SASSA
Musi vha tshi swika kha iṅwe ya dzi ofisi dzashu, mushumi washu kha ofisi ya thuso u ḓo vha thusa nga u ṱavhanya.
Ofisi dzashu dzoṱhe dzi vula u bva nga 08h00 u swikela nga 16h30, Musumbuluwo u swika Ḽavhuṋa na u bva nga 08h00 u swika 16h00 nga Ḽavhuṱanu.
Kha ofisi dzashu na fhethu hune vha holela hone vha ḓo wana zwi tevhelaho:
Phuraivesi
Fhethu ha u lindela havhuḓi
Mabunga
Thuso ya dzilafho arali vha ḓivhadza hu tshe na tshifhinga  nga ha ṱhoḓea yeneyo
Ri ḓo ḓa khavho arali vha sa koni u ḓa ofisini dzashu nga vhanga ḽa vhulwadze.
Vha nga ri founela ri ḓo dzudzanya u tou ḓa hayani.
U shuma na khumbelo ya gavhelo ḽa mundende wavho
Ri ḓo thoma kutshimbidzele kwa khumbelo yavho ḓuvha ḽeneḽo. 
Ri fanela u vha na vhuṱanzi ha uri u ya nga mulayo vho tea u wana mundende.
Ri ḓivhetshela zwipikwa zwa u shuma na khumbelo yavho ra vha badela mundende wavho hu sa athu fhira maḓuvha a 90.
Ri ḓo vha eletshedza nga ha pfanelo yavho ya u ita aphiḽi arali khumbelo yavho yo haniwa, yo imiswa na u phumulwa 
U dzhia tsheo.
Arali ra dzhia tsheo nga ha khumbelo yavho vhone vha humbula uri zwo khakhea, kana vha ṱoḓa mafhungo manzhi nga ha tsheo, vha nga ita zwi tevhelaho:
Kha vha ri humbele uri ri vha ṱalutshedze tsheo nga vhuḓalo nahone ri ḓo shumisana na khumbelo yavho.
Vha nga ita aphiḽi kha tsheo yashu fhedzi hu sa athu fhira maḓuvha a 30 a datumu i re kha luṅwalo lwa tsheo.
Vha nga wana faela yavho arali vha tshi nga ṱoḓa mafhungo maṅwe na maṅwe.
Vhuḓifhinduleli havho hu ḓo vha 
U ri ṋetshedza:
Ḓiresi yavho ya vhukuma ya poswo na ya fhethu hune vha dzula hone.
Dzitshanduko kha nyimele ya vhone vhaṋe u fana na muholo, ḓiresi, dwadze na zwiṅwevho.
Mafhungo kana ṱhalutshedzo i fhulufhedzeaho, i re na vhungoho, ya vhukuma yo fhelelaho tshifhinga tshoṱhe. 
Phindulo yo teaho kha vhudavhidzani hashu i katela tsedzuluso kana maṅwe mafhungo ane a humbelwa u bva kha vhone. 
A vha ngo farea zwavhuḓi nga tshumelo yashu?
Arali vha so ngo farea zwavhuḓi nga tshumelo yashu ngauri:
Ro lenga u khunyeledza khumbelo yavho ya mundende/kana a vha ngo badelwa mundende nga tshifhinga.
Vhuḓifari ha muofisiri washu ho vha hu si havhuḓi.
Vhashumi vhashu vho ita vhukhakhi kha khumbelo yavho kana vho vha ṋea ngeletshedzo yo khakheaho.
Kha vhukhakhi vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha nga vha ho itwa nga khole/hu si nga khole kha sia ḽashu
kha vha ri ḓivhadze nga hazwo ri ḓo khakhulula vhukhakhi hashu nga u ṱavhanya.
Arali vha na mbilaelo, kha vha ri ṅwalele kana vha founele vha humbule u fhiriselwa kha yuniti ya ndondolo ya khasitama.
Ri ḓo ambedzana na vhone nga ha tshumelo yashu
Ri takalela u pfa mihumbulo yavho nga ha tshumelo yashu.
Ri ḓo shumisa mafhungo ane vha ri ṋea u khwinisa tshumelo dzashu.
Ri humbela uri vha rumele mahumbulwa kha maitele maṅwe na maṅwe a tevhelaho afha fhasi:
Vha founele senthara yashu kha luṱingo lwa mahala lwa – 0800 601 011
Vha ḓadze garaṱa ya mahumbulwa a khasitama i wanalaho kha ofisi dzashu na fhethu hune vha hola hone.
Vha dalele webusaithi yashu kha www.sassa.gov.za
Vha dalele huṅwe ha fhethu hashu ha vhukwamani.
(Tshiṱiriki, wapo, tshumelo na fhethu ha u badela hone)
Kha vha rumele makumedzwa o tou ṅwaliwaho kha iṅwe na iṅwe ya ofisi dzashu.
Mbudziso kana mahumbulwa nga ha tshata iyi
Arali vha tshi ṱoḓa zwinzhi nga tshata iyi, vha founele iṅwe ya ofisi dzashu.
Vha nga wana tshata iyi kha Bureiḽi, theiphi na CD arali vha humbela.
Tshata iyi i ḓo thoma nga 01/04/2007 nahone i ḓo sedzuluswa u itela u dzhenisa mahumbulwa avho.
<Doc02>
Vha Dzimbalombalo Afrika Tshipembe - Mafhungo
Dzimbalombalo dza nga ngomu: Ṱhoḓea ya dzimbalombalo i ḓo engedzea musi dimokirasi i tshi  aluwa
Atikili iyi yo ganḓisiwa lwa u tou thoma kha Business Report nga ḽa 05 Ṱhangule 2004
Vhege yo fhelaho ndo dzhenela muṱangano wa bodo ya vhaeletshedzi vha dzingu wa Senthara ya Vhugudisi ha zwa Dzimbalombalo ya Vhubvaḓuvha ha Afrika ngei Tanzania, he nda vha na tshikhala tsha u dzhenela vhuṱambo 39 ha senthara ha u ṋetshedza digiri ha ṅwaha nga ṅwaha, he vhashumi vhaṱanu vha Dzimbalombalo vha SA vha shela mulenzhe.
Vhugudisi ha vhashumi vha dzimbalombalo dza SA hu tou vha vhudugambilu ha dzangano.
Musi ndi tshi kha ḓi bva u tholiwa sa rambalombalo muhulwane, vha Dzimbalombalo SA, vho ṱanganela na Khoro ya zwa Dzimbalombalo, vho rwela u ṱhoḓisiso nga u ṱavhanya ya zwiimiswa zwi ṋetshedzaho vhugudisi kha data ya tshiofisi.
Ro topola zwiimiswa zwivhili: senthara ya vhugudisi ngei Dar es Salaam, Tanzania, na Tshiimiswa tsha Dzimbalombalo na Ngudo ya Ikonomi i Shumaho ngei Uganda.
Senthara ya vhugudisi yo thomiwa nga 1965 nga Khomishini ya zwa Ikonomi ya Afrika ya UN, Dzangano ḽa Tshumelo  yo Angaredzaho ya  Vhubvaḓuvha ha Afrika na Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya UN.
Nga 1977, muvhuso wa Tanzania wo vha wo no dzhia ndaulo ya senthara, wa engedzedza tshivhalo tsha mashango ane wa a shumela  kha ḽa Afrika u swika kha 13. 
Tshiimiswa ngei Uganda tsho thomiwa 1969, nga fhasi ha muhanga wa mulayo wa Yunivesithi ya Makerere.
Ndivho yatsho ho vha vhugudisi ha maimo a dziphurofeshinala ha maimo nṱha ha vhomakone kha zwa dzimbalombalo na ngudo ya ikonomi i shumaho.
U bva kha miṅwahani miraru yo fhiraho, vha Dzimbalombalo dza SA vha rumela vhashumi kha zwiimiswa izwi.
Mahoḽa, tshigwada tsha u thoma vho fhedza ngudo dzavho.
U bva tshe vha vhuya, kushumele kwavho kwo khwinisea zwihulwane, vhaṅwe vhavho vho tholiwa kha vhuimo ha ndangulo.
Fhedziha, vha Dzimbalombalo dza SA vha khou ṱangana na khaedu ntswa.
Ṱhoḓea ya mafhungo a zwa dzimbalombalo hu tshi dzhiwa tsheo, kha madavhi mararu oṱhe a muvhuso yo engedzea zwihulwane vhukuma.
Zwihulwane, vhathu vho gudelaho kha zwa u kuvhanganya na u shumisa mafhungo kha  mimasipala  vha khou u vha vha vhuṱhogwa vhukuma.
U swikelela ṱhoḓea iyi, ri ḓo fanela u gudisa vhathu vha tshivhalo tshi linganaho 2 000 nga ṅwaha.
Senthara  ya vhugudisi ya Tanzania na Tshiimiswa tsha Uganda tsha Dzimbalombalo na Ngudo ya Ikonomi i Shumaho zwi nga si kone swikelela ṱhoḓea khulwane nga u rali.
Musi vha tshi vula khoniferentse ya Dzangano ḽa Dzimbalombalo dza SA ṅwaha wo fhiraho, minista wa gwama Vho Trevor Manuel vho ṋea khaedu yunivesithi dza Afrika Tshipembe uri dzi sedzane na ṱhahelelo ya zwikili zwa dzimbalombalo zwine zwa vha hone u itela u thusa muvhuso kha u dzhia tsheo i re na nḓivho u bva kha mafhungo a zwa dzimbalombalo a vhukuma.
Vha Dzimbalombalo dza SA vho thoma nyambedzano na dziyunivesithi nga ndivho ya u thoma vhugudisi honovhu.
Fhedzi, zwa zwino a hu na yunivesithi ya Afrika Tshipembe ine ya ṋetshedza khoso ya dzimbalombalo dza tshiofisi.
Vha Dzimbalombalo SA i khou pulana u thoma tshiimiswa tshifhinga tshi ḓaho, tshi ṋetshedzaho vhugudisi ha zwa dzimbalombalo dza tshiofisi kha vhashumi vha nga ngomu na vha bvaho kha miṅwe mihasho. 
U thomiwa ha sisteme ya zwa dzimbalombalo ya lushaka zwi hu vhe na ṱhoḓea ya u thomiwa ha yunithi dza dzimbalombalo kha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso,  ya ita uri hu vhe na ṱhoḓea khulwanesa ya zwa zwikili zwa dzimbalombalo.
Fhedziha, mveledziso ya khaphasithi vhashumi kha zwa dzimbalombalo yo ṱumana na zwi fhiraho ṱhoḓea ya muvhuso ya u wana mafhungo a vhukuma.
Dzimbalombalo i kwama tshidziki tsha dimokirasi
HG Wells, u bva mathomoni a sentshari ya 20, vho  vha na muhumbulo wa uri tshifhinga tshi ḓaho, dzimbalombalo dzi ḓo ṱhoḓea kha vhudzulapo u fana na vhukoni ha u vhala na u ṅwala.
Dzimbalombalo dza vhathu ndi tswikelelo ya zwa mvelele ya zwenezwino ine ya bveledziswa  na mathomo a dimokirasi.
Kha nyimele ya Afrika, hune dimokirasi ya tshibveleli tsha zwenezwino, ri ḓo vhona u engedzea hu re khagala ha ṱhoḓea ya dzimbalombalo dza vhathu musi dimokirasi  i aluwa.
Vhorambalombalo ndi vhaunḓi vha milayo ya dimokirasi ya u bvela khagala kha mielo na tswikelelo, ngauralo  na kha vhuḓifhinduleli.
Ndi zwine zwa vha mbilaelo kha matshimbidzele a u engedza vhashumi vha zwa dzimbalombalo, na u bveledzisa zwiimiswa zwi ṱoḓeaho kha nyengedzedzo khulwane vhukuma i no khou ṱavhanyedza kha vhugudisi ha data ya tshiofisi.
Pali Lehohla ndi rambalombalo muhulwane na u vha ṱhoho ya vha Dzimbalombalo dza SA.
U wana mafhungo manzhi nga ha vha Dzimbalombalo zwa SA na zwibveledzwa zwadzo, kha vha dalele www.statssa.gov.za kana vha founele kha (012) 310-8600
<Doc03>
Maḓuvha a 16 a Fulo ḽa u ḓisa Tshanduko: vho vha vha tshi zwi ḓivha?
U bva 1994, Muvhuso wo bveledzisa mulayo wa u lugisa vhukhakhi vhu kwamaho vhafumakadzi na vhana.
Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Ndingano na Thivhelo ya Khethululo, wa 2000 wo phasiswa u khwaṱhisedza uri muṅwe na muṅwe a ḓiphine nga pfanelo dza Mulayotewa
Mulayo uyu u khwaṱhisedza uri vhafumakadzi vha na vhone a ḓifhelwa u fana na muṅwe na muṅwe nga pfanelo na mbofholowo, kha u tandulula vhukhakhi ha tshifhinga tsho fhiraho.
Mulayo wa Ndingano ya Mushumo, wa 1998 u khwaṱhisedza uri khethululo kha mushumo, vhuimo mushumoni na muholo u ya nga ṱhoḓea na nḓisedzo ya mushumo zwo ḓiswaho nga milayo ya tshiṱalula zwi khou fheliswa.
U ṱuṱuwedza vhuimeli ho linganelaho ha vhafumakadzi na vhaṅwe vhathu vhe tshifhingani tsho fhiraho vha vha vho kandeledzwa kha maimo oṱhe a zwiimiswa zwa phuraivethe na muvhuso.
Mulayo wa u Unḓa, wa 1998 u khwaṱhisedza pfanelo dza ṅwana kha maimo a kutshilele o teaho kha mveledziso ya muvhili, muhumbulo, muyani na matshilisano.
Mulayo u khwaṱhisedza uri tshelede ya u  unḓa ṅwana i khou wanala u bva kha vhabebi kana muthu ane a vha na vhuḓifhinduleli ha masheleni a ṅwana.
Mulayo wa Khakhathi dza Muṱani, wa 1998 wo phasiswa u ṋea vhaponyi vha khakhathi dza u tambudzwa miṱani tsireledzo khulwanesa.
Vhafumakadzi, vhane vha khou tambudziwa nga khakhathi dza miṱani, zwa zwino vha na thuso ya mulayo ine ya ḓo khwaṱhisedza tsireledzo yavho.
Mulayo wa Vhana wa 2005 na Mulayo wa Vhana wo Khwinisaho wa 2007 wo phasiswa, kha zwiṅwe zwazwo, u tsireledza ṅwana kha u sa farwa zwavhuḓi, u litshedzelwa, u tambudzwa kana u nyadziwa.
Muvhuso wo thoma u shumisa na u tikedza  maitele a u dzhenelela ane a tsireledza tshirunzi tsha  vhafumakadzi na vhana.
Tshata ya Pfanelo dza Vhana i khou sedzuluswa na u khwiniswa uri i katele hafhu khaedu dzi no khou bvelela u fana na u shumisa vhana  kha dzifiḽimu dza zwa vhudzekani na u sumbedza  vhana matheriala a dzifiḽimu dza zwa vhudzekani. 
Muvhuso wo dzhenelela kha khaedu ya u kombetshedza vhana u dzhena kha mbingano na vhathu vhahulwane vha tshi khou dzumbetshedza nga maitele a sialala a vhidzwaho u pfi “Ukuthwala”.
Muvhuso wo ḓiimisela u khwaṱhisedza uri sialala na maṅwe maitele a tevhedza Mulayotewa na milayo yo teaho.
Mushumo u kati wa u thoma nga huswa yuniti dza mapholisa  dzo khetheaho dzi shumaho  nga milandu ya vhudzekani na miṱani fhedzi na vhuṅwe vhugevhenga hu itelwaho vhana na vhafumakadzi .
U thomiwa ha yuniti dzo khetheaho zwi ḓo dzudzanya vhukoni hu ṱoḓeaho u khwaṱhisedza  ndangulo na u wana tshigwevho tsha vhugevhenga hu itelwaho vhafumakadzi na vhana.
Zwa zwino hu na Dzisenthara dza Ndondolo dza Thuthuzela dza 17 u mona na shango kha zwitshavha zwine zwa vha zwiwo zwinzhi zwa khakhathi dza zwa vhudzekani.
Senthara dzi ṋetshedza tshumelo dza mutakalo na ndondolo khathihi na u kutshimbidzele kwa u vhiga ku shumaho na tshigwevho tsha vhutshinyi  kha vhupo hu ṱhogomelaho hu ṱhonifheaho nga vhashumi vha phurofeshinala vha re na ndalukano.
Zwikwama zwa U dzhiulula Ndaka yo Tswiwaho tsho shumiswa u badela thandela dza u maanḓafhadza tshipondwa dza 19.
Vhulanguli kha Tshumelo ya Zwipondwa zwa Khakhathi na Vhugevhenga vhune ha vha na tshumelo dzi ṋetshedzwaho nga madzangano a tshitshavha na muvhuso a fhiraho 1 500 kha mavundu oṱhe ho bveledziswa.
Vhulanguli vhu maanḓafhadza vhathu uri vha wane tshumelo dzine dza vha hone kha vhupo ha havho.
Zwiimiswa zwo lugelaho zwipondwa zwo thomiwa kha zwiṱitshi zwa mapholisa zwine vhutshinyi vhukati ha vhathu vhane vha ḓivhana ha vha nṱha.
Khothe dza dzi Shumaho nga Vhutshinyi ha zwa Vhudzekani dzo bveledziswa.
Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani u sumbedzisa uri vhudzulo ho tsireledzeaho vhu tea u thomiwa.
Zwa zwino hu na vhudzulo ho tsireledzeaho ha 96 Afrika Tshipembe, u bva kha  ha 39 nga 2001.
Pfanelo dza Tshata ya Zwipondwa dzi khou thoma u shumiswa kha zwipondwa zwa vhutshinyi  dzine dza kwamana na Sisteme ya Vhulamukanyi ha Vhugevhenga.
Tshata iyi i katela Zwitandandi zwa Fhasi  kha Tshumelo dza Zwipondwa zwa Vhugevhenga, ine ya vhea muhanga wa mulayo wa zwipondwa uri vha lwele pfanelo dzavho  kha tshumelo dzo lavhelelwaho u bva kha Sisteme ya Vhulamukanyi ha Vhugevhenga.
U bva tshe Tshata ya Zwipondwa ya thoma u shuma, tshivhalo tsha maḓuvha a u fhedza mulandu Khothe ya Vhutshinyi ha zwa Vhudzekani tsho tsa u bva kha 285 u ya kha 142. 
Tshata ndi ṱhoḓea ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe ya u swikelela mushumo wawo wa dzitshakatshaka u ya nga Mulevho  wa Mashangombumbano (UN) ya Milayo ya Mutheo ya Vhulamukanyi ha Zwigevhenga  na  U shumisa Maanḓa nga nḓila i si yone.
Tshumisano ya dzitshakatshaka kha u tandulula khaedu dza dzikhakhathi kha vhafumakadzi na vhana.
Afrika Tshipembe ḽo rumela muvhigo waḽo nga ha mvelaphanḓa ye ḽa ita kha tshumiso ya Buthano nga ha Pheliso na khethululo kha vhafumakadzi na vhana kha komiti ya UN CEDAW.
Afrika Tshipembe ḽo vha ṋemuḓi wa Muṱangano wa Minista dza Tshitshavha tsha Mveledziso Tshipembe ha Afrika (SADC) (ḽa 09 Tshimedzi) u khunyeledza pulane ya tshiṱirathedzhi tsha dzingu ya miṅwaha ya 10 ya u dzhia vhukando kha zwiito zwa u rengisela vhathu kha maṅwe mashango, zwihulwane vhafumakadzi na vhana. 
Phurotokholo nga ha Mbeu na Mveledziso ya SADC i sumbedzisa uri Mashango ane a vha Muraḓo wa SADC a ḓo tea u vha o phasisa mulayo une wa lwa na u shengedzwa lwa vhudzekani nga 2015.
Afrika Tshipembe ḽo vha ṋemuḓi wa Samithi ya Dzingu ya Vhulamukanyi ha Mbeu (9-10 Lara 2009), u ṱanganyisa vhuimeli u bva kha mashango a Afrika uri vhu kovhelane tshenzhemo na maitele a khwinesa a u fhelisa khakhathi dzo livhiswaho kha mbeu.
Vha songo sedza thungo, kha vha lwe na u tambudzwa
<Doc04>
Tshitatamende tsha Phuraivesi
Muhasho wa Dzinnḓu wo ḓiimisela u tsireledza phuraivesi tshavho na u bveledzisa thekhinoḽodzhi ine ya vha ṋea tshenzhemo ya inthanethe ire na maanḓa yo tsireledzeaho .
Tshitatamende tsha Phuraivesi itshi tshi shuma kha webusaithi ya Muhasho wa Dzinnḓu na u langa u kuvhanganyiwa ha data na kushumisele.
Nga u shumisa webusaithi ya Muhasho wa Dzinnḓu, vha tendelana na maitele a data o ṱalutshedzwaho kha tshitatamende itshi.
U kuvhanganyiwa ha Mafhungo a Vhuṋe
Muhasho wa Dzinnḓu u kuvhanganya mafhungo a vhuṋe ane a shumiswa u wana muthu, u fana na imeiḽi, ḓiresi, dzina, ḓiresi ya hayani na mushumoni kana nomboro ya luṱingo.
Muhasho wa Dzinnḓu u kuvhanganya mafhungo a dimogirafi a tshiphiri, zwine zwi si vhe zwithu zwi songo ḓoweleaho kha vhone, u fana na khoudu ya ZIP, miṅwaha, mbeu, zwine vha zwi takalela, dzangalelo na zwine vha zwi funa.
Hu na mafhungo hafhu nga ha hadiwee na sofuthiwee ya khomphyutha yavho ane Muhasho wa Dzinnḓu wa kuvhanganya nga wone uṋe. 
Mafhungo haya a nga katela: ḓiresi ya IP, lushaka lwa brausa, madzina a domeini, zwifhinga zwa u wanala na ḓiresi dza webusaithi dzo shumiswaho sa referentsi.
Mafhungo haya a shumiswa nga Muhasho wa Dzinnḓu kha kushumele na tshumelo, u ṱhogomela khwaḽithi ya tshumelo, na u ṋetshedza mbalombalo nga u angaredza malugana na kushumisele kwa Muhasho wa Dzinnḓu.
Vha zwi humbule uri arali vha bvisela khagala mafhungo a vhuṋe ane a shumiswa u wana muthu kana data ire na mafhungo a vhuṋe a tshiphiri thwii nga kha dzibodo dza mulaedza wa nnyi na nnyi dza Muhasho wa Dzinnḓu, mafhungo aya a nga dzhiwa na u shumiswa nga vhaṅwe.
Vha dzhiele nzhele: Muhasho wa Dzinnḓu a u vhali vhudavhidzani huṅwe na huṅwe havho ha phuraivethe kha inthanethe.
Muhasho wa Dzinnḓu u vha ṱuṱuwedza uri vha sedzuluse zwitatamennde zwa tshidzumbe  kha webusaithi dzine vha khetha u dzhena khadzo u bva kha Muhasho wa Dzinnḓu u itela uri vha kone u pfesesa uri webusaithi dzenedzo dzi kuvhanganya, u shumisa na u kovhelana mafhungo avho hani.
Muhasho wa Dzinnḓu a u na vhuḓifhinduleli ha zwitatamennde zwa phuraivesi kana maṅwe mafhungo kha webusaithi dza nnḓa ha webusaithi dza muṱa wa Muhasho wa Dzinnḓu.
Kushumele kwa Mafhungo a Vhuṋe avho
Muhasho wa Dzinnḓu u kuvhanganya na u shumisa mafhungo a vhuṋe avho u itela u shumisa webusaithi ya Muhasho wa Dzinnḓu na u ḓisa tshumelo ye vha humbela.
Muhasho wa Dzinnḓu u dovha wa shumisa mafhungo ane shumiswa u wana muthu u vha ḓivhadza nga ha zwibveledzwa kana tshumelo zwine zwa vha hone u bva kha Muhasho wa Dzinnḓu na vhushumisani nawo.
Muhasho wa  Dzinnḓu u nga vha kwama nga kha saveyi  u ṱoḓisisa nga ha muhumbulo wavho wa tshumelo dza zwino kana khonadzeo ya tshumelo ntswa dzine dzi nga ṋetshedzwa.
Muhasho wa Dzinnḓu a u rengisi kana u hirisa mutevhe wa khasitama dzawo kha  madzangano a nga nnḓa. 
Muhasho wa Dzinnḓu u nga, tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe, vha kwama wo imela vhashumisani vha mabindu vha nnḓa nga ha ṋetshedzo ene i nga vha takadza.
Kha nyimele dzo raliho, mafhungo avho a vhuṋe o khetheaho a shumiswaho (imeiḽi, dzina, ḓiresi, nomboro ya luṱingo) ha fhiriselwi kha maṅwe madzangano. 
Zwiṅwe hafhu, Muhasho wa Dzinnḓu u nga kovhelana data na  vhashumisani vha fhulufhedzeaho u ri thusa u ita musaukanyo wa zwa mbalombalo,  u rumela imeiḽi kana luṅwalo nga poswo, u ṋetshedza thikhedzo kana u dzudzanya nḓisedzo.
Madzangano aneyo a nga nnḓa oṱhe o thivhelwa u shumisa mafhungo a vhuṋe nga nnḓa ha u ṋetshedza tshumelo idzi kha Muhasho wa Dzinnḓu, nahone a tea u bvela phanḓa na u tsireledza mafhungo a vhone.
Muhasho wa Dzinnḓu a u shumisi kana u bvisela khagala mafhungo a vhuṋe a phuraivethe, u fana na mbeu, vhureleli kana muraḓo wa poḽotiki, u songo wana thendelo yavho.
Muhasho wa Dzinnḓu u ḓivha zwi no khou bvelela kha webusaithi na masiaṱari ane khasitama dzashu dza a dalela nga ngomu kha Muhasho wa Dzinnḓu u itela u wana uri ndi tshumelo dza Muhasho wa Dzinnḓu dzifhio dzine dza takalelwa nga vhathu vhanzhi. 
Data iyi i shumiswa u ḓisa zwine khasitama ya funa zwone na khungedzelo nga ngomu ha Muhasho wa Dzinnḓu kha khasitama vhane mikhwa yavho ya sumbedza uri dzangalelo ḽavho ḽi kha sia ḽa ngudo ḽifhio.
Webusaithi dza Muhasho wa Dzinnḓu i ḓo bvisela khagala mafhungo avho a vhuṋe, u songo thoma wa vha ḓivhadza fhedzi arali mulayo u tshi ṱoḓa uri u ite ngauralo kana tshi tshi fhulufhela u ita ngauralo zwo tea u: (a) tevhedza ndaela ya mulayo kana u tevhedza maitele a mulayo o ḓiswaho kha Muhasho wa Dzinnḓu kana vhupo; (b) tsireledza pfanelo kana ndaka ya Muhasho wa Dzinnḓu; na (c) u nga fhasi ha nyimele i konḓaho u itela tsireledzo ya vhashumisi vha Muhasho wa Dzinnḓu kana tshitshavha.
Kushumele kwa Khuki
Webusaithi ya Muhasho wa Dzinnḓu i shumisa ‘khukhisi’ u vha thusa u ita tshenzhemo yavho ya vhuṋe ya oniḽaini..
Khuki ndi faela ya mafhungo ine ya vhewa kha hadidiski nga seva ya webupheidzhi.
Khuki dzi nga si shumiswe u tshimbidza phurogiramu kana u ḓisa vairasi kha khomphyutha yavho.
Khuki dzo ṋewa vhone nga nḓila yo khetheaho, nahone dzi ndi webuseva fhedzi ine i nga kona u dzi vhala kha domeini  yo vha ṋeaho khuki.
Iṅwe ya ndivho dza mutheo dza khuki ndi u ṋetshedza zwivhuya zwi vha  vhulungelaho tshifhinga.
Ndivho ya khuki ndi vhudza webuseva uri wo humela kha siaṱari ḽo tiwaho.
Sa tsumbo, arali vha vhekanya masiaṱari  a Muhasho wa Dzinnḓu a nga nḓila ya maitele ane vha funa, kana vha ḓiṅwalisa kha saithi kana tshumelo ya Muhasho wa Dzinnḓu, khuki i thusa Muhasho wa Dzinnḓu u vhuisa mafhungo avho o tiwaho nga murahu ha madalo.
Hezwi zwi leludza maitele a u rekhoda mafhungo a vhuṋe, u fana na aḓiresi dzine ha rumelwa maṅwalo a zwikolodo, ḓiresi dzine zwithu zwo rengiwaho zwa iswa khadzo.
Musi vha tshi humela kha webusaithi  yeneyi ya Muhasho wa Dzinnḓu, mafhungo e vha vha vho a ṋetshedza tshifhinga tsho fhiraho a nga waniwa, zwine zwa amba uri vha nga shumisa nga nḓila i leluwaho zwibveledzwa zwa Muhasho wa Dzinnḓu u ya nga lutamo lwavho.   
Vha a kona u ṱanganedza kana vha hana khuki.
Burouzara dza webusaithi nnzhi dzi ṱanganedza Khuki dzone dziṋe, fhedzi vha a kona u shandula kuvhekanyele kwa burouzara yavho uri vha hane khuki arali vha tshi ṱoḓa ngauralo.
Arali vha khetha u hana khuki, vha nga kha ḓi kundelwa u shumisa nga vhuḓalo zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwa tshumelo dza Muhasho wa Dzinnḓu kana webusaithi dzi vha dzi dalela.
Tsireledzo ya Mafhungo avho a Vhuṋe
Muhasho wa Dzinnḓu u tsireledza mafhungo avho a vhuṋe kha u wanala hu si na thendelo, kushumisele kana u bvisela khagala.
Muhasho wa Dzinnḓu u tsireledza mafhungo a vhuṋe a shumiswaho u wana muthu e vha a dzhenisa kha khomphiyutha fhethu ho langiwaho, ho tsireledzeaho , u thivhela u wanala hu si na thendelo, kushumisele kana u bvisela khagala.
Musi mafhungo a vhuṋe (u fana na nomboro ya garaṱa ya tshikolodo) yo fhirisela kha dziṅwe webusaithi, yo tsireledza nga kha kushumisele ku shandukisaho mafhungo a vha dzikhoudu, u fana na phurotokholo ya Secure Socket Layer (SSL).
Tshanduko kha Tshitatamende itshi
Muhasho wa Dzinnḓu  u ḓo  dzulela u ita tshanduko kha Tshitatamende itshi tsha Phuraivesi u sumbedza mahumbulwa a khamphani na khasitama.
Muhasho wa Dzinnḓu u vha ṱuṱuwedza uri tshifhinga tshoṱhe  vha sedzuluse Tshitatamende itshi uri vha ḓivhe uri Muhasho wa Dzinnḓu u tsireledza hani mafhungo avho.
Mafhungo a Vhukwamani
Muhasho wa Dzinnḓu u ṱanganedza mahumbulwa avho malugana na Tshitatamende tsha Phuraivesi.
Arali vha tshi tenda uri Muhasho wa Dzinnḓu a u ngo tevhedza Tshitatamende itshi, ri humbela uri vha kwame Muhasho wa Dzinnḓu kha webmaster@kznhousing.gov.za.
Ri ḓo shumisa ndingedzo dzi pfadzaho u khwinisa u wana thandululo ya thaidzo.
<Doc05>
Tshipitshi tsha Mulangadzulo Vho Ebrahim Rasool kha Mushumo wa U pembelela Matshudeni vho phasaho Maṱiriki
Ṋamusi ro ḓa afha u fhululedza matshudeni ashu o phasaho nga ṋaledzi.
Ri khou ri khavho: No shuma zwavhuḓi! Ri a ḓihudza nga vheiwe, Vunḓu na Shango zwi ḓi hudza nga vheiwe, vhabebi vhaṋu vha a ḓihudza nga vheiwe, zwa vhuṱhogwa nga maanḓa ni fanela u ḓihudza vheiwe vhaṋe.
Tshiitisi tsha uri ri pfe ri tshi ḓihudza nga tshifhinga tshi fanaho na itshi, ndi u dzhiela nṱha uri musi tswikelelo yo vha hone nga murahu ha tshifhinga tshilapfu tshi konḓaho na u ḓiimisela, ḓuvha iḽi ḽi bvisela khagala nyimele ine i nga ṱalutshedzwa sa i konḓaho vhukuma.
Maṱiriki i a konḓa.
Kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho ro ḓo tea u sudzulusa sisteme yoṱhe ya pfunzo u bva kha kuimele kwayo kwa tshiṱalula.  
Ro kona u swikelela zwihulwane u ya nga sia ḽa ṱhanganyo khulwane, silabasi nthihi na mulingo, tshivhalo tshihulwane tsha avho vha ṅwalaho na u phasa maṱiriki, na tsivhudzo ya uri ṱhoḓea ya pfunzo a si ya muthu ene muṋe – ikonomi yoṱhe yo ḓitika  nga tshaka dza zwikili zwi ṋetshedzwaho nga sisteme ya pfunzo.
Maṱiriki ndi zwone i a konḓa.
Vharangaphanḓa vhashu vho kuvhanganaho afha Leeuwenhof ndi tou vha na ngoho yo fhelelaho uri ndi vhone vha khwinesa vhane ra vha navho, avho vho konaho u swikelela zwa khwinesa, avho vhane vho tewa nga pfufho dzoṱhe dzine Vunḓu ḽa nga kona u dzi kuvhanganya. 
Fhedziha mihumbulo yashu i ya hafhu na kha 71% ya tshitshavha tsha miṅwaha i fhiraho 20 vhe vha si fhedze pfunzo ya sekondari, vha ṱoḓaho u lingana hafu ya 80 000 ya vho dzhenaho Gireidi ya 1 na vheiwe miṅwahani ya 12 vhe vha si ṅwale na mulingo nga 2004 ngauri vho litsha tshikolo nḓilani, vhunzhi ha vho ṅwalaho, fhedzi nga vhanga ḽa u khetha thero na gireidi, vha na  ṱhanziela ya dzine vha nga si kone u ṱanganedzwa kha ikonomi kana pfunzo ya theshiari.
Maṱiriki i a konḓa nga maanḓa ngauri ni tou vha zwivhoni zwashu.
Lushaka lu haṱula vhutshilo hashu nga kushumele kwaṋu.
Vha vhea fulufhelo ḽavho kha mutakalo waṋu.
Vha vhea  fulufhelo ḽavho kha vhumatshelo  nga vhubindudzi hashu kha sisteme ya pfunzo i ri ṱanganyisaho kha tshifhinga itshi tsha u pembela.
Ee, tshipiḓa tshihulwane tsha migaganyagwama ya lushaka na mavunḓu tshi ya kha pfunzo.
Ṅwaha hoyu fhedzi, u vhulunga mishumo ya vhagudisi vha 2000 ri tea u dzhia tshelede ye ya vha i tshi tea u ita mishumo ya mavunḓu.
Ri khou tea u engedzedza vhubindudzi hashu kha zwikolo zwi shayaho u itela uri kha u engedza tshivhalo  ndingano ya pfunzo i khou vhonala nga kha fulufhelo ḽihulwane  kha vhumatshelo kha tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe tsha ḽokhishi. 
Zwa vhuṱhogwa vhukuma, Minista Vho Dugmore na Mulavhelesi  Muhulwane Vho Swartz, ri to vha tsini na bveledza Tshiṱirathedzhi tsha Zwiko zwa Vhathu u ṱalutshedza vhubindudzi uhu hoṱhe.
Ri tea u bveledza matshudeni vha maṱiriki vhane vho ima vho khwaṱha kha mikhwa yavho, vha wana mvelelo dza maṱhakheni, vha konaho u longa tshanḓa kha ikonomi, vha fhulufhedzeaho tshitshavhani tsha havho na u vha mbuelo kha vhathu.
Hezwi ndi zwe ra ḓa u pembelela zwone ṋamusi.
No imela fulufhelo iḽi musi ri tshi fhaṱa Haya ha Vhoṱhe.
Ri pembelela tswikelelo yaṋu ngauri no ḓidzima zwinzhi na shuma nga maanḓa, vhabebi vhaṋu vho ḓidzima zwinzhi vha ni dzhenisa tshikolo, na tshitshavha tsha ḓidzima zwinzhi na u bindudza kha vhumatshelo haṋu.
Vhanzhi vho timatima ndeme ya u pembelela mvelelo dzavhuḓi dza maṱiriki musi ho sedzwa u konḓa hayo na uri i nga kha ḓi sumbedza masalela a sisteme ya tshiṱalula.
Ni nga kunda izwi fhedzi nga u ḓiimisela nga mihumbulo yo fhelelaho u fhaṱa Haya ha Vhoṱhe, hune hu si na muvhala na u vha ndingano khulwane.
Hezwi zwi nga vhonala kha tsheo dzoṱhe dzine na ita u bva zwino u ya phanḓa.
U swika zwino no khetha fhedzi uri ni ḓo shuma hani.
Ṱhanziela yaṋu ya maṱiriki i ni konisa na u ni kombetshedza u dzhia tsheo na khetho nga ha lushaka lwa muthu ane na ṱoḓa u vha ene na lushaka lwa vhutshilo vhune na ṱoḓa u vhu tshila.
Ri a ni fhululedza na u ni tamela mashudu mavhuya.
<Doc06>
Tshipikwa tsha Thandela ya Vhudavhidzani ya Muvhuso ya 2010 ndi u: 
tshimbidza tswikelelo ya ndivho dza tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani ha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha u tou thoma kha ḽa Afrika 
u shumisa tshikhala itshi tsho khetheaho u bvisa vhupfiwa na u isa phanḓa u fhaṱa vhuthihi u vhuḓihudzi vhukati ha vhathu vha Afrika Tshipembe
u ṱuṱuwedza vhaswa vhashu
u ita uri shango ḽashu ḽi ḓivhiwe nga ḽifhasi
bveledza vhupo ha vhudavhidzani vhune ha thusa na u shumisa tshikhala itshi u ṱavhanyisa mveledziso na u ṱanḓavhudza zwikhala 
u fhaṱa vhuthihi ha Afrika.
Hezwi zwi ḓo swikelelea nga u:
ṋetshedza vhurangaphanḓa na vhukonanyi ha vhudavhidzani ha muvhuso  kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010
U fhaṱa vhushumisani ha lushaka ha vhadavhidzani vha phuraivethe na vha tshitshavha kha masia oṱhe, khathihi na u fhaṱa vhushaka na vhadavhidzani kha dzhango na kha vhafhalali, u itela uri shango nga u angaredza na dzhango zwi shumise tshikhala itshi tsha vhudavhidzani ha vhutshilo hoṱhe
u ḓikumedzela kha thandela khulwane dza vhudavhidzani dza muvhuso dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha 2010.
<Doc07>
Milayo ya Vhuendi ya Badani ya Lushaka yo Khwiniswa u itela u khwinisa tsireledzo badani
POLOKWANE: Milayo ya Vhuendi ya Badani ya Lushaka yo Khwiniswa.
I vhidzwa u pfi Khwiniso ya Fumisumbe ya thoma u shuma musi i tshi ganḓisiwa.
Muhasho wa Dzibada na Vhuendedzi u ḓivhadza vhareili khwiniso dzine dza vha:
Mimoḓoro miswa yo ṅwaliswaho nga murahu ha ḽa 01 Ṱhangule 2010 i tea u vha na nambaphuḽeithi dzine dzo dzheniswa zwikurufu zwi sa bviseiho.
Arali i sa koni u dzheniswa kha moḓoro i tea u dzheniswa ka brakhethe ine ya tevhedza ndaela ya SANS 973.
Khwiniso iyi i ḓo fhungudza vhugevhenga na vhutshinyi ha zwa vhuendi nga vhareili vhane vha kona u bvisa nambaphuḽeithi nga nḓila i leluwaho uri vha si kone u wanala.
A zwi leluwi u bvisa nambaphuḽeithi wa dovha wa i vhuedzedza nga murahu ha musi wo ita vhugevhenga sa izwi zwi tshi ḓo ṱoḓa dziṅwe mbadelo.
Nambaphuḽeithi dzo itiwa nga aḽuminiamu ine ya ita uri zwi konḓe uri i nga swa ya ṱhoṱhela nga tshifhinga tsha musi ho bvelela khombo. 
U bva nga 1 Luhuhi 2011 vhathu vhane vha wana ḽaisentsi ya u reila ya khoudu C, C1, EC kana ECI a vha nga ḓo tendelwa u reila moḓoro une wa ṱoḓa ḽaisentsi ya u reila ya khoudu B kana khoudu EB ( nga luambo lwa kale muthu ane a vha na khoudu ya ḽaisentsi ya 10, 11, 13, kana 14 a nga si reile moḓoro une wa ṱoḓa khoudu ya ḽaisentsi ya 08).
Hezwi zwi ḓo shuma fhedzi kha vhathu vhane vha vha na ḽaisentsi ntswa fhedzi.
Tshivhalo tshinzhi tsha vhagudi vha u reila vha ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u reila mimoḓoro mihulwane musi hu tshi vhambedzwa na mimoḓoro miṱuku u itela uri vha si ite ndingo dza u paka moḓoro nga mavhambe sa tsumbo. 
Ngoho ndi ya uri vha vhuya vha wana ḽaisentsi ya u reila moḓoro muhulwane, vha reila mimoḓoro miṱuku ine a vha tou ḓivha zwavhuḓi kulangele kwayo vha fhedza vha tshi khou wana khombo.
Hu dovha ha lavhelelwa uri havho vhareili vhoṱhe vho wanaho ḽaisentsi dza u reila mimoḓoro mihulwane vha tea u vha na Phemithi ya U reila ya Phurofeshinaḽa, fhedzi mbalombalo dzi sumbedza zwo fhambanaho.
Hezwi sumbedzisa uri vhathu vho itaho khumbelo  vho vha vha tshi khou ṱoḓa ḽaisentsi dza u reila mimoḓoro miṱuku hu si mimoḓoro mihulwane.
Zwishumiswa zwa U langa Moḓoro uri u si bve kha Ndaulo zwo itelwaho dzithekhisi na zwibisana zwi khou thoma u shuma nga kha kutshimbidzele kwa ṱhanziela kune kwa vhumba tshipiḓa tsha ndingo dza u sedza uri moḓoro wo lugela u reilwa badani naa.
Zwi shuma kha dzithekhisi na zwibisana zwoṱhe nahone hu si kha mimoḓoro miswa yo bveledzwaho. 
Muṋe wa moḓoro o ṅwaliswaho kana muimeli u fanela u rumela fomo yo ḓadziwaho  ya DSCD tshiṱitshini tsha u ita ndingo dza u reila.
Tshishumiswa tsha U langa Moḓoro uri u si bve kha Ndaulo ndi tshishumiswa tshine tsha thivhela uri mathaila a si bve kha rimu musi a tshi thuthuba moḓoro u tshi khou gidima.
Khwiniso kha Ndaulo ya 332 yo ganḓisiwa na bvisa mutevhe wa ndingo dza mufemo dzi ṋeaho vhuṱanzi dzine dzi nga shumiswa u kuvhanganya sambula dza mufemo dzi ṋeaho vhuṱanzi na ṱhanziela u bva kha mubveledzi kana murengisi dzi shumiswa sa vhuṱanzi kha milandu, nga u tou dzi bvisa fhedzi.
Khwiniso iyi i ṱoḓa u lugisa fhungo ḽe ḽa ambiwa malugana na vhuimo ha mulayo nga ha tshishumiswa tsha u kala mufemo u ya nga khethekanyo ya 65(7) ya Mulayo wa Vhuendi ha Badani wa Lushaka wa 1996 na u tevhedza SABS 1793 na uri tshi nga shumiswa u wana uri ndi halwa vhungafhani vhu re kha mufemo.
Zwi tevhelaho ndi zwishumiswa zwo randelwaho:
“Hezwi ndi zwavhuḓi nga maanḓa nga tshifhinga hetshi tsha holodeni sa izwi  zwi tshi engedzedza ndingedzo dzashu dza u lwa na u reila wo kambiwa badani dzashu”, vho Pinky Kekana MEC wa Dzibada na Zwiendedzi vha ralo.
<Doc08>
Tshumelo dza Mutakalo wa Vhuimana (Phanḓa ha u Beba)
Vhasidzana na vhafumakadzi vha vhaimana vha rumelwa kha tshumelo dza vhuimana kana Yuniti dza U bebisa (MOU) vhuponi ha dziḓoroboni, na satheḽaithi kana dzikiḽiniki dzo tewaho vhuponi ha mahayani.
MOU ndi dziyuniti dza u bebisa dzi langiwaho nga vhathu vho gudelaho zwa u bebisa tshitshavhani  u itela u thusa vhalwadze vha ṱoḓaho ndondolo ya mutakalo ya mutheo.
Vhomme vha vhaimana vha tsivhudzwa uri vha dzule vho buka madalo avho a u thoma kiḽiniki phanḓa ha vhege dza 20 kana nga u ṱavhanyedza nga murahu vhege dzenedzi.
Musi mme wa muimana a tshi ḓa kiḽiniki lwa u tou thoma u a ṱoliwa zwoṱhe muvhili wawe na u khuthadziwa, zwi dovha zwa vhidzwa u pfi madalo a u buka. 
Vhuimana vhu vhewa iṱo nga tshifhinga tsha madalo a kiḽiniki a ḓaho nga murahu.
Mutakalo wa mme na wone u a vhewa iṱo.
U ḓo kaliwa, a dzhiwa mutsiko wa malofha na u murundo wa itwa ndingo.
Arali hu si na zwiimo zwi konḓaho, u ḓo fanela u vhuelela kiḽiniki nga murahu ha vhege mbili u yo wana mvelelo dza ndingo dzo itwaho kha madalo a u buka.
Nga murahu ha izwi, u ḓo fanela u vhuelela kiḽiniki vhege dza rathi dziṅwe na dziṅwe u swikela  a tshi ita vhege dza 28, a ḓo ya hafhu a na vhege dza 34, nga murahu a ḓo ya u ya nga ndaela ya kiḽiniki/mushumi wa MOU (u dovholola ha madalo hu nga fhambana u ya nga vhupo nga vhupo).
Vhomme vha vhaimana vha a ṱolwa u itela u sedza khombo dzine dza nga vha hone kha mutakalo wavho na wa futhasi.
Vhasidzanyana khathihi na vhafumakadzi vha miṅwaha ya 35 vhane vha vha vhaimana vha dzhiwa vha vhathu vha re kha khombo khulwane.
Hezwi zwi amba uri vha na khonadzeo ya u vha na zwiimo zwi konḓaho nga tshifhinga tsha musi vha vhaimana na musi vha tshi beba.
Vhafumakadzi vha vhaimana vha nga dovha vha dzhiwa vhe khombo khulwane arali vha na mutsiko wa malofha u gonyaho, ḓivhazwalake ya vhulwadze ha dzhinetiki, vhuimana ha vhana vha fhiraho muthihi kana arali vho vhuya vha  itwa muaro tshifhinga tsho fhiraho u fana na muaro wa u beba.
Vhomme vho waniwaho  vha kha khombo khulwane vha a fhiriselwa phanḓa nṱha kha mutevhe wa kiḽiniki dza vhaimana vho ḓaho tshikaloni kha zwibadela zwi re na madokotela ane a vha vhomakone, hune dziṅwe ṱhoḓisiso dza ḓo itiwa na ndingo dza u ṱhaṱhuvha dza itwa hone.
Vhomme vhane vhuimana havho ha vha vhu khomboni khulwane vha eletshedzwa u ya tshikaloni kiḽiniki tshifhinga tshoṱhe arali zwo tea.
Arali lu lwa u tou thoma vha tshi ḓa kha tshiimiswa tsha mutakalo, vha ḓo humbelwa uri vha ḓadze fomo vha vulelwa faila.
Vha ḓe na bugu ya vhuṋe, mishonga ine vha nga vha tshi khou nwa na garaṱa ya kiḽiniki kana sibadela, arali vho vhuya vha ṅwaliswa kha tshiimiswa.
Vhuimana vhune hu si vhe khomboni khulwane vhu a langiwa kha MOU (yuniti dza u bebela dzi langiwaho nga vhathu vho gudelaho u bebisa vhaimana tshitshavhani u itela u ṋetshedza ndondolo ya mutakalo kha vhalwadze) vhuponi ha ḓoroboni na satheḽaithi na kiḽiniki dzo tewaho vhuponi ha mahayani.
Vhuimana hune ha vha hu kha khombo khulwane vhu langiwa dzikiḽiniki dzine vhalwadze vha ḓa u wana dzilafho vha fhedza vha ṱuwa kha vhupo ha ḓoroboni na zwibadela zwa dzingu vhuponi ha mahayani na zwibadela zwi re na madokotela vhomakone.
<Doc09>
Mbekanyamushumo ya Pfushi yo Ṱanganelaho
Ndivho ya Mbekanyamushumo ya Pfushi yo Ṱanganelaho (INP) ndi u khwinisa vhuimo ha pfusho ha vhathu vhoṱhe vha dzulaho kha vundu ḽa Western Cape.
Hu na zwipiḓa zwo vhalaho kha mbekanyamushumo iyi.
Vhushayapfushi ndi mini?
Vhushayapfushi ndi thaidzo khulwane Afrika Tshipembe nahone ndi zwiṅwe zwa zwithu zwo shelaho mulenzhe zwihulwanesa kha malwadze na mpfu kha vhana vhaṱuku.
Hu anganyelwa uri 30% ya vhana vha Afrika Tshipembe vho ita zwirole nga vhanga ḽa u sa vha na pfusho yo linganaho musi vha tshi kha ḓi vha vhaṱuku.
U ḽa zwiḽiwa zwi songo linganaho, malwadze na mutsiko wa matshilisano/ u ṱangana na nyimele kana tshiwo tshi konḓaho ndi zwone zwiitisi zwenezwo zwa vhuṱhogwa zwa vhushayapfushi.
Vhushayi na u sa vha hone ha zwiko ndi zwiitisi zwa mutheo zwi shelaho mulenzhe kha vhushayapfushi.
INP i khou lingedza u fhelisa dwadze iḽi ḽi sa ambi nga nḓila dzo vhalaho.
Zwiengedzedzi kha zwiḽiwa zwa vhana.
Kha vhuimo ha ndondolo ya mutakalo wa mutheo vhana vhane vha ṱoliwaho na u topolwa sa vha shayaho pfushi (hezwi zwi katela vhana na vhathu vhahulwane vhane vha vha na HIV vha na thiibii) vha ḓo ṋewa zwiengedzedzi kha zwiḽiwa hu tshi katelwa mugayo u re na pfushi na zwinwiwa zwi re na mafulufulu.
Zwiengedzedzi zwi ṋewa dzikilaente dzo topoliwaho u ya nga ṱhoḓea.
Mushumeli wa mutakalo u dovha a ṋea khuthadzo, mafhungo na pfunzo nga ha  kuḽele kwa mutakalo na nḓila dza mutakalo dza u ita zwiḽiwa.
Vhaeletshedzi vha kuḽele vha ṋetshedza tshumelo dzo khetheaho tshitshavhani.
U mamisa mikando
U thusa kha u lwa na vhushayapfushi u bva ṅwana a tshe muṱuku, vhashumeli vha mutakalo vha ṱuṱuwedza vhafumakadzi u mamisa vhana vhavho mikando fhedzi u swikela ṅwana a tshi vha na miṅwedzi ya rathi nga murahu vha isa phanḓa na u mamisa mikando vha engedza nga zwiḽiwa zwo linganelaho zwo teaho, u swikela ṅwana a tshi  vha na miṅwaha mivhili.  
Dziṅwe nḓila dza u kanzwa dzi ṱalutshedzwa  vhomme vha re na HIV.
Sibadela tsha Vredendal na Senthara ya Vhaimana Groote Schuur ndi Zwibadela zwi re na Tshumelo dza Vhana dzavhuḓi kha vunḓu u ya nga Vhurangeli ha Sibadela tsha tshumelo dza Vhana dzavhuḓi.
U vhea iṱo nyaluwo
Vhana vhoṱhe vha a kaliwa tshifhinga tshoṱhe sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya u vhea iṱo nyaluwo, tshisumbi tsha uri ṅwana a nga vha a tshi khou aluwa.
Tshileme tshi dzheniswa kha Garaṱa ya Ṅwana ya Kiḽiniki.
Mudzi wa zwivhangi zwa u onda zwi a sedziwa u fana na malwadze a phirela, ṱhahelelo ya zwiḽiwa hayani na u sa londa ṅwana.
Malwadze a phirela a shela mulenzhe zwihulwane kha vhushayapfushi nahone malwadze aya a ya alafhea kha ḽevele ya ndondolo ya mutakalo ya mutheo.
Vhulwadze ha u shela vhu a elana zwihulwane na vhupo ha tsiravhulwadze hu si havhuḓi (tshampungane na nḓisedzo ya maḓi) na pfushi i si yavhuḓi ya lutshetshe, zwine zwa sia a tshi vha khomboni ya u shela lwa tshifhinga tshilapfu.
U fhungudza vhushai
Miṱa yo welaho nga vhushai i a topolwa na u rumelwa kha iṅwe ya mbekanyamushumo dza u fhungudza vhushai dza muvhuso.
Tsireledzo ya zwiḽiwa zwa miṱani i a tandululwa nga sekhithara dzo fhambanaho na thikhedzo dzo teaho dzi a ṋetshedzwa.
Zwiengedzedzi zwa vithamini
U laula ṱhahelelo ya zwiḽiwa zwo ḓalaho pfushi ndi tshipiḓa tsha ndeme ya tshumelo.
Zwiḽiwa zwo ḓalaho pfushi ndi zwibveledzwa zwa mupo u fana na dzivithamini na minerala, zwine zwa wanala zwi zwiṱuku kha zwiḽiwa ndi zwa vhuṱhogwa kha u ṱhogomela mutakalo wavhuḓi.
NIP i ṋetshedza zwiengedzedzi zwa Vithamini A zwo itelwaho vhana.
Vhana vhane vha ṱahela Vithamini A vha a onda, vha kundelwa u aluwa zwavhuḓi nahone vha anzela u wana malwadze ane a fhedza o vha vhulaha.
U shaya Vithamini ya A zwi tshinya maṱo nahone ndi tshiṅwe tsha zwivhangi zwa vhupofu kha vhana.
Vhana vhane vha bebwa vha na tshileme tsha fhasi vha fhiwa philisi dza Vithamini A, dzi ṋeaho maanḓa maswole a muvhili na u thusa kha nyaluwo ya mveledziso ya ṅwana. 
Vhutshetshe u bva kha miṅwedzi ya 6-11 vhu fhiwa muelo muthihi wa Vithamini A (100 000 IU) u tsireledza malwadze a khombo.
Vhana vha u bva kha miṅwedzi ya 12 u swika kha miṅwaha miṱanu vha fhiwa phimo nthihi ya IU ya 200 000 vha na miṅwedzi ya 12 u bva afho vha fhiwa IU ya 200 000 IU miṅwedzi ya rathi miṅwe na miṅwe u swikela vha tshi vha na miṅwaha miṱanu.
Nyengedzedzo ya phimo dza Vithamini A dzi fhiwa vhana vha shayaho pfusho vhukuma, kana vha dzulelaho u vha farwa nga malwadze a phirela u fana u vha na u shela, tshifumbu kana tshitzhili tsha HIV.
U vhulaha ṋowana
U onda kha vhana zwi nga vhangiwa nga u vha  na ṋowana nnzhi  nahone hezwi zwi a lafhiwa kiḽiniki nga mushonga wa u vhulaha ṋowana.
Ngeletshedzo ya zwa pfusho kha nyimele dzo khetheaho
Pfunzo ya zwa pfusho, mafhungo na khuthadzo zwi ṋewa kha vhuimo hoṱhe ha ndondolo kha vhathu vhe vha vha na zwiṱirouko, vhane vha vha na malofha mahulu, mutsiko wa malofha wa nṱha, vhulwadze ha swigiri, HIV/AIDS na Thiibii.
Mbekanyamushumo ya pfusho ya tshikolo tsha phuraimari
Mbekanyamushumo ya Pfusho ya Tshikolo tsha Phuraimari i a wanala kha zwikolo zwa ikonomi ya fhasi zwo topolwaho.
Zwikimu izwi zwa zwino zwi khou tshimbidzwa khathihi na Muhasho wa Pfunzo.
Muvhuso wa vunḓu wo ḓiimisela u swikelela vhana vha 125 000 kha zwikolo zwa phuraimari zwa 847 kha vunḓu nga 2004 nga mbekanyamushumo ya ṋetshedzo ya zwiḽiwa tshikoloni. 
Zwiḽiwa kha zwiimiswa 
INP yo shela mulenzhe kha ndondolo ya zwiimiswa ya dzikilaente nga kha sisteme dza tshumelo ya zwiḽiwa u itela ṋetshedzo ya pfusho yo linganelaho.
Ndaela:
Vhathu vha ḓaho kiḽiniki lwa u tou thoma/ sibadela kana kha zwibadela zwi re na madokotela vhomakone  vha ḓo humbelwa uri vha ḓadze fomo na u vulelwa faila ya mulwadze.
Vha ḓe na bugu ya vhuṋe yavho.
Luṅwalo u bva kiḽiniki lwa u vha fhirisela sibadela lu ḓo ṱoḓiwa musi vha tshi ya sibadela.
Zwibadela zwi ḓo vha humbela tshiḽipi tsha muholo/asesimennde ya mbuelo (IRP5).
Vha ḓe na garaṱa ya sibadela arali vho vhuya vha ṅwaliswa sibadela.
<Doc10>
Tshipitshi nga Mufarisa Minista wa Mishumo ya Tshitshavha Vho Ntopile Kganyago, MP, kha mushumo wa u rwelwa ṱari wa u thoma wa tshitshavha wa Mbekanyamushumo ya nga Ngomu ha Ḓorobo ya Tshwane, Tshifhaṱo tsha Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe ngei Tshwane
Vhaṅwe vhaofisiri vha muvhuso vhahulwane 
Vhanna na vhafumakadzi vha midia
Vhaeni  vhaḓivhalea
Tsheo yo dzhiwaho nga Khabinete nga 1997 u ṱuṱuwedza mihasho ya muvhuso ya lushaka u ita uri nga ngomu ha ḓorobo ya Tshwane hu vhe haya hayo ha tshoṱhe, ho vha tsumbedziso ya bono ḽihulwane nga tshifhinga tshenetsho na zwino.
Mvelelo yo vha pulane yo dzudzanyiwaho zwavhuḓi ya u ṱuma  mvusuludzo ya ḓorobo dzashu kha khumbelo ya muvhuso ya u vusuludza vhupo ha ḓoroboni na vhurangeli ha mveledziso ya vhupo ho lugiselwaho u bveledza mvelele ya ndaulo ya ḓorobo ine ya tevhedza  pfanelo dza vhathu, vhudzulo  ha mafunda,  mveledziso ya ikonomi na matshilisano.
Ṋamusi  musi ri tshi posa tombo ḽa u thoma kha kupfesesele kwa bono iḽo, ri dovha ra pembelela  lwendo lwe ra lu tshimbila u swika zwino.
Vhukwamani vhuhulwane vhu anzela u itwa nga khanedzano khulwane dzi linganaho nga ha ṱhoḓea dzi na nḓila dzo vuleaho kha mihasho zwi tshi ya ngauri zwithu zwine zwa vha kha vhupo hayo a zwo ngo ri bvisa nnḓa ha nḓila roṱhe kha ndivho ya u bva kale na kale, ine ya vha u khwinisa vhupo ha mushumoni havhuḓi ha mihasho ya muvhuso nga ngomu ḓoroboni ya Tshwane.
Nga tshifhinga tshenetsho  ri  tea u shela mulenzhe khathihi kha u vusuludza ḓorobo ngomu.
Dziṅwe ndivho dzine na dzone dza vha dza vhuṱhogwa dzi katela mafulufulu a u kunga vhubindudzi ha sekhithara dza phuraivethe, u bveledzisa vhuimo ha Tshwane sa ḓorobo khulwane ya vhuṱhogwa Afrika na u bveledzisa u maanḓafhadza ha ikonomi ya vharema.
Muvhuso u na zwifhaṱo zwinzhi vhukuma na u u vha muṅwe wa vhabindudzi vha re phanḓa kha zwa ikonomi ya muvhuso wapo zwihulwane kha ḓorobo khulwane dza Johannesburg na Tshwane ngei Gauteng.
Mihasho i ṱoḓa fhethu hu shumiseaho khathihi na ofisi u itela u swikelela mushumo yavho wa nḓisedzo ya tshumelo kha tshitshavha kha u bveledza vhurumiwa hayo.
Ndi zwithu zwi ḓivheaho zwa uri vhunzhi ha zwifhaṱo zwa muvhuso zwi kha tshiimo tshavhuḓi u ya kha tsha khwine musi zwi tshi vhambedzwa na tshiimo tshavhuḓi vhukuma.
U vusulusa, u khwinisa na u lugisa zwi ḓo rangaphanḓa kha sia ḽa masheleni ane a ḓo shumiswa na u shela mulenzhe kha tshipiḓa tsha BBE tsha Thandela ya nga Ngomu ha Ḓorobo ya Tshwane.
Ṅwaha muṅwe na muṅwe muvhuso wa lushaka nga kha Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha u shumisa masheleni a fhiraho o kovhelwaho nga rannda dza biḽioni mbili (R2 biḽioni) u badela rennde na dziṅwe mbadelo dzi elanaho na ndangulo ya tshifhaṱo u fana na reithi na tshumelo, lushaka nga u angaredza, hune sekhithara dza phuraivethe na muvhuso wapo sa vhavhuelwa. 
Tshifhinga tshoṱhe ndi vhathu vha kwameaho vhathihi vhane vha lavhelelwa u tshimbidza  kuitele kwa  u vusuludza nga ngomu ha ḓorobo ya Tshwane, na vhushelamulenzhe nga Muvhuso wa Vunḓu wa Gauteng nga kha thandela dzavho dza vhubindudzi vhuhulwane sa zwe zwa ṱanganedzwa nga Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Ikonomi ya Gauteng (GEDA).
Kha nyimele ya Mbekanyamushumo ya nga Ngomu ha Ḓorobo ya Tshwane, ine ya pfi “ Re Kgabisa Tshwane” ya ṱalutshedzwa sa “ Vhupo Havhuḓi ha U shuma” ndumbo i kha vhathu (vhashumeli vha muvhuso na tshitshavha) u fana na musi i kha zwikhala zwine vha dzula khazwo nga tshifhinga tsha nḓisedzo na u ṱanganedza tshumelo dza tshitshavha dza mutheo.
Musi vha tshi ḓivhadza Mbekanyamushumo ya Nyito ya 2004 ya muvhuso, Muphuresidennde Vho Thabo Mbeki vho vhidza Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha khathihi na Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo uri i ṱanganele kha u tshimbidza thandela ya u khwinisa vhupo hune vhathu vha shuma hone kha mihasho ya muvhuso na vhashumeli vha muvhuso.
Themamveledziso ya tshitshavha ndi nzhini ya nḓisedzo ya tshumelo, vhaofisiri vha muvhuso ndi peṱirolo i itaho uri nzhini i mone nga ṱavhanya, nga nḓila i pfadzaho na i shumaho.
Nga tshifhinga tsha ḽiga ḽa asesimennde ya ṱhoḓea dza thandela, vhashumi vhanzhi vha muvhuso vhe vha kwamiwa vho ombedzela vhuṱhogwa ha u vha na zwikhala zwihulwane zwa u shumela khazwo zwi vhuedzaho kushumele kwavho , hezwi zwi katela vhupo ha nga nnḓa na ha nga ngomu,  ndi ngazwo hu na ṱhoḓea ya u shumisana na Ḓorobo ya Tshwane ine ya vha na vhuḓifhinduleli ha masia manzhi a ndangulo ya ḓorobo, u fana na vhuendi, u kunakisa, tsireledzo na vhuḓi ha ḓorobo.
Kha vha ri ndi dzhie tshikhala itshi u livhuwa vhulanguli ha Tshwane na vhurangaphanḓa nga mbonelaphanḓa yavho kha u ṱanganedza thandela iyi na u ḓilugisela u i vhandekanya na Pulane dza Mveledziso yo Ṱanganelaho dza vhone vhaṋe.
Zwavhuḓivhuḓi Memorandamu wa U pfesesana (MOU)  we ra ḓo tendelana khawo hu si kale ṋamusi vhukati ha Muhasho wa lushaka wa Mishumo ya Tshitshavha na Masipala muhulwane wa Ḓorobo ya Tshwane, ndi khwaṱhisedzo ya u wana pfesesano ine ha ḓo ṱuwiwa ngayo.
Ndi khwaṱhisedzo ya u ḓiimisela u shumisana kha vhurangeli na thandela dzine dza vhuedza masia oṱhe.
Mulaedza washu kha vhone ṋamusi ndi uri "mushumo wo thoma” kha miṅwaha ya 10 i ḓaho vha ḓo vhona nyengedzedzo ya masheleni a fhiraho rannda dza biḽioni dza malo (R8 biḽioni) nga muvhuso wa lushaka na sekhithara ya phuraivethe  nga kha mugaganyagwama muhulwane,  khwiniso ya zwa u hirisa na vhushumisani.
U ya nga Vhulanguli ha Mbekanyamushumo, Komiti Nyendedzi yo thomiwa vhukati ha Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo, Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha, Vhufaragwama ha Lushaka na Ḓorobo ya Tshwane.
Kha zwiṅwe zwo sedzwaho, Komiti i ḓo rangaphanḓa mbekanyamushumo, u ingamela na u vhea iṱo kushumele, u khunyeledza tshiṱirathedzhi tsha ṋetshedzo ya masheleni na u khwaṱhisedza kushumisele kwo konanywaho.
Muhasho wo thola Vho Dumisani Dlamini sa Mufarisa Mulanguli Muhulwane ane a vha na vhuḓifhinduleli ha vhulanguli kha mbekanyamushumo yoṱhe.
Ndi a livhuwa.
<Doc11>
Mulangadzulo, Muhulisei Mulangavundu, Vhashumisani nga nṋe kha Khabinethe, Miraḓo ya Nnḓu, vhaeni vha huliseaho, vhaofisiri vha muhasho wa dzinnḓu, miraḓo ya midia na tshitshavha nga u angaredza, vho ṱanganedzwa.
Maipfi aya vhanna na vhafumakadzi  a sedza kha poḽotiki dza Afrika Tshipembe, zwihulwane Western Cape.
Naho vhathu vho ḓiimiselaho u shuma na vha ṱoḓaho mvelaphanḓa kha shango iḽi vha shuma nga maanḓa hani, vhaṅwe vhathu vha dzulela u dzhiela fhasi mushumo wavhuḓi we wa itiwa nga muvhuso uyu u londaho vhathu nga tshifhinga tshiṱuku vhukuma u bva tshe wa thoma u vhusa.
Vhanna na vhafumakadzi, vhathu vhanzhi vho amba zwine vha amba nga ha uri zwa dzinnḓu ndi zwithu zwa hani, fhedzi kha vha ntendele ndi vha fhe iṅwe ṱhalutshedzo. 
Kha nṋe, zwa dzinnḓu a zwi ambi nga ha vhudzulo ho tsireledzeaho fhedzi.
Ndi nga ha vhathu vhone vhaṋe musi vha tshi dzhia vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza vhupo havho na u fhaṱa vhumatshelo havho.
Ndi nga ha u vhumba zwitshavha zwa ndeme na vhupo ha u dzula khaho ho khwaṱhaho.
Ndi nga ha lupfumo kha vhuthihi nga kha vhushumisani vhukati ha sekhithara ya phuraivethe, sekhithara ya muvhuso, madzangano a si a muvhuso, fhedzi zwa vhuṱhogwa, ndi zwitshavha.
Zwa dzinnḓu kha nṋe zwi nga ṱalutshedzwa sa kuitele, kune kwa katela u pulana na vhathu vhudzuloni ha u pulanela  vhathu.
Zwa dzinnḓu kha nyimele ya Afrika Tshipembe a hu tou vha tshibveledzwa, fhedzi zwi dovha zwa vha kuitele kune kwo ḓitika nga mikhwa ya dimokirasi ye vhathu vha shango iḽi vha i lwela nga maanḓa.
Ndi kuitele ku thetshelesaho vhathu, kwa tendela vhathu u shumisa pfanelo dzavho dza dimokirasi dza u khetha lushaka lwa dzinnḓu na vhupo hune vha ṱoḓa nnḓu dzavho dzi tshi fhaṱiwa hone.
Ngauralo a hu na zwithu zwine zwa ita uri muthu a pfe a si tshithu na u maitele a si a dimokirasi u fhira vhathu vho dzimiwaho pfanelo dzavho dza mutheo dza u khetha.
U fhambana na tshifhinga tsha muvhuso wa tshiṱalula, vhathu ndi vhone vha vhuṱhogwa kha bono ḽanga ḽa nḓisedzo ya dzinnḓu na tshiṱirathedzhi .
Vhanna na vhafumakadzi, ndo takala masiari aya u vha ṋetshedza tshipitshi tsha mugaganyagwama wa vhuvhili wanga sa Minista wa Vunḓu wa zwa Dzinnḓu.
Ndi dovha nda pfa ndo takala u ṋetshedza tshipitshi itshi nga ḓuvha iḽi  phanḓa ha Anivesari ya 10 ya dimokirasi yashu.
Hu na vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha uri muvhuso wo rangwaho phanḓa nga ANC wo swikelela zwinzhi nga tshifhinga tsha fhasi ha miṅwaha ya fumi ya u vhusa hayo u fhira zwe vhuya zwa itwa nga shango ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽifhasini. 
Sisebenzile – Ro shuma.
Ngoho yo fhelelaho ndi ya uri kha zwikhala zwa dzinnḓu zwa miḽioni dza 1.4 dze muvhuso wa dzi ṋetshedza, ndi a ḓihudza musi ndi tshi ḓivhadza uri vunḓu ḽashu kha miṅwaha ya ṱahe yo fhiraho, ḽo ṋetshedza yuniti dza 167 000 dzine dza vha 11% ya khekhe ya lushaka.
Hezwi, u ya nga muhumbulo wanga ndi kushumele kwavhuḓi vhukuma kha tshitandadi tshiṅwe na tshiṅwe.
Ndi tama hafhu u ḓivhadza uri ṅwaha wo fhiraho wo vha na khaedu nnzhi, zwe zwa kwama nḓisedzo ya dzinnḓu nga nḓila i si yavhuḓi kha shango ḽoṱhe, fhedzi zwihulwane kha vunḓu.
Khaedu hedzi dzo vhangiwa nga u ḓivhadzwa ha ndaela ya mbekanyamaitele ntswa na kushumele ku fanaho na masheleni a bviswaho nga muvhuelwa a R2 479 na thomiwa ha Tshikimu tsha Warente ya Khoro ya U ḓiṅwalisa ya Vhafhaṱi ya Lushaka kha dzinnḓu dzine dza khou wana mutikedzelo wa dzinnḓu u bva kha muvhuso.
Maga aya ha khou itelwa u lengisa nḓisedzo fhedzi u itela u vha na vhuṱanzi ha uri vhathu vhashu vha khou wana dzinnḓu dzi swikeleleaho dzo khwaṱhaho.
Tshenzhemo ye ra guda ine ra vha khayo zwino ya kushumisele kwa mbekanyamaitele idzi yo ḓo lengisa nḓisedzo.  
Zwo ṋaṋisaho zwithu ndi uri muhasho wanga wo vha tshi khou shuma u si na Mulanguli Muhulwane lwa miṅwedzi ya ṱahe.
Hezwi zwo ḓo lengisa mvelaphanḓa zwihulwane vhukuma.
U bva zwenezwo ndo no thola Vho Seth Maqethukha, vho bebwa na u alutshela Cape Town na u vha na tshenzhemo kha muvhuso wa vunḓu na wa lushaka, vhane nda tama u vha fhululedza na u vha ṱanganedza naho ndo no ita izwi tshifhinga tshinzhi.
Naho hu na dzikhaedu na dzithaidzo, Ndi a ḓihudza u ḓivhadza kha vhathu vhashu uri muhasho wanga wo kona u shumisa miḽioni dza R348, ine ya vha 92% ya masheleni o kovhelwaho zwa dzinnḓu Western Cape.
Maṅwe mavunḓu o kundelwa na u shumisa 52% ya mugaganyagwama wao.
Hezwi zwo ḓo ita uri mitikedzelo ya dzinnḓu i ṱoḓaho u lingana 25 000 i wane thendelo.
Miṱa minzhi ya vhashai i ḓo wana tshikhala tsha u ḓiphiṋa nga mitshelo ya dimokirasi yashu.
Hezwi vhanna na vhafumakadzi, zwi imela nyaluwo ya vhuṱhogwa ya yuniti dza 3000 musi hu tshi vhambedzwa na ṅwaha wo fhiraho.
Ngauralo, Ndi tama u livhuwa mimasipala kha mushumo wa vhuṱhogwa we vha u ita kha vunḓu ḽashu.
Nga nnḓa ha vhuḓiimiseli havho na mushumo wavhuḓi we vha ita, ro vha ri tshi ḓo vha ri songo kona u shumisa.
Ndi kha ḓi vha kha ḽeneḽi, ndi tama u fhululedza Ḓorobo ya Cape Town nge ya kona u shumisa 70% ya mugaganyagwama washu.
Ndi sa hangwi na vha ofisiri vhanga kha u shuma havho nga maanḓa na u shela mulenzhe kha bono ḽa dzinnḓu dza lushaka.
Vhanna na vhafumakadzi, ndi ḓo vha ndi songo fhulufhedzea kha ndaela ya luvalo lwanga arali nda ṋea tshifanyiso tshavhuḓi fhedzi tsha kuitele kwa nḓisedzo ya dzinnḓu.
Hu kha ḓi vha na magake kha kuitele kwashu kwa nḓisedzo.
U swika zwino, ri kha ḓi tea u khwinisa kha masia ane a vha khaedu a tevhelaho:
Dzinnḓu dzashu nnzhi a dzi athu tevhedza  mbekanyamaitele ya u bva kha tshivhalo dzinnḓu u ya kha dzinnḓu dzo khwaṱhaho.
Ri kha ḓi tea u shandukisa kuitele kwa nḓisedzo ya dzinnḓu u bva kha zwa u ṋetshedza vhudzulo ho tsireledzeaho u ya kha u fhaṱa vhudzulo ha vhathu ho khwaṱhaho.
Ri tea u shandukisa vhushelamulenzhe nga vhavhuelwa  u bva kha u sa dzhenela ho khwaṱhaho u ya kha vhushelamulenzhe ho khwaṱhaho.
Ri khou tea u shandukisa kuhumbulele kwa vhathu vhashu u itela uri vha thome u vhona dzinnḓu dza mutikedzelo wa muvhuso sa ndaka hu si zwibveledzwa.
<Doc12>
MISHUMO YA TSHIPHOLISA TSHA SEKHITHARA
Mme na ṅwana vho ḓo pfa vho vhofholowa vhukuma musi James Busakwe ṅwana wa maḓuvha a 16 a tshi dovha a ṱanganywa na mme awe vho mu bebaho nga ḽa 7 Lambamai 2006.
Khakhathi yo thoma musi mme a James vha tshi swika Sibadela tsha Klerksdorp nga ḽa 6 Lambamai u dalela ṅwana wavho, manese vha limuwa uri ṅwana o fhiwa muṅwe mufumakadzi, we a ḓiita u nga ndi ene mme a ṅwana wa vhukuma ḓuvha ḽo fhiraho.
Nga u ṱavhanya nga murahu ha zwe zwa wanala, manese vho ḓo ḓivhadza Tshiṱitshi tsha Mapholisa tsha Kanana, sa i zwi mufumakadzi we a dzhia James a ṱuwa nae o ṋetshedza ḓiresi ya Kanana.
Ḓiresi yo ḓo sedziwa fhedzi i sa wanale.
A hu na muthu wa dzina kana tshivhumbeo tsha mufumakadzi we a vha tshi ḓivhiwa kha ḓiresi heyi.
Nga madekwana a ḽa 6 Lambamai CPF ya Kanana yo ḓo fara muṱangano.
Khomishinari o farelaho wa tshiṱitshi o ḓo ḓivhadza kha muṱangano nga ha ṅwana o tswiwaho na u humbela muthu muṅwe na muṅwe uri a dzule o vula maṱo khathihi na nḓevhe.
Nga 23:00 vhusiku honovhu, muṅwe wa miraḓo ya tshitshavha o founela mapholisa e na vhuṱala ha uri mufumakadzi ane a dzula kha sekhithara ya hawe, we vhathu vha vha sa zwi ḓivhi uri o vha e muimana, zwa zwino o no vha na ṅwana wa mutukana.
Mapholisa vha tevhela vhuṱala nga ngoho vha wana mufumakadzi na ṅwana.
Vhashumi vha sibadela vha vhidziwa, nga u ṱavhanyedza vha sumbedzisa uri ṅwana ndi ene na u dovha vha sumba mufumakadzi we a tswa ṅwana  sibadela.
Vhuṱanzi ho fhambanaho, hu tshi katelwa na bannda ḽa pulasitiki ḽa sibadela, zwo ḓo waniwa kha nnḓu ha muhumbulelwa.
Mufumakadzi o ḓo fariwa, ṅwana we a vha a songo huvhadziwa o ḓo dzhiwa a vhuiselwa sibadela he a ḓo ṱanganyiwa na mme wawe vha vhukuma nga ḓuvha ḽi tevhelaho nga matsheloni.
Mishumo ya miraḓo ya tshitshavha ye ya dzhenela kha u wanala ha ṅwana, i tea  u rwelwa zwanḓa, sa izwi i tshi sumbedzisa ndeme ya Tshipholisa tsha Tshitshavha.
Ndeme ya Tshipholisa tsha Sekhithara tshi shumaho, na u ṱhogomelwa zwavhuḓi, a zwi tei u dzhielwa fhasi.
Kha vha ise phanḓa na u ita mushumo wavhuḓi, vha CPF ya Kanana!
Mufumakadzi a funeaho
Ndi humbulela uri ho tou vha mashudu kana mashudu mavhuya uri ndo ḓo fhira nga kha tshiṱitshi tsha mapholisa tsha havho ngei Mondeor, nga u ralo nda vho vhona Dzhenala ya SAPS yavho.
Ndi humbulela uri i ganḓisiwa luthihi kha ṅwedzi, nahone ndo vha na dzangalelo ḽa u i vhala.                                         
Nṋe na mufumakadzi wanga ri khou tou bva u thoma bindu nahone ri khou vha ramba vhoṱhe, kana muṅwe na muṅwe vha vhashumi vhavho musi vhe vhuponi ha hashu, vha nga ḓa vha nwa kofi kana tie ya mahala khamusi na dzibisikiti arali dzi hone.
Ndi a fhulufhela uri vha ḓo pfesesa, u thoma bindu ḽiswa a zwo ngo leluwa nahone ndi mushumo muhulwane u ṱoḓaho na masheleni manzhi.
Fhedziha, ri kha ḓi fhulufhela uri mapholisa na mihasho yoṱhe ya zwa vhutevhedzeli ha mulayo ndi vha vhuṱhogwa vhukuma kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe.
Hezwi zwi tou vha zwiṱuku zwine ra tama u vha ṋea vhoṱhe u vha livhuwa kha u ḓikumedzela havho u khwaṱhisedza uri riṋe, vhadzulapo, ri nga isa phanḓa na matshilo ashu a ḓuvha na ḓuvha.
Ri ḓo lindela phindulo yavho, kana zwa khwine, ra vhona muṅwe wa vhashumi vhavho o ambara yunifomo, a tshi  ḓa kha vhengele ḽashu ra dzula fhasi ra ḓivha zwinzhi nga havho.
Ri khou dovha ra livhuwa, vhashumeli vha zwa mulayo Afrika Tshipembe, kha mushumo wavho u konḓaho na vhuḓiimiseli kha uri Afrika Tshipembe ḽi dzule ḽo tsireledzea.
Maṅwalo mapfufhi, are na mbuno a nga rumelwa nga fekisi kana imeiḽi kha Mudzudzanyi.
Ri na pfanelo dza u dzudzanya kana u pfufhifhadza maṅwalo.
<Doc13>
KHUMBELO YA U SHELA MULENZHE 
Nga ḽa 14 Fulwi 2007, iṅwe ya dziatikili nga ha SAPS Journal Online (www.sapsjournalonline.gov.za) yo ṱalutshedza zwauri mapholisa mavhili a Khethekanyo ya Vhufaedzi ha Moḓoro ya Welkom vho fariwa hani nga zwiito zwa vhuaḓa na vhufhura.
Hu khou pfi havha vhavhili, mulavhelesi na tshipikiṱere, vho rengisa mimoḓoro ye ya dzhiululwa murahu nga mapholisa, u itela u vhuelwa vhone vhaṋe.
Vhahumbulelwa vhuvhili havho vho ḓivhonadza khothe nga ḽa 12 Fulwi nahone mulandu wo fhiriselwa phanḓa kha ḽa 21 Ṱhangule 2007.
Nga ḓuvha ḽi tevhelaho, ḽa 15 Fulwi 2007, ṱhoho ya mafhungo kha News24 yo ri  “Mapholisa mavhili vho farelwa  u ṱangula nga zwihali”.
Kha hezwi ho vha hu pholisa ḽa mutshudeni na tshipikiṱere vhe ha pfi vho ṱangula vhengele ḽa zwiambaro ngei Marble Hall, vha tswa tshelede, marukhu na hemmbe.                                                                                                                                                                                                                                                                                                           
Zwiito zwa vhuaḓa nga mapholisa zwi tea u guma.
Musi vhunzhi hashu ri tshi  fhulufhedzea, vhadzulapo vha shumaho nga maanḓa, tshigwada tshiṱuku tsha mapholisa a vha sumbedzi ṱhonifho kha vhone vhaṋe, kha yunifomo yavho kana Khoudu ya Vhuḓifari ya Mapholisa.
Ndi tshifhinga zwino tsha uri ri tupule tshoṱhe zwithu hezwi zwi si zwavhuḓi kha SAPS.
Zwa zwino vha nga thusa u bvisa mapholisa a zwiito zwa vhuaḓa nga u vha ambulula kha luṱingo lwa u vhiga vhugevhenga.
A vha nga ḓivhiwi!
Arali vha tshi khou humbulela uri muṅwe wa vhathu vhane vha shuma navho u khou ita zwiito zwo bvaho nnḓa ha mulayo, kana arali vha tshi ḓivha muṅwe muthu, hu nga vha mapholisa, miraḓo ya muṱa, vhashumisani, vhahura kana vhatsinda, vha re kha vhugevhenga  kana vhane vha khou pulana u ita zwiito zwa vhugevhenga, zwine vha tea u ita ndi u rumela SMS kha 32211.
Ndi nomboro ntswa ya luṱingo lwa u vhiga vhugevhenga lwa lushaka lwe lwa rwelwa ṱari zwenezwino nga Primedia ngei Sandton.
Vha nga rumela SMS kha 32211 (mbadelo ndi R1 kha iṅwe na iṅwe) kana vha ya kha www.crime-line.co.za.
Vhashumi vho gudelaho u dzhenisaho mafhungo kha khomphyutha vho lindela u fhirisela mafhungo kha mapholisa, vhane vha ḓo dzhia vhukando nga u ṱavhanyedza!
Zwa khwinesa ndi uri a vha nga ḓivhiwi.
Zwa zwino vha na maanḓa a u vhiga vhugevhenga  vha sa ḓidzhenisi khomboni.
Vhurangeli ha Primedia hu fhulufhedzisa uri a vha nga ḓo kwamea fhethu.
Yusuf Abramjee, Mukonanyi wa Thandela i lwaho na Vhugevhenga ya Primedia, uri: “A ri ṱoḓi dzina kana ḓiresi yavho nga nnḓa ha musi vhone vhaṋe vha khetha u ri ṋea nahone a hu na ṱhoḓea ya u ṋea tshitatamende kana u ya khothe.
Zwine ra ṱoḓa zwone fhedzi ndi mafhungo nga ha zwigevhenga uri mapholisa vha kone u ita mushumo.”
Heḽi fulo, ḽiswa , ḽa miḽioni dza rannda, ḽa u lwa na vhugevhenga ḽa lushaka, ḽo rwelwa ṱari nga Primedia ngei Sandton nga ḽa 7 Fulwi 2007.
Ḽi bva kha sisteme ya Dzitshakatshaka ya Vhuthivheli ha Vhugevhenga. 
Fulo ḽa Dzitshakatshaka ḽa Vhuthivheli ha Vhugevhenga ḽo thoma ngei Albuquerque, New Mexico nga Khubvumedzi 1976. 
Ndi vhushumisani vhukati ha tshitshavha, midia na mazhendedzi a vhutevhedzeli ha mulayo nahone ḽo itelwa u fhelisa vhugevhenga na u tsireledza vhadzuli.
Ṋamusi, hu na mbekanyamushumo dza Vhuthivheli ha Vhugevhenga dza 1 200 u mona na ḽifhasi dzi shumaho kha mashango a 20 dzine dza shumisa mafhungo o ṋetshedzwaho nga tshitshavha u thusa u tandulula vhugevhenga.
U ya nga CEO wa Primeadia Ltd, Vho William Kirsh, mbekanyamushumo idzi dzo thusa kha u fariwa ha zwigevhenga zwa 600 000!
Zwine pholisa ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa fanela u zwi ḓivha nga ha fulo ḽa u lwa na vhugevhenga ḽiswa iḽi, ndi uri ḽi na thikhedzo yo fhelelaho ya Minista wa Tsireledzo na Vhutsireledzi , Vho Charles Nqakula na Khomishinari wa Lushaka wa SAPS, Khomishinari Vho Jackie Selebi.
Khomishinari Vho Jackie Selebi vho fhulufhedzisa  uri “sa dzangano, ri khou ḓo ita zwoṱhe zwine ra kona uri thandela iyi i shume.”
Mbudziso ndi ya uri vhone vha khou ḓo ita mini ngazwo?
Thikhedzo yo fhelelaho u bva kha muthu muṅwe na muṅwe i khou ṱoḓea, hu si u ita nga u ṱavhanya musi vho wana mafhungo u bva kha senthara ya luṱingo lwa vhugevhenga fhedzi, fhedzi  na u maketa vhurangeli uhu tshifhinga tshoṱhe hune vha nga kona.
Kha vha vhudze vhathu, CPF, zwikolo, muṱa wavho na dzikhonani nga ha vhurangeli uhu.
Vha khwaṱhisedze uri vhathu vha a pfesesa uri fulo ḽi fhulufhedzisa uri a vha nga ḓo kwamea fhethu naho zwo tou itisa hani.
Vha humbule uri holu a si luṱingo lwa shishi.
Vhathu vha fanela u vhiga zwiimo zwa shishi kha 10111 kana kha tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini navho.
Nga kha fulo heḽi ḽa u lwa na vhugevhenga, midia wo engedzedza tshanḓa kha mapholisa.
Vha ṱoḓa uri thusa uri Afrika Tshipembe ḽi vhe fhethu ho tsireledzeaho ha vhoṱhe.
Kha mushumo wa u rwela ṱari vhurangeli ha luṱingo lwa vhugevhenga, Vho John Robbie, muhashi wa Radio ya 702 nga matsheloni, vho ṋetshedza mitshini ya ID Tool ya 65 kha mapholisa.
Vho Robbie zwenezwino vho ḓo ita khumbelo muyani kha vhathetshelesi uri vha ite muano wa u ḓo thusa nga masheleni a u renga mitshini ya ID Tool iyi.
Vhengele ḽa mitshini, Face Technology, na ḽone ḽo ḓo thusa, ḽa hafula mutengo wa mitshini, zwe zwa ḓo thusa khamphani dze dza vha dzo ita muano wa u renga mutshini muthihi dza vho renga mivhili.
Primedia na Vho Robbie a si vhone vhe vhoṱhe vhane vha khou thusa mapholisa kha u lwa na vhugevhenga.
Kha vha vhale zwiṱori zwo bvelelaho kha Dzhenala ya SAPS  kana SAPS Journal Online vha ḓo zwi vhona uri milandu yo tandululwa hani nga thuso ya miraḓo ya tshitshavha.
Nga fulo iḽi ḽiswa ḽa u lwa na vhugevhenga ḽi no khou shuma, zwigevhenga, hu tshi katelwa na avho vha zwiito zwa vhuaḓa vha si vhanzhi kha tshipholisa, vha nga ḓivha tshithu tshithihi fhedzi … maḓuvha avho o vhaliwa.
<Doc14>
U ṱanganedzwa ha vhaṋetshedzi vha tshumelo kha ETQA.
Tshumelo dza Muvhuso wa Afrika Tshipembe
Khumbelo dza ETQA dza u ṱanganedzwa sa muṋetshedzi wa pfunzo na vhugudisi
Ṱhalutshedzo
Ndaulo dzi shumaho kha madzangano a Vhuṱanzi ha Khwaḽithi ya Pfunzo na Vhugudisi  (ETQA) nga fhasi ha Vhulaedzwa ha Ndalukano dza Afrika Tshipembe (SAQA) dzi ṱoḓa uri vhaṋetshedzi vha pfunzo na vhugudisi vha ite khumbelo ya u ṱanganedzwa kha ETQA.
Uri vha ṱanganedzwe, vhaṋetshedzi vha pfunzo na vhugudisi vha fanela u vha vho ṅwaliswa u ya nga mulayo wo teaho.
Mulayo malugana na Pfunzo ya Nṱha na Pfunzo ya U isa Phanḓa u ṱoḓa vhaṋetshedzi vha pfunzo na vhugudisi  vhoṱhe vha ṋetshedzaho ndalukano dzo fhelelaho vha ṅwalise kha Muhasho wa Pfunzo.
Vhaṋetshedzi vha pfunzo na vhugudisi vha tea u ṋea zwitandadi zwa yuniti/ kana ndalukano dzine dza wela nga fhasi ha sia ḽa ndumbo ya mutheo  wa dzangano ḽa Vhuṱanzi ha Khwaḽithi ya Vhugudisi na Pfunzo (ETQA) ḽa Pfunzo ya  Sekhithara na zwa Vhulaedzwa na Vhugudi (SETA) kana Dzangano ḽa Phurofesheni.
Ṱhoḓea dza u ṱanganedzwa:
* Ṱhoḓea dza u ṱanganedzwa dzo dzheniswa kha ḽiṅwalo nga fhasi ha ṱhoho ya Ṱhoḓea na Nyendedzi dza Vhaṋetshedzi nahone dzi a wanala kha webusaithi sa SAQA.
* Mbekanyamushumo (na/kana ndingo) dzi ṋetshedzwaho nga muṋetshedzi wa pfunzo na vhugudisi dzi khunyeledzwa nga zwitandadi zwa yuniti na/kana ndalukano dzo ṅwaliswaho kha Muhanga wa Ndalukano dza Lushaka (NQF).
* Kharikhuḽamu (dizaini, zwi re ngomu kha ngudo na matheriala a u guda) yo livhanywa na zwitandadi zwa yuniti na/kana ndalukano.
* Hu na vhashumi vha re na ndalukano dzo teaho (vhatshimbidzi na vhalingi).
* Mugudi u wana tshumelo dza thikhedzo ya u guda dzo linganaho.
* Maitele a u linga na zwishumiswa zwo shumiswaho u ela ṱhoḓea dza zwitandadi zwa yuniti na/kana ndalukano zwi a pfesesea, ndi zwa vhukuma na u fhulufhedzea, nahone zwi a shumiswa u leludza ngudo. 
Maga a teaho u tevhelwa
* Vha rumele luṅwalo lwa u ṱoḓa havho u ṱanganedzwa sa muṋetshedzi wa pfunzo na vhugudisi kha ETQA ho teaho.
* Vha rumele fomo ya u ḓiela na khumbelo kha ETQA.
* Arali vha songo ṱanganedzwa nahone vha tshi pfa uri kuitele kwo vha ku sa pfesesei, vha na pfanelo dza u ita aphiḽi.
* Mutevhe wa ETQA na zwidodombedzwa zwi a wanala kha webusaithi ya SAQA.
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya 6.
Tshumelo ndi mahala.
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Fomo dza u ita khumbelo ya u ṱanganedzwa sa muṋetshedzi na maṅwalo a elanaho zwi nga wanala kha ETQA yo teaho. 
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani – Kha vha nange nthihi:
