<Doc01>
Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe
Thendelonzwiwa ya Ṱhogomelo ya khasitama 
Vho ṱanganedzwa kha Thendelonzwiwa ya Khasiṱama dzashu
Ri ṱoḓa vhone, khasiṱama yashu, u ri haṱula nga vhuimo ha tshumelo he ra vhu bvisela khagala kha thendelonzwiwa iyi yashu.
Ri ḓo vha fara nga nḓila i ṱhonifheaho ra vha ṋetshedza tshumelo yavhuḓi i no tshimbilelana na milayo ya BATHO PELE.
Ri ḓikumedzela sa tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli hashu u ṋetshedza tshumelo ya maimo a nṱha, u vha ṋetshedza mafhungo a vhukuma, ngeletshedzo na thuso kha tshumelo dzashu dzoṱhe.
Ndivho ya Thendelonzwiwa 
Thendelonzwiwa iyi i vha vhudza nga ha vhuimo ha tshumelo ane vha nga a lavhelela u bva kha Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe (SASSA).
SASSA ndi nyengedzedzo ya tshanḓa tsha nḓisedzo ya muvhuso ḽine ḽa tshimbidza nḓisedzo ya mindende kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe.
Ro ḓikumedzela
U tshimbidza tshumelo dza tsireledzo dza matshilisano dza maimo a nṱha, u shumisa maitele a khwine a u vhulunga nga nḓila yo teaho.
Ndi zwifhio zwine vha nga lavhelela kha riṋe
U ṱuṱuwedza na u tsireledza tshirunzi tsha muthu, Tshidzumbe, Khuliso, U sa dzhia sia, U bvela khagala na Ndinganyiso.
Kha Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe , ri ḓo
Vha ṋea mafhungo na ngeletshedzo nga ha mindende yoṱhe ine vha nga ita khumbelo khayo.
Vha fhiriselwa kha zwiṅwe zwiimiswa zwine zwa nga shumana na ṱhoḓea dzavho.
Vha thusa u ḓadza fomo dzashu na u ita khumbelo ya mundende.
Dzudza mafhungo e vha ṋetshedza sa tshiphiri.
Tevhedze Ndayotewa ya Afrika Tshipembe tshifhinga tshoṱhe, milayo ine ya vhusa tshumelo ya muvhuso na milayo ya vhuḓifari ya tshumelo ya muvhuso.
Vha thusa nga luambo lwe vha nanga.
Shumisana na vhathu vhane ra vha shumela na vhaṅwe vhadzhiamukovhe.
U lusa u isa phanḓa na u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo u itela u swikelela ndavhelelo dzavho
Kha vha ri kwame
Tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi ri kwama nga vhone vhaṋe, luṱingo, luṅwalo kana imeiḽi hu ḓo bvelela zwi tevhelaho:
Murengisi wa tshumelo dza vharengi ane vha khou shuma nae u ḓo ḓi amba uri ndi ene nnyi.
Kha ṱhoḓisiso dza luṱingo na dza vhuṋe, ri ḓo tandulula ṱhoḓisiso dzavho nga u ṱavhanya.
Arali ri si nga si kone u tandulula nga u ṱavhanya ri ḓo vha ṋetshedza zwiitisi na u ḓivhadza khasiṱama uri ndi lini hune vha nga lavhelela phindulo.
Ri ḓo vha ṋetshedza nomboro ndaula u vha konisa uri vha sale murahu ṱhoḓisiso yavho
Ri ḓo tenda uri ro ṱanganedza vhudavhidzani vhuṅwe na vhuṅwe he vha vhu rumela na uri ri ḓo shumana na ṱhoḓisiso kha maḓuvha a 7.
Arali ra sa vha fhindula nga vhuḓalo kha maḓuvha a 7, ri ḓo vha vhudza uri ndi ngani na uri ndi lini hune vha nga lavhelela phindulo.
Ri ḓo lingedza u tandulula thaidzo yavho hu sa athu u fhela maḓuvha a mushumo a 21.
Arali vha ri founela, ro ḓiimisela u fhindula ṱhingo dzavho nga u ṱavhanya nga luambo lwa tshiofisi lwe vha nanga.
Ri ḓo davhidzana tsheo iṅwe na iṅwe nga ha mundende wavho nga u tou ṅwala
Ofisini dza SASSA
Musi vha tshi swika kha iṅwe ya ofisi dzashu, mushumi wa u ṋea thuso washu u ḓo vha thusa nga u ṱavhanya
Ofisi dzashu dzoṱhe dzi vula u bva nga 08h00 u swika nga 16h30, Musumbuluwo u swika Ḽavhuṋa na u bva 08h00 u swika 16h00 nga Ḽavhuṱanu.
Ofisini dzashu na hune ha holelwa hone vha ḓo swikelela zwi tevhelelaho:
Tshidzumbe
Fhethu ha u awela wo ḓigeḓa
Zwileludzi zwa mabunga
Thuso ya zwa dzilafho arali ro ḓivhadzwa hu tshe na tshifhinga nga ha ṱhoḓea iyi
Ri ḓoḓa khavho arali vha sa koni u swika dziofisini dzashu nga nṱhani ha u vhaisala.
Vha nga ri founela ri ḓo ita nzudzanyo dza u vha dalela hayani.
U shumana na khumbelo ya gavhelo ya mundende yavho
Ri ḓo thoma u tshimbidza khumbelo yavho nga ḓuvha ḽeneḽo.
Ri ṱoḓa u khwaṱhisedza u ri vho tea u wana mundende nga mulayo.
Ro ḓi vhetshela ndavhelelo ine ra tea u i swikelela u shumana na mbilo na u badela mbilo yavho kha maḓuvha a 90.
Ri ḓo vha tsivhudza nga ha pfanelo yavho ya u ita khumbelo ya khaṱhululo kha nyimele ya u hana, u imiswa na u khantsela
U dzhia tsheo.
Arali ra dzhia tsheo nga ha khumbelo yavho ya mundende vha tshi humbula uri zwo khakhea, kana vha tshi ṱoḓa mafhungo vha tshi isa phanḓa nga ha tsheo, vha nga ita zwi tevhelaho:
Kha vha ri humbele u vha ṱalutshedza tsheo nga vhuḓalo na uri ri ḓo shumisana navho kha khumbelo yavho.
Vha nga ita khumbelo ya khaṱhululo ya tsheo yashu fhedzi hu sa athu u fhela maḓuvha a 30 a datumu ya luṅwalo lwa tsheo.
Vha nga swikelela faela yavho kha mafhungo maṅwe na maṅwe ane vha nga vha vha tshi khou a ṱoḓa.
Vhuḓifhinduleli havho vhu ḓovha
U ri ṋetshedza:
ḓiresi yavho ya poswo naya vhudzulo.
Tshanduko kha zwithu zwa vhuṋe zwi ngaho sa mbuelo, ḓiresi, nyimele ya mutakalo nz.
Mafhungo o fhelelaho, a ngoho, a re one kana ṱhalutshedzo nga tshifhinga tshoṱhe.
U fhindula nga tshifhinga kha vhudavhidzani havho hu tshi katelwa na tsedzuluso kana maṅwe mafhungo ane a nga humbelwa u bva khavho.
U sa fushea nga tshumelo dzashu?
Arali vha sa fushei nga tshumelo yashu ngauri:
Ro dzhia tshifhinga u tshimbidza mundende wavho/kana a vho ngo wana mbadelo yavho nga tshifhinga.
Vhuḓifari ha vhaofisiri vhashu ho vha hu sa takadzi.
Mushumi washu o ita vhukhakhi kha khumbelo yavho kana o vha ṋea ngeletshedzo i si yone.
U khakha wo ḓiimisela/u songo ḓiimisela kha sia ḽashu
u ri ḓivhadza nga hazwo ra ḓo lulamisa vhukhakhi hashu he ra vhuita nga u ṱavhanya.
Arali vha tshi ṱoḓa u ḓisa mbilaelo, kha vha ri ṅwalele kana vha ri founele vha humbele u livhiswa kha yuniti ya ṱhogomelo ya khasiṱama.
Ri ḓo rera nga ha tshumelo dzashu navho
Rina dzangalelo na mihumbulo yavho nga ha tshumelo dzashu.
Ri ḓo shumisa mafhungo e vha ri ṋea u khwinisa tshumelo dzashu.
Ri humbela uri vha vhige murahu nga iṅwe ya nḓila dzo bulwaho afho fhasi:
Kha vha founela senthara ya ṱhingo kha nomboro i sa badelwi lwa – 0800 601 011
Kha vha ḓadze garaṱa ya ḽibulamuhumbulo ḽa khasiṱama ine ya wanala kha vhuvhili hazwo ofisini dzashu kana hune ha holelwa hone.
Kha vha dalele webusaithi yashu kha www.sassa.gov.za
Kha vha dalele huṅwe ha fhethu hashu ha vhukwamani.
(Tshiṱiriki, vhupo, tshumelo na fhethu hune ha holelwa hone)
Kha vha ṋetshedze ḽiṅwalo kha iṅwe ya ofisi dzashu.
Mbudziso kana ḽibulamuhumbulo nga ha thendelonzwiwa iyi
Arali vha tshi ṱoḓa mafhungo vha tshi isa phanḓa nga ha heyi thendelonzwiwa, kha vha founele iṅwe ya ofisi dzashu.
Vha nga wana heyi thendelonzwiwa nga Braille, theiphi ya u tou thetshelesa na CD, arali vha nga humbela.
Thendelonzwiwa i ḓo thoma nga 01/04/2007 na u sedzuluswa hafhu nga ṅwaha u dzhenisa mabulamuhumbulo wavho.
<Doc02>
Tshumelo ya Zwitatisiṱika Afrika Tshipembe - Mafhungo
Nga ngomu ha Zwitatisiṱika: Ṱhoḓea ya zwitatisiṱika i ḓo engedzea musi dimokirasi itshi aluwa
Athikili heyi yo ganḓiswa lwa u thoma kha Business Report nga ḽa 05 Ṱhangule 2004
Vhege yo fhelaho ndo dzhenela muṱangano wa bodo ya vhaeletshedzi vha dzingu wa Senthara ya Vhugudisi ha Zwitatisiṱika ya Afrika Vhubvaḓuvha ngei Tanzania, he nda vha na tshifhinga tsha u dzhenela vhuṱambo ha Senthara ha u ambara magaweni ha ṅwaha nga ṅwaha wa vhu 39, he miraḓo miṱanu ya vhashumi vha Zwitatisiṱika Afrika Tshipembe ya mushelamulenzhe.
Vhugudisi ha vhashumi vha Zwitatisiṱika Afrika Tshipembe ndi lutamo lwa tshiimiswa.
Nga murahu nyana ha musi ndo tholwa sa Muhulwane wa zwa zwitatisiṱika, Zwitatisiṱika Afrika Tshipembe, vho ṱangana na Khoro ya Zwitatisiṱika, vho rwelaṱari ṱhoḓea ya tshihaḓu ya tshiimiswa u ṋetshedza vhugudisi ho teaho kha data ya tshiofisi. 
Ro topola zwiimiswa zwivhili: senthara ya vhugudisi ya Dar es Salaam, Tanzania, na Tshiimiswa tsha Zwitatisiṱika na Ngudo ya Ikonomi Tshumiswa, ngei Uganda.
Senthara ya vhugudisi yo thoṅwa nga 1965 nga nga Khomishini ya Ikonomi ya UN ya Afrika, Tshiimiswa tsha Tshumelo dzo ḓoweleaho na Mbekanyamushumo dza Mveledziso dza UN.
Nga 1977, muvhuso wa Tanzania wo dzhia ndangulo ya senthara, wa engedza tshivhalo tsha mashango a Afrika ane tsha a shumela u swika kha 13.
Tshiimiswa tsha Uganda tsho dzudzanywa nga 1969, kha furemiweke ya mulayo ya Yunivesithi ya Makerere.
Zwipikwa zwayo ho vha vhugudisi ha ḽeveḽe ya nṱha ha phurofeshinaḽa kha zwitatisiṱika na ikonomi i shumiswaho.
Miṅwahani miraru yo fhiraho, Zwitatisiṱika Afrika Tshipembe yo vha i tshi dzulela u rumela miraḓo ya vhashumi kha izwi zwiimiswa.
Ṅwaha wo fhelaho, tshipiḓa tsha u thoma tsho ambara.
U bva tshe vha vhuya, vho sumbedza u khwinisa zwihulwane kha kushumele kwavho, hune vhaṅwe vha vha kha maimo a vhulanguli.
Naho zwo ralo, Zwitatisiṱika Afrika Tshipembe yo livhana na khaedu ntswa.
Ṱhoḓea dza mafhungo a zwitatisiṱika kha u dzhia tsheo, kha masia mararu a muvhuso, yo engedzea zwihulwane.
Nga maanḓa, vhathu vho gudelaho zwa u kuvhangana na u shumisa mafhungo a zwitatisiṱika kha mimasipala zwi khou konḓa.
U fusha ṱhoḓea iyi, ri tea u gudisa vhathu kha phimo ya fhasisa ya 2 000 nga ṅwaha.
Senthara ya vhugudisi ya Tanzanian na Tshiimiswa tsha Zwitatisiṱika na Ngudo ya Ikonomi Tshumiswa zwi nga si kone u shumana na tshivhalo itshi tsha nṱha.
U vula khuvhangano ya Tshiimiswa tsha Zwitatisiṱika tsha SA ṅwaha wo fhelaho, minista wa zwa masheleni Vho Trevor Manuel vho ṋea khaedu yunivesithi dza Afrika Tshipembe u amba nga ha ṱhahelelo ine ya vha hone ya zwikili zwa zwitatisiṱika u thusa muvhuso u dzhia tsheo dzo ḓisendekaho nga mafhungo a zwitatisiṱika a vhukuma.
Zwitatisiṱika Afrika Tshipembe yo thoma therisano na dziyunivesithi ndivho hu u thoma vhugudisi uvhu.
Naho zwo ralo, zwazwino a huna na yunivesithi na nthihi Afrika Tshipembe ine ya ṋetshedza khoso kha dza zwitatisiṱika dza tshiofisi.
Zwitatisiṱika Afrika Tshipembe i khou pulana u thoma tshiimiswa tsha vhugudisi ha zwitatisiṱika hu si kale, u ṋetshedza vhugudisi ha zwitatisiṱika zwa tshiofisi kha vhashumi vhoṱhe vha nga ngomu na vho no bva kha miṅwe mihasho.
U bveledziswa ha sisiṱeme ya lushaka ya zwitatisiṱika hu ḓo bveledza ṱhoḓea ya u thoma yuniti dza zwitatisiṱika kha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho, na u bveledza ṱhoḓea khulwane ya vhukoni ha zwikili zwa zwitatisiṱika.
Naho zwo ralo, mveledziso ya vhukoni ha zwitatisiṱika yo ṱumana na u fhira ṱhoḓea ya muvhuso ya mafhungo a vhukuma.
Zwitatisiṱika zwi ya tshivhindini tsha dimokirasi.
HG Wells, u bva mathomoni a sentshari ya 20, yo rera uri tshifhingani tshiḓaho, zwitatisiṱika zwi ḓovha zwa ndeme kha vhadzulapo u fana na vhukoni ha u vhala na u ṅwala.
Zwitatisiṱika zwa tshitshavha ndi vhukoni ha sialala ḽa ho ḓaho na u ḓa ha dimokirasi.
U ya nga tshi Afrika, hune dimokirasi ya tou vha zwithu zwa tshi zwinozwino, ri ḓo vhona ṱhoḓea i re nṱha nga maanḓa ya zwitatisiṱika zwa tshitshavha musi dimokirasi i tshi khou aluwa.
Vhorazwitatisiṱika ndi vhatsireledzi vha milayo ya dimokirasi ine ya ḓivhonadza muelo na u swikelela, hovhu vhu vha vhuḓifhinduleli.
Ndi zwone zwine zwa vha zwa ndeme kha u tshimbidza u engedza vhukoni ha zwitatisiṱika, na u bveledza zwiimiswa zwine zwa ṱoḓea kha nyaluwo khulwane ya luvhilo kha u funza data ya tshiofisi.
Vho Pali Lehohla ndi Muhulwane wa zwa zwitatisiṱika na Ṱhoho ya Zwitatisiṱika Afrika Tshipembe.
U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha Zwitatisiṱika Afrika Tshipembe na zwibveledzwa zwayo, kha vha dalele www.statssa.gov.za kana vha founele (012) 310-8600
<Doc03>
Maḓuvha a 16 a u lwa: Vho vha vha tshi zwi ḓivha?
U bva 1994, Muvhuso wo bveledza mulayo wa u khakhulula zwo khakheaho zwine zwa kwama vhafumakadzi na vhana.
Mulayo wa Mulayo wa u Ṱuṱuwedza Ndinganyiso na u Thivhela wa Khethululo isi Yavhuḓi, wa 2000 wo phasiswa u itela uri muṅwe na muṅwe a ḓifhelwe nga pfanelo dza Ndayotewa.
Mulayo uyu u khwaṱhisedza uri vhafumakadzi vha na ndinganelo ya u ḓifhelwa nga pfanelo na mbofholowo, kha u lugisa vhukhakhi ha tshifhingani tsho fhiraho. 
Mulayo wa Mulayo wa Ndinganyiso ya zwa Mushumo wa, 1998 u khwaṱhisedza uri khethululo mushumoni, mushumo na mbuelo mishumoni zwo bveledzwaho nga milayo ya tshiṱalula zwi a fheliswa.
U ṱuṱuwedza u imelela hune ha lingana kha vhafumakadzi na vhathu vhe kale vha vha vho siwa nnḓa kha ḽeveḽe dzoṱhe zwiimiswani zwa phuraivethe na zwa muvhuso.
Mulayo wa zwa Vhuunḓi, wa 1998 wo khwaṱhisedza pfanelo dza ṅwana kha maga a kutshilele o teaho mveledziso ya muvhili, muhumbulo, muya na matshilisano.
Mulayo u khwaṱhisedza uri u unḓwa ha ṅwana hu itwa nga vhabebi kana vhaṅwe vhathu vha re na vhuḓifhinduleli ha masheleni kha ṅwana. 
Mulayo wa Khakhathi dza zwa Miṱani, wa 1998 wo phasiswa u itela tsireledzo yo fhelelaho kha vhapondwa u bva kha u tambudzwa ha khakhathi dza miṱani.
Vhafumakadzi, vhane vha vha vhone vhane vha khou itelwa khakhathi dza zwa miṱani, zwino vha na vhushavhelo ha mulayo hune ha ḓo khwaṱhisedza tsireledzo yavho.
Mulayo wa Vhana, wa 2005 na Mulayo wo Khwiniswaho wa Vhana, wa 2007 wo phasiswa vhukati ha minzhi, u tsireledza ṅwana kha pfarommbi, u litshedzela, u tambudzwa kana u nyefula.
Muvhuso wo tevhedza na u tikedza u dzhenelela hunzhi hune ha tsireledza tshirunzi tsha vhuthu tsha vhafumakadzi na vhana.
Tshata ya Pfanelo dza Vhana i khou sedzwa hafhu na u tea na u dovha u katela khaedu dzi no khou bvelela u fana na u shumisa vhana kha zwishumiswa zwa phonogirafi.
Muvhuso wo fhindula kha khaedu dza u kombetshedza mbingano ya vhana kha vhathu vhahulwane nga fhasi ha tshiitisi tsha maitele a sialala a vhidzwaho "Ukuthwala".
Muvhuso wo ḓiimisela u vhona zwauri sialala na maṅwe maitele zwi khou tshimbilelana na Ndayotewa na milayo yo teaho.
Maitele a khou bvela phanḓa u thoma hafhu yuniti dza tshipholisa dzo khetheaho dzi shumanaho na milandu ya miṱani na ya vhudzekani na miṅwe milandu ine ya itelwa vhana na vhafumakadzi.
U thoṅwa ha yuniti dzo khetheaho zwi ḓo kuvhanganya vhukoni vhune ha ṱoḓea u engedza ndaulo na vhutshutshisi ho fhelelaho kha milandu ine ya itelwa vhafumakadzi na vhana.
Zwazwino huna Senthara dza 17 Thuthuzela dza Ndondolo dzo thoṅwaho u mona na shango zwitshavhani hu na zwiwo zwi re nṱha zwa khakhathi dza zwa vhudzekani.
Senthara dzi ṋetshedza tshumelo dza mutakalo na ndondolo dzo thoma maitele o teaho a u vhiga na vhutshutshisi ha milandu nga vhathu vha phurofeshinaḽa vha re na ndalukanyo vhukuma fhethu hu re na tshirunzi na ṱhogomelo.
Tshikwama tsha U wana murahu Ndaka ya Vhutshinyi tsho shumiselwa u lambedza thandela dza 19 dza u maanḓafhadza vhapondwa.
Vhulanguli ha Tshumelo dza Vhapondwa vha Khakhathi na Vhutshinyi ine ya vha na tshumelo dzine dza ṋetshedzwa nga zwiimiswa zwa tshitshavha na muvhuso zwine zwa fhira 1 500 kha mavundu oṱhe zwo bveledziswa.
Khethekanyo i maanḓafhadza vhathu u swikelela tshumelo dzine dza wanala vhuponi havho.
Zwileludzi zwa vhukonani kha vhapondwa zwo thoṅwa zwiṱitshini zwa mapholisa kha milandu ya vhukwamani.
Khothe dzo ḓiimiselaho dza Milandu ya zwa vhudzekani dzo bveledziswa.
Mulayo wa Khakhathi dza zwa Miṱani u ita uri vhudzulo vhu ṋetshedzwe.
Zwazwino hu na zwifhaṱo zwa vhudzulo zwi linganaho 96 Afrika Tshipembe, u bva 39 nga 2001.
Pfanelo dza Thendelonzwiwa ya Mupondwa dzo pindulelwa u ya kha zwa vhukuma u itela uri vhapondwa vha vhutshinyi vhane vha shela mulenzhe kha Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Mutshinyi.
Thendelonzwiwa i katela Gumoṱuku ḽa Maga a Tshumelo kha Vhapondwa vha Vhutshinyi, ḽine ḽa bvisela khagala furemiweke ya mulayo kha vhapondwa u khwaṱhisedza pfanelo dzavho kha tshumelo dzine dza lavhelelwa kha Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Mutshinyi.
Nga u shumisa Thendelonzwiwa ya Mupondwa, tshivhalo tsha maḓuvha ane a tea u fhedzwa kha mulandu Khothe ya Milandu ya zwa Vhudzekani tsho tsa u bva kha 285 u ya kha 142.
Thendelanomviswa i a ṱoḓea hafhu na kha Muvhuso wa Afrika Tshipembe u itela u swikelela vhuḓifhinduleli hawo ha mashangoḓavha u ya nga Mashangombumbano (UN) Mulevho wa wa Milayo ya Mutheo ya Vhulamukanyi ha Zwipondwa zwa Vhugevhenga  na  U shumisa Maanḓa nga nḓila i si yone.
Tshumisano ya dzitshaka u amba nga ha khaedu dza khakhathi dzine dza itelwa vhafumakadzi na vhana.
Afrika Tshipembe ḽo ṋetshedzwa muvhigo waḽo nga ha mvelaphanḓa yo no itwaho kha u tevhedza kha Buthano ḽa u Fhelisa na u Khethulula hune ha itelwa vhafumakadzi kha komiti ya UN CEDAW.
Ḽa Afrika Tshipembe ḽo fara Muṱangano wa Minista dza Zwitshavha zwa Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika (SADC) (Tshimedzi 09) u fhedzisa pulane ya tshiṱirathedzhi ya nyito ya dzingu kha thengiso ya vhathu, nga maanḓa vhafumakadzi na vhana. 
Phurothokholo ya SADC nga ha Mbeu na mashango o no bvelaho phanḓa ane Miraḓo ya Mashango a SADC nga 2015 a vhe o no phasisa mulayo une wa lwa na u tambudzwa lwa vhudzekani.
Afrika Tshipembe ḽo vha ṋemuḓi wa Samithi ya Dzingu ya Vhulamukanyi ha zwa Mbeu (9–10 Lara 2009), Ḽo kuvhanganya vhaimeleli u bva kha mashango a Afrika u kovhana tshenzhelo na maitele a khwine kha u fhungudza khakhathi dzo ḓisendekaho nga zwa mbeu.
Vha songo sedza thungo, kha vha lwe na u tambudzwa
<Doc04>
Tshiṱatamennde tsha tshidzumbe
Muhasho wa Dzinnḓu wo ḓikumedzela u tsireledza tshidzumbe tshavho na u bveledza thekhinoḽodzhi ine ya vha ṋetshedza tshenzhelo ya maanḓa yo tsireledzeaho ya webusaithi.
Tshiṱatamennde tsha tshidzumbe itshi tshi shuma kha webusaithi ya Muhasho wa Dzinnḓu na u langula u kuvhanganya data na kushumisele kwayo.
Nga u shumisa webusaithi ya Muhasho wa Dzinnḓu, vha khou ṋea thendelo kha maitele a data o ṱalutshedzwaho kha itshi tshiṱatamennde.
U kuvhanganya Mafhungo avho a Vhuṋe
Muhasho wa Dzinnḓu u kuvhanganya mafhungo a tsumbavhuṋe, u fana na ḓiresi ya imeiḽi yavho, dzina. ḓiresi ya vhudzulo kana ya mushumo kana nomboro ya luṱingo.
Muhasho wa Dzinnḓu u ḓovha wa kuvhanganya mafhungo a dimogirafi hu so ngo bulwa madzina a vhathu, zwi so ngo fhambanaho kha vhone, u fana na ZIP khoudu yavho, vhukale, mbeu, zwine vha zwi takalela, madzangalelo na zwine vha zwi funesa.
Hu dovha ha vha na mafhungo nga ha hadiwee na sofuthiwee ya khomphiyutha zwine zwa kuvhanganywa nga thwii nga Muhasho wa Dzinnḓu.
Mafhungo aya a nga katela: ḓiresi ya IP yavho, lushaka lwa burosa, madzina a domeini, zwifhinga zwa u dzhena na ḓiresi ya webusaithi ya u livhisa.
Mafhungo aya a shumiswa nga Muhasho wa Dzinnḓu kha u shumiswa ha tshumelo, u dzudza ndeme ya tshumelo, na u ṋetshedza zwitatisiṱika nyangaredzi zwi elanaho na u shumisa webusaithi ya Muhasho wa Dzinnḓu.
Vha humbelwa uri dzhiele nṱha uri arali vha bvisela khagala thwii mafhungo a zwidodombedzwa zwa vhuṋe kana data ya ndeme ya vhone vhuṋe nga kha bodo dza milaedza ya nnyi na nnyi ya Muhasho wa Dzinnḓu, haya mafhungo a nga kuvhanganywa na u shumiswa nga vhaṅwe.
Vhadzhiele nzhele: Muhasho wa Dzinnḓu a u vhali vhudavhidzani ha webusaithi ha phuraivethe havho.
Muhasho wa Dzinnḓu u vha ṱuṱuwedza u sedza hafhu zwitatamennde zwa tshidzumbe zwa webusaithi ye vha nanga u ṱumana nayo u bva kha Muhasho wa Dzinnḓu uri vha kone u pfesesa uri webusaithi idzo dzi kuvhanganya hani, na u shumisa na u kovhana mafhungo avho.
Muhasho wa Dzinnḓu a u hwali vhuḓifhinduleli ha zwitatamennde kana zwiṅwe zwithu zwi re kha webusaithi dza nnḓa ha Muhasho wa Dzinnḓu na webusaithi dza muṱa wa Muhasho wa Dzinnḓu.
U shumiswa ha mafhungo avho a vhuṋe
Muhasho wa Dzinnḓu u kuvhanganya na u shumisa mafhungo a vhuṋe u shumisa webusaithi ya Muhasho wa Dzinnḓu u ṋetshedza tshumelo ye vha i humbela.
Muhasho wa Dzinnḓu u dovha wa shumisa mafhungo avho a vhuṋe u vha ḓivhadza nga ha zwiṅwe zwibveledzwa kana tshumelo dzine dza vha hone kha Muhasho wa Dzinnḓu na vhashumisani vhawo.
Muhasho wa Dzinnḓu u nga dovha wa vha kwama hafhu nga kha ṱhoḓisiso u tshimbidza ṱhoḓisiso nga ha muhumbulo wavho wa tshumelo dza zwinozwino kana tshumelo ntswa dza ndeme dzine dza nga ṋetshedzwa.
Muhasho wa zwa Dzinnḓu a u rengisi, renthisi kana u hirisa mutevhe wa khasiṱama dzawo kha muthu wa vhuraru.
Muhasho wa Dzinnḓu u nga, u ya nga tshifhinga, kwama vhone nga fhasi ha mushumisani wa zwa vhubindudzi nga ha ṋetshedzo yo tiwaho ine vha nga i takalela.
Kha nyimele idzo, mafhungo avho a vhuṋe o fhambanaho (imeiḽi, dzina, ḓiresi, nomboro ya luṱingo) a zwi fhiriselwi kha muraḓo wa vhuraru.
U ḓadzisa kha izwo, Muhasho wa zwa Dzinnḓu u nga kovhana data na vhashumisani vhane wa vha fulufhela u ri thusa u saukanya zwitatisiṱika, u rumela imeiḽi yavho kana vhurifhi nga poswo, u ṋetshedza thikhedzo ya khasiṱama, kana u dzudzanya kha nḓisedzo.
Vhapikisi vho iledzwa kha u shumisa mafhungo avho a vhuṋe nga nnḓani ha u ṋetshedza tshumelo fhedzi kha Muhasho wa Dzinnḓu, vha a ṱoḓea uri vha dzudze mafhungo avho tshidzumbeni.
Muhasho wavho wa zwa Dzinnḓu a u shumisi kana u bvisela khagala mafhungo a vhuṋe, u fana na murafho, vhurereli, kana dzangano ḽa poḽotiki, vha songo wana thendelo yavho.
Muhasho wa zwa Dzinnḓu u vhulunga vhuṱala ha webusaithi na masiaṱari e khasiṱama dzashu dza a dalela kha Muhasho wa Dzinnḓu, u itela uta uri ndi dzifhio tshumelo dza Muhasho wa zwa Dzinnḓu dzine dza ḓivheswa.
Data iyi i shumiswa u avhela zwi re nga ngomu zwine zwa shumiswa nga khasiṱama na u ita khungedzelo ngangomu kha Muhasho wa Dzinnḓu kha khasiṱama vhe vha sumbedzisa uri vha na dzangalelo kha sia ḽa thero yeneyo.
Webusaithi dza Muhasho wa Dzinnḓu dzi ḓo bvisela khagala mafhungo a vhuṋe, hu sina nḓivhadzo, arali zwi tshi ṱoḓwa fhedzi nga mulayo kana nga u fulufhedzea zwi tshi tendisea nyito iyo yo tea (a) u tevhedza maitele a mulayo kana maitele a mulayo ane a shumiswa kha Muhasho wa Dzinnḓu kana vhupo; (b) u tsireledza na u pilela pfanelo kana ndaka ya Muhasho wa Dzinnḓu; na, (c) u shuma nga fhasi ha zwithu zwa u tsireledza tsireledzo ya vhuṋe ya vhashumisi vha Muhasho wa Dzinnḓu, kana tshitshavha.
U shumisa Khukhisi
Webusaithi ya  Muhasho wa Dzinnḓu u shumisa “khukhisi” u vha thusa kha tshenzhelo ya vhuṋe kha lubuvhisia.
Khuki ndi faela ya ḽiṅwalwa ine ya vhewa kha hadidisiki nga seva ya webusaithi.
Khukhisi a dzi shumisiwa u tshimbidza phurogiramu kana u ḓisa vairasi kha khomphyutha yavho.
Dzikhuki dzi livhiswa kha vhone fhedzi, nahone dzi a kona u vhalwa nga seva ya lubuvhisia kha domeini yo vha bviselaho khuki.
Iṅwe ndeme ya mutheo ya khukhisi ndi u ṋetshedza tshipiḓa tsho teaho u vhulunga tshifhinga tshavho.
Mushumo wa khuki ndi u vhudza seva ya Webe uri vho humela kha siaṱari ḽo tiwaho.
Sa tsumbo, arali vha ita vhuṋe masiaṱari a Muhasho wa Dzinnḓu, kana u ṅwalisa na fhethu kana tshumelo dza Muhasho wa Dzinnḓu, khuki i thusa Muhasho wa Dzinnḓu u humbula mafhungo avho nga ha madalo avho a tshifhinga tshoṱhe.
Hezwi zwi leludza maitele avho a u rekhoda mafhungo a vhuṋe avho, u fana na ḓiresi dzine ha rumelwa khadzo na ḓiresi ya nyisedzo, na zwiṅwe.
Musi vha tshi humela murahu kha yeneyo Webusaithi ya Muhasho wa Dzinnḓu, mafhungo e vha a ṋetshedza tshifhinga tsho fhelaho vha nga a wana murahu, zwino vha nga shumisa zwishumiswa zwa Muhasho wa Dzinnḓu.
Vha nga kona u ṱanganedza kana vha hana khukhisi.
Vhaburozari vha webe vhanzhi vha ṱanganedza lwa othomethikhi khukhisi, fhedzi vha nga kona u shandukisa burozara yavho u hana khukhisi arali vha tshi ṱoḓa.
Arali vha nanga u hana khukhisi, vha kundelwa u tshenzhela lwo fhelelaho zwithu zwa vhudavhidzani zwa tshumelo dza Muhasho wa Nnḓu kana webusaithi ye vha i dalela.
Tsireledzo ya Mafhungo a vhuṋe
Muhasho wa Dzinnḓu u tsireledza mafhungo a vhuṋe avho kha u swikelela hu songo tendelwaho, u shumisa kana u bvisela khagala.
Muhasho wa Dzinnḓu u tsireledza mafhungo a vhuṋe e vha ṋetshedza kha seva dza khomphyutha, nga ndiḽa i langeaho, vhupo ho tsireledzeaho, u tsireledzea kha u swikelela hu songo tendelwaho, u shumisa kana u bvisela khagala.
Musi mafhungo a vhuṋe (a ngaho sa nomboro ya garaṱa ya khiredithi) a tshi fhiriselwa kha dziṅwe webusaithi, o tsireledzwa nga kha u shumisa inkhiripushini, i ngaho phurothokholo ya Secure Socket Layer (SSL)
Tshanduko kha itshi Tshiṱatamennde
Muhasho wa Dzinnḓu u ḓo dzula u tshi vha ḓivhadza nga ha Tshiṱatamennde tsha Tshidzumbe itshi u bvisela khagala u vhiga murahu ha khamphani na khasiṱama. 
Muhasho wa Dzinnḓu u vha ṱuṱuwedza u sedza hafhu Tshiṱatamennde itshi u ya nga tshifhinga u ḓivhadzwa uri Muhasho wa Dzinnḓu u tsireledza hani mafhungo avho.
Mafhungo a vhukwamani.
Muhasho wa Dzinnḓu u ṱanganedza mabulamuhumbulo avho zwi tshi elana na Tshiṱatamennde tsha Tshidzumbe.
Arali vha tshi tenda uri Muhasho wa Dzinnḓu a u ngo tevhedza itshi Tshiṱatamennde, vha humbelwa uri vha kwamane na Muhasho wa Dzinnḓu kha webmaster@kznhousing.gov.za.
Ri ḓo shumisa nḓila dzi pfadzaho u ṱavhanya u uta na u tandulula thaidzo.
<Doc05>
Tshipitshi tsha Muphrimia Vho Ebrahim Rasool kha Mushumo wa u pembelela vho phasaho maṱiriki
Ṋamusi ri ḓa fhano u fhululedza vhashu vho phasaho maṱiriki nga vhuimo ha nṱhesa.
Ri khou ri khavho: No shuma zwavhuḓi! Ri ḓi ṱongisa nga vhoinwi, Vundu na Shango zwi ḓi ṱongisa nga vhoinwi, vhabebi vhaṋu vha ḓi ṱongisa nga vhoinwi, tsha vhuṱhogwa tsha ndeme ni tea u ṱongisa vhoinwi vhaṋe.
Tshiitisi tsha uri ri ri ḓi ṱongise nga tshifhinga tshi ngaho itshi, ndi u dzhiela nṱha uri tshifhinga tsha u swikelela hezwi zwine ra zwi swikelela nga murahu ha tshifhinga tshilapfu tsha vhukonḓi na u ḓidzima zwithu zwinzhi, ndi uri ṋamusi nga he tshino tshifhinga tshi bviselaho khagala nyimele ine ya nga ṱalutshedzwa sa i konḓaho.
Maṱiriki i ya konḓa.
Miṅwahani ya fumi yo fhelaho ro kombetshedzea u sudzulusa sisiṱeme ya pfunzo yoṱhe u bva kha vhuimo ha khethano nga muvhala.
Ro kona u ita hezwi u ya nga ṱhanganelano khulwane, silabasi nthihi na mulingo, tshivhalo tshinzhi tsha avho vhe vha ṅwala na u phasa maṱiriki, na tsivhudzo ya uri pfunzo i thusa u fhira ṱhoḓea dza muthu - uri ikonomi yoṱhe yo ḓitika nga zwikili zwo ṋetshedzwaho nga sisiṱeme ya pfunzo.
Ngangoho maṱiriki i a konḓa.
Vharangaphanḓa vhashu vho kuvhanganaho hafha Leeuwenhof ndi vha khwinesa hu si na u timatima, nahone ndi vhone vhane vha tea u wana zwikhoḓo zwoṱhe zwine vundu iḽi ḽa nga kuvhanganya.
Hu uri mihumbulo yashu yo sedza 71% ya vhathu vha vhukale vhune ha fhira miṅwaha ya 20 vhe vha si ṱhaphudze pfunzo ya sekondari, tshivhalo tshine tsha lingana hafu ya 80 000 ya vhe vha dzhena Gireidi ya 1 na vhoinwi miṅwahani ya 12 yo fhiraho vhe vha si ṅwale mulingo nga 2004 nga u ri vho litsha nḓilani, na vhunzhi he ha vho ṅwalwaho, fhedzi nga nṱhani ha thero na u nanga gireidi, vha na ṱhanziela dza maṱiriki dzine dza nga si shumiswe nga ikonomi kana pfunzo ya nṱha.
Maṱiriki i konḓa na u fhirisa ngauri zwiitiswa ngauri ni zwivhoni zwashu.
Lushaka lu haṱula vhumatshelo hashu nga kushumele kwaṋu.
Vha vhea fulufhelo ḽavho kha vhuvha haṋu.
Vha vhea fulufhelo ḽatsho kha vhumatshelo nga nga u fulufhela sisiṱeme ya pfunzo nga hetshino tshifhinga tsha u pembela. 
Ee, tshipiḓa tshihulwane tsha vhuvhili ha mugaganyagwama wa lushaka na wa vundu wo ya kha pfunzo.
Houno ṅwaha fhedzi, uri ri kone u vha na vhadededzi vha 2000 ro kombetshedzea u bvi sa tshelede kha miṅwe mishumo ya vundu u isa kha pfunzo.
Ro tea u khwaṱhisa vhubindudzi hashu kha zwikolo zwine zwa shaya nga u engedza tshivhalo na ndeme ya pfunzo i pfiwe nga u tenda huhulwane tshifhingani tshiḓaho kha tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe tshi re kha tshikolobulasi.
Tshihulwanesa, Minista Vho Dugmore na Musupherinthendenthi- Muhulwane Vho Swartz, ri tsini na u bveledza Tshiṱirathedzhi tsha Vhashumi u khwaṱhisedza vhubindudzi uvhu.
Ri tea u bveledza vhagudiswa vha maṱiriki vho no ḓi fulufhela, vha bveledzaho mvelelo dzavhuḓi, vha tshimbilelanaho na ikonomi yo teaho kha ikonomi, vhane vha fulufhedzea kha tshitshavha tshavho, na mbuelo kha vhathu.
Hezwi ndi zwe ra ḓela u pembelela zwone ṋamusi.
No imela haya mafulufhelo musi ri tshi fhaṱa Haya ha Vhoṱhe.
Ri khou pembelela zwe na swikelela ngauri no ḓikumedzela u shuma nga maanḓa, vhabebi vhaṋu vho ḓidzima zwinzhi vha ni dzhenisa tshikolo vha ni itela vhumatshelo havhuḓi.
Vhanzhi a vha vhoni vhuṱhogwa ha u pembelela zwe zwa swikelelwa kha maṱiriki vha zwi dzhia sa zwithu zwi konḓaho ngauri zwi kha ḓi sumbedza masalela a sisiteme ya muvhuso wa tshiṱalula.
Ndi inwi fhedzi ane a nga kunda izwi nga u ḓikumedzela nga maanḓa wo ḓiimisela u fhaṱa Haya ha Vhoṱhe, hune ha si vhe na murafho hu na ndinganelo.
Hezwi zwi fanela u vhonala kha zwoṱhe zwine na nanga u bva zwino.
U swika zwino ni tou nanga fhedzi uri ni ḓo shumisa hani nga maanḓa.
Ṱhanziela yaṋu ya maṱiriki i ni konisa u kombetshedza u dzhia tsheo na u nanga nga ha lushaka lwa muthu ane na ṱoḓa u vha ene na lushaka lwa vhutshilo vhune na ṱoḓa u vhu ranga phanḓa.
Ri khou fhululedza na mashudu mavhuya.
<Doc06>
Tshipikwa tsha Ndangulo ya Thandela ya Vhudavhidzani ha Muvhuso ya 2010 ndi u:
konisa u swikelela zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani zwa Afrika zwa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA
Shumisa vhunzhi ha tshikhala itshi tsho fhambanaho u bvisela khagala na u isa phanḓa na u fhaṱa vhuthihi na u ḓihudza vhukati ha Maafurika Tshipembe
ṱuṱuwedza vhaswa vhashu
vhudza ḽifhasi nga ha shango ḽashu
sika vhupo ha vhudavhidzani vhune ha thusa u shumisa khonadzeo iyi u ṱavhanyedzisa mvelaphanḓa na u engedza zwikhala
fhaṱa vhuthihi kha Afrika.
Hezwi zwi nga swikelelwa nga kha:
u ṋetshedza vhurangaphanḓa na u konanya vhudavhidzani ha muvhuso kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010
U fhaṱa tshumisano ya lushaka lwa vhadavhidzani vha nnyi na nnyi na vha phuraivethe u mona na masia o fhambanaho, na u fhaṱa vhuthihi ha vhadavhidzani kha dzhango na kha khasekanyo, uri shango na dzhango vha nga dzhia mbuelo ya itshi tshikhala tsha vhudavhidzani ha tshoṱhe
dzhia thandela dza vhuṱhogwa dza vhudavhidzani ha muvhuso kha Tshiphuga tsha  Bola ya Milenzhe tsha Ḽifhasi tsha 2010.
<Doc07>
Ndaulo dza Vhuendi Dzibadani dza Lushaka yo  Khwiniswaho yo u khwinisa tsireledzo badani
POLOKWANE: Ndaulo dza Vhuendi Dzibadani dza Lushaka dzo khwiniswa.
I vhidzwa Khwiniso ya Vhufumisumbe na u thoma u shuma kha khanḓiso.
Muhasho wa Vhuendi na Dzibada wo ḓivhadza vhoramimoḓoro nga ha khwiniso hune havha:
mimoḓoro miswa ye ya ṅwaliswa nga murahu ha 01 Ṱhangule 2010 i fanela u vha na nambaphuḽeithi dzo nambatedzwaho na  poporivete kana zwikurufu.
Arali i sa nambatedzei kha moḓoro i fanela u nambatedzwa kha burakete ine ya tendelana na SANS 973.
U khwinisa uhu hu ḓo fhungudza vhutshinyi na milandu ya vhuendi badani nga vhoramimoḓoro vhane vha bvisa nambaphuḽeithi uri vha si kone u tevhelea.
A zwi nga leluwi u bvisa nambaphuḽeithi na u i humisela murahu nga murahu ha u ita vhutshinyi ngauri tshifhinga tshoṱhe hu ḓo vha na mbadelonyengedzedzwa.
Nambaphuḽeithi dzo itwa nga aḽuminiamu zwine zwa ḓo ita uri zwi konḓe uri i swe hune zwa konḓa uri iswe ḽoreḽore nga fhethu hu re na khombo.
U bva 1 Luhuhi 2011 vhathu vho wanaho ḽaisentsi ya u reila khoudu C, C1, EC kana ḽaisentsi ya u reila ya EC1 a vha nga tendelwi u reila moḓoro ine ya ṱoḓa khoudu ya B kana ḽaisentsi ya khoudu EB (nga mathemo a kale ndi muthu a re na ḽaisentsi ya khoudu 10, 11, 13 kana 14 vha nga si reile moḓoro une wa ṱoḓa ḽaisentsi ya khoudu 8).
Hezwi zwi ḓo shuma kha vhathu vha re na ḽaisentsi ntswa.
Tshivhalo tshi re nṱha tsha vhathu vhane vha khou gudela u reila vha ita khumbelo dza u reila maḽori mahulwane madzuloni a u ita khumbelo ya moḓoro muṱuku vha tshi khou shavha u lingwa u paka nga nḓila I vhavhaho sa zwine zwa itiswa zwone.
Ngoho ndi ya uri murahu ha uri vha wane ḽaisentsi ya u reila ḽiḽori, vha reila mimoḓoro miṱuku ye vha si i ḓowele vha fheleledza vha tshi khou vhanga khombo.
Hu dovha ha lavhelelwa hafhu uri vhareili vhoṱhe vhowanaho ḽaisentsi ya u ḽiḽori vha fanela u vha na Phemithi dza u Reila zwa Phurofeshinaḽa fhedzi zwitatisiṱika zwi sumbedza zwiṅwe zwo fhambanaho.
Heyi ndi khwaṱhisedzo ya uri vhahumbeli vho vha vha tshi khou ṱoḓa ḽaisentsi ya u reila moḓoro muṱuku hu si ḽiḽori.
U ḓivhadzwa ha Zwishumiswa zwa u Langula Moḓoro kha zwisiwana zwiṱuku na zwa vhukati zwi ḓivhadzwa nga maitele a u wana ṱhanziela zwine zwa vha tshipiḓa ndingo dza u lugela u tshimbila badani.
Hezwi zwi kwama zwibisana zwiṱuku na zwa vhukati husi mimoḓoro miswa ine ya khou bva u magiwa.
Muṋe wa moḓoro o ṅwaliswaho kana o muimelaho u fanela u ṋetshedza fomo yo ḓadzwaho nga vhuḓalo ya DSCD tshiṱitshini tsha u lingela.
Tshiimiswa zwa u Langula Moḓoro ndi tshishumiswa tshi thivhelaho ṱahela u bva kha rimu musi thaela ḽi tshi thuthuba musi moḓoro u tshi khou gidima.
Khwiniso kha Ndaulo ya 332 yo ganḓiswa nahone i amba nga ha ṱhaṱhuvho dza mufemo dzine dza nga shumiswa u kuvhanganya vhuṱanzi ha sambula dza mufemo na ṱhanziela yo ṋetshedzwaho nga mubveledzi kana muṋetshedzi zwi nga shumiswa sa vhuṱanzi kha milandu, nga u tshi bveledza fhedzi.
Khwiniso iyi i ṱoḓa u tandulula thaidzo yo bveledzwaho u vha mulayoni nga tshidzhiyamuya u ya nga khethekanyo 65(7) ya Mulayo wa Vhuendi wa Dzibadani wa Lushaka, wa 1996 u tendelana na SABS 1793 u nga shumiswa u khwaṱhisedza u vha hone ha u dzhenelela ha zwikambi kha mufemo.
Zwi tevhelaho ndi ṱhoḓea dzo randelwaho:
“Hetshi tsho tea nga tshifhinga tsha khalaṅwaha ya madakalo sa izwi tshi tshi ṋetshedzwa thuso nyengedzedzwa kha nungo dzashu dza u lwa na u reila wo nwa dzibadani dzashu” vhe vha ralo ndi MEC wa Vhuendi na Dzibada Vho Pinky Kekana.
<Doc08>
Tshumelo dza Mutakalo dza Vhuimana (Phanḓa ha Mbebo)
Vhafumakadzi na vhasidzana vha vhaimana vha livhiswa kha tshumelo dza vhuimana kana Yunithi dza Vhabebisi (MOUs) vhuponi ha dziḓoroboni, na satheḽaithi kana kiḽiniki dza vhuponi ha mahayani.
MOUs dzi beba  yuniti dzine dza tshimbidzwa nga vhabebisi kha tshitshavha kha vhalwadze vha ndondolo ya mutakalo ya mutheo.
Ndi zwa ndeme uri vhomme vho ḓihwalaho vha vhaledze madalo avho a u thoma kiḽiniki phanḓa ha vhege dza vhu 20 kana nga u ṱavhanya nga murahu ha zwenezwo.
Mme u fhiwa ṱhaṱhuvho yo fhelelaho na ngeletshedzo musi a tshi bva kha madalo a u thoma a vhuimana, a dovha a ḓivhea nga u pfi madalo a u vhaledza.
Vhuimana vhuṱolwa nga kha madalo a tshifhinga tshoṱhe a u tevhekana.
Mutakalo wa mme na wone u a ṱolwa nga vhuronwane.
Vha ḓo kalwa tshileme, ha dzhiwa mutsiko wa malofha na u linga muṱambuluwo.
Arali hu si na mbilingano, u fanela u humela madalo a murahu ha vhege mbili u wana mvelelo dza ndingo dze dza dzhiwa musi hu tshi khou vhaledzwa madalo.
Nga murahu ha izwi, vha fanela u humela kiḽiniki vhege dza rathi dziṅwe na dziṅwe u swika kha vhege dza 28, kha vhege dza 34, nga murahu sa zwe zwa sumbedziswa nga kiḽiniki/mushumi wa MOU (tshivhalo tsha madalo tshifhambana u bva kha vhupo u ya kha vhupo).
Vhafumakadzi vha vhaimana vha ṱolwa kha khonadzeo dza khombo kha mutakalo wavho na mutakalo wa tshitumbuki. 
Vhoṱhe vhasidzanyana na vhafumakadzi vha miṅwaha ya 35 nga vhukale vha dzhiwa sa vhathu vha re kha khombo khulwane. 
Hezwi zwi amba uri hu na khonadzeo ya u vha na mbilingano nga tshifhinga tsha vhuimana na musi vha tshi beba.
Vhafumakadzi vha vhaimana vha nga vhonala sa vhathu vha re kha khombo khulwane, ḓivhazwakale ya malwadze o no bva kha vhabebi, u ḓihwala lunzhi na musi arali vhe na muaro u fanaho na muaro wa u beba.
Vhomme vhe vha sedzuluswa vha wanala vhe kha khombo khulwane vha fhiriselwa kha muduba wa kiḽiniki dza vhuimana dza vhalwadze vha nnḓa kha maongelo a sekondari kana a theshiari, hune ṱhoḓisiso na ndingo dza u sedzulusa dza itwa hone.
Vho mme vha re kha khombo khulwane ya vhuimana vha tsivhudzwa uri vha dzhenele kiḽiniki dza vhuimana dza nga hune vha nga kona.
Arali vha tshi khou dala lwa u thoma kha tshiimiswa tsha mutakalo, vha ḓo humbelwa u ḓadza fomo hu ḓo vulwa faela.
Kha vha ḓe na bugu yavho ya ID, mushonga muṅwe na muṅwe une vha khou shumisa na garaṱa ya vhuongeloni kana ya kiḽiniki, arali vho no ṅwalisa tshifhingani tsho fhiraho kha tshiimiswa tshenetsho.
Vhuimana ha khombo ṱhukhu vhu langulwa kha MOUs (yuniti dza u bebebisela dzine dza langulwa nga vhabebisi tshitshavhani kha vhalwadze vha ndondolothangeli ya mutakalo) vhuponi ha dziḓoroboni, na satheḽaithi kana kiḽiniki dza vhuponi ha mahayani.
Vhuimana vhu re kha khombo khulwane vhu langulwa kiḽiniki dza vhalwadze vha nnḓa kha maongelo a dzingu vhuponi ha ḓoroboni na hayani na maongelo a theshiari.
<Doc09>
Mbekanyamushumo ya Mufusho yo Ṱanganelaho
Mbekanyamushumo ya Mufusho yo Ṱanganelaho yo (INP) yo livhiswa kha u khwinisa tshiimo tsha pfusho tsha vhathu vhoṱhe vhane vha dzula Vunduni ḽa Western Cape.
Hu na zwiteṅwa zwo vhalaho kha heyi mbekanyamushumo.
Vhushayapfushi ndi mini? 
Vhushayapfushi ndi thaidzo khulwane Afrika Tshipembe ya dovha ya vha iṅwe ya dzine dza khou shela mulenzhe zwihulwanesa kha malwadze na mpfu dza vhana.
Hu khou anganyelwa u pfi vhana vha Afrika Tshipembe vhane vha lingana 30% a vha khou aluwa zwavhuḓi nga u shaya pfushi musi vha tshi kha ḓivha vhaṱuku matshiloni avho.
U sa ḽa zwiḽiwa zwo linganelaho, malwadze na mutsiko wa matshilisano na muhumbulo/dzhenuwo ndi zwone zwithu zwa ndeme zwine zwa vhanga vhushayapfushi.
Vhushai na u shaya zwiko ndi zwone zwithu zwine zwa shela mulenzhe kha vhushayapfushi.
INP i khou lingedza u shumana na epidemiki yo fhumulaho nga nḓila nnzhi.
Nyengedzapfushi kha vhana
Kha ḽevele ya ndondolothangeli ya mutakalo vhana vhe vha ṱolwa na u topolwa sa vhane vha shaya pfushi (hezwi zwi katela vhana na vhathu vhahulwane vha re na HIV na lufhia) vha ḓo ṋetshedzwa nyengedzedzwa hu tshi katelwa mugayo wo dzheniswaho pfushi na zwinwiwa zwine zwa ṋea mafulufulu.
Nyengedzapfushi dzi ṋetshedzwa u topola khasiṱama u ya nga tshilinganyo.
Vhashumeli vha mutakalo vha dovha vha ṋetshedza khuthadzo, mafhungo na pfunzo nga ha zwiḽiwa zwa pfushi na nḓila dza vhuḓi dza u lugisela zwiḽiwa.
Vhaeletshedzi nga ha zwiḽiwa na kuḽele vha dovha vha ṋetshedza tshumelo dzo khetheaho kha tshitshavha.
U mamisa
U thusa u lwa na vhushayapfushi vhuṱukuni vhashumeli vha mutakalo vha ṱuṱuwedza vhafumakadzi u mamisa vhana vha sa vha fhi tshithu u swika vha tshi vha na miṅwedzi ya rathi nga vhukale nga murahu vha bvela phanḓa na u mamisa vha tshi ḓadzisa nga u vha fha zwiḽiwa u swika vha tshi vha na miṅwaha mivhili.
Dziṅwe nḓila dza kuḽisele dzi rerwa nga hadzo na vhomme vha re na HIV.
Senthara ya Vhuimana ya Maongelo ha Vredendal na Groote Schuur ndi one Maongelo a vhuḓi a vhana kha vundu u ya nga maga e a thomiwa a Vhuongelo ha Vhana.
U ṱola nyaluwo
Vhana vhoṱhe vha a kaliwa tshifhinga tshoṱhe sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya u ṱola nyaluwo, hetshi ndi tshisumbi tsha ndeme arali ṅwana a tshi khou aluwa.
Tshileme tshi dzheniswa kha Garaṱa ya Tshikalo.
Zwivhangi zwa u onda zwi sedzwa khazwo u fana na malwadze a phirela, ṱhahelelo ya zwiḽiwa hayani na u litshedzela ṅwana.
Malwadze a phirela a shuma mushumo muhulwane kha vhushayapfushi malwadze haya a lafhiwa sa ḽevele ya ndondolothangeli ya mutakalo.
Vhulwadze ha u shela vhu elana na ndondolavhupo i si ya vhuḓi (vhuthathazwitshili na nḓisedzo ya maḓi) na vhushayapfushi ha ṅwana, hu ita uri nga murahu a ḓiwane a tshi khou shela lwa khombo lu sa imi.
U fhelisa vhushai
Miṱa ine ya shaya i a topolwa ya livhiswa kha mbekanyamushumo dza muvhuso dza u fhedza vhushai.
Tsireledzo ya zwiḽiwa miṱani yo ambiwa nga hayo kha sekhithara dzo fhambanaho ha vha na u dzhenelela na u ṋetshedza thikhedzo yo teaho. 
Nyengedzapfushi dza vithamini
Ndaulo ya u shaya pfushi ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha tshumelo.
Pfushi ndi zwithu zwa mupo zwi ngaho vithamini na minerala, zwine zwa wanala kha nga zwiṱuku kha zwiḽiwa na uri ndi zwa ndeme kha u dzudza mutakalo wavhuḓi.
INP i ṋetshedza Nyengedzapfushi ya Vithamini A kha vhana vhane vha kwamea
Vhana vhane vha shaya Vithamini A vha ya onda, vha kundelwa u aluwa nga nḓila yo teaho na uri zwi a konadzea uri vha kavhiwe nga malwadze a dovhe a vha vhulae.
Ṱhahelelo ya Vithamini A i dovha ya tshinyadza maṱo tsha dovha tsha vha tshivhangi tshihulwane tsha u pofula vhukati ha vhana.
Vhana vha re na tshikalo tsha fhasi musi vha tshi bebiwa vha ṋewa khaphusulu dza Vithamini A, dzine dza khwaṱhisa sisiṱeme ya tsireledzo ya muvhili na u thusa mveledziso ya nyaluwo ya ṅwana.
Vhushie ha u bva kha miṅwedzi ya 6-11 vha fhiwa phimo nthihi ya Vithamini A (100 000 IU) u thivhela u ṋaṋa ha vhulwadze.
Vhana vha u bva kha miṅwedzi ya 12 u swika kha vhukale ha miṅwaha miṱanu vha ṋewa phimo nthihi ya 200 000 IU kha miṅwedzi ya 12 vha ṋewa hafhu phimo ya 200 000 IU miṅwedzi ya rathi miṅwe na miṅwe u swika vha tshi vha na miṅwaha miṱanu.
Phimo ya Nyengedzapfushi ya Vithamini A i ṋetshedzwa vhana vhane vha shayesa pfushi, kana vha re na malwadze a phirela a fanaho na u shela, tshifumbu kana u kavhiwa nga HIV. 
U vhulaya maṋowana
U onda kha vhana hu nga dovha hafhu ha itiswa nga u ṱaselwa nga maṋowana hezwi zwi nga ilafhiwa kiḽiniki nga mushonga wa u vhulaya maṋowana. 
Ngeletshedzo ya mufusho kha nyimele dzo tiwaho
Pfunzo ya mufusho, mafhungo na khuthadzo i ṋetshedzwa kha ḽeveḽe dzoṱhe dza ndondolo kha vhathu vhe vha vha vho oma lurumbu, mutsiko wa nṱha wa malofha, swigiri, HIV/AIDS na lufhia.
Mbekanyamushumo ya pfusho zwikoloni zwa phuraimari 
Mbekanyamushumo ya pfusho zwikoloni zwa phuraimari i wanala zwikoloni zwo tiwaho zwine zwa shaya. 
Zwikimu izwi zwa zwino zwi khou tshimbidzwa zwo ṱanganela na Muhasho wa Pfunzo.
Muvhuso wa vundu wo ḓiimisela u swikelela vhana vha 125, 000 zwikoloni zwa phuraimari zwa 847 kha vundu nga 2004 nga mbekanyamushumo yawo ya pfusho zwikoloni.
Zwiḽiwa kha zwiimiswa
INP i dovha ya shela mulenzhe kha ndondolo ya tshiimiswa ya vhalwadze nga kha sisiṱeme ya tshumelo dza zwiḽiwa kha nḓisedzo ya zwiḽiwa zwo linganelaho.
Ndaela:
Vhadali vha mathomo kiḽiniki/kana vhuongelo ha sekondari kana ha theshiari vha ḓo humbelwa uri vha ḓadze fomo hu ḓo vulwa na faela ya mulwadze.
Kha vha ḓe na bugu yavho ya ID.
Luṅwalo lwa u fhirisela phanḓa u bva kiḽiniki lu ḓo ṱoḓea musi vha tshi dalela vhuongeloni.
Vhuongelo vhu ḓo ṱoḓa luṅwalo lwavho lwa tsumba muholo/asesimennde ya mbuelo (IRP5).
Kha vha ḓe na garaṱa yavho ya vhuongelo arali vho vhuya vha ṅwalisa vhuongeloni tshifhinga tsho fhiraho.
<Doc10>
Tshipitshi tsha Mufarisaminista wa Mishumo, Vho-Ntopile Kganyago,  MP, nga tshifhinga tsha u rwelwa ṱari ha tshitshavha ha u thoma ha Mbekanyamushumo ya Tshwane Inner City, Tshifhaṱoni tsha Bannga ya Vhukati ya Afrika Tshipembe, Tshwane
Vhaṅwe vhaofisiri vhahulwane vha muvhuso
Vhanna na vhafumakadzi vha nyanḓadzamafhungo
Vhaeni vhaṱhomphei
Tsheo ye ya dzhiwa nga khabinethe nga 1997 u ṱuṱuwedza mihasho ya muvhuso ya lushaka u shandula ngomu ha ḓorobo ya Tshwane u vha haya havho ha tshoṱhe yo vha tsumbo ya bono ḽihulu; tshifhinga tsho fhiraho na zwino.
Mvelelo wo vha muano wo dzudzanywaho zwavhuḓi u ṱumanya u vusuludzwa hafhu ha ḓorobo dzashu kha bembela ḽa muvhuso ḽa u vusuludza ḓorobo na maṅwe maga a mveledziso o itelwaho u ṱuṱuwedza ndangulo ya vhuḓifari vhuponi ha ḓoroboni i tshimbilelanaho na pfanelo dza vhuthu, fhethu hune ha dzulea, mveledziso ya ikonomi na vhuthihi ha tshitshavha.
Ṋamusi musi ri tshi posa tombo ḽa u thoma musi ri tshi dzhiela nṱha bono, ri dovha ra pembelela lwendo lwe ra lu tshimbila u swika zwino.
Therisano dzo dzhenelwaho nnzhi dzi tevhelwaho nga u lingana ha therisano dzo livhiswaho kha ṱhoḓea dza na tsheo dzo vulelwaho mihasho ya muvhuso u ya nga afho hune vhupo havho ha vha ngaho a zwi athu uri bvisa nḓilani yashu ya zwipikwa zwa mutheo, zwine zwa vha u khwinisa vhupo hune ra shumela khaho ha mihasho ya muvhuso ngangomu ha ḓorobo ya Tshwane.
Nga tshenetsho tshifhinga tshithihi ri ṱoḓa u shela mulenzhe khathihi kha mvusuludzo na u shandukisa nga ngomu ha ḓorobo.
Zwipikwa zwine na zwone zwa vha zwa vhuṱhogwa zwi katela nḓila ya u kunga vhabindudzi vha sekhithara ya phuraivethe, u bveledza tshifanyiso tsha Tshwane sa musanda muhulwane wa ndeme wa Afrika na u ṱuṱuwedza u maanḓafhadza ikonomi ya vharema. 
Muvhuso ndi wone muṋe wa zwifhaṱo zwihulwane wa dovha wa vha wone u rangaho phanḓa vhabindudzi kha ikonomi ya muvhuso wapo nga maanḓa kha Mimasipala Mihulwane ya wa Johannesburg na Tshwane ngei Gauteng.
Mihasho i nyaga zwifhaṱo zwa u shumela na ofisi u swikelela mafulufhedziso awo a pfanelo ya nḓisedzo ya tshumelo u swikelela mishumo yavho.
Muṅwe na muṅwe u a ḓivha vhunzhi ha zwifhaṱo zwa muvhuso zwi vhukati ha u vha zwavhuḓi na u vha zwa khwine zwi tshi hanedzana na u vha zwavhuḓivhuḓi u yanga nyimele ya zwo.
U vusuludza, u khwinifhadza na u vhuedzedza zwi ḓo ranga phanḓa kushumisele kwa tshelede na u shela mulenzhe kha khethekanyo ya BEE ya Thandela ya nga Ngomu ha Ḓorobo ya Tshwane. 
Ṅwaha muṅwe na muṅwe muvhuso wa vhukati nga kha Muhasho wa Mishumo ya Vhathu u shumisa tshelede i fhiraho biḽioni mbili dza dzirannda (R2 biḽioni) u badela zwifhaṱo zwi hirwaho na dziṅwe mbadelo dza ndangulo ya ndaka dzi ngaho sa  mithelo na tshumelo, u mona na shango, hune sekhithara ya phuraivethe na mivhusoyapo ya vha i khou vhuelwa.. 
Hunzhi, ndi vhadzhiamukovhe vhane vha lavhelelwa u tshimbidza mbekanyamushumo ya mvusuludzo ya ngangomu ha ḓorobo ya Tshwane, zwi nga itwa nga u shumisana na Muvhuso wa Vundu wa Gauteng nga u shumisa thandela dzawo khulwane dza u bindudza sa dzo tikedzwaho nga Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Ikonomi ḽa Gauteng (GEDA).
Nga u sedza Mbekanyamushumo ya Ngangomu ya Ḓorobo ya Tshwane, u bva zwino i ḓovha i tshi vhidzwa "Ri Khavhisa Tshwane" ya dovha ya vhidzwa "Fhethu ha Khwine ha u shumela", hu ḓovha ho sedzwa vhathu (vhashumeli vha muvhuso na tshitshavha), nga uri ndi fhethu hune vha dzula hone musi vha tshi ṋetshedza na u ṱanganedza tshumelo dza ndeme dza muvhuso. 
Musi vha tshi ḓivhadza Mbekanyamushumo ya Nyito ya Muvhuso ya 2004, Muphuresidennde Vho Thabo Mbeki vho vhidza mihasho wa zwa Mishumo wa Lushaka na wa Ndaulo ya Tshumelo dza Muvhuso uri vha ṱanganele u tshimbidza thandela u khwinisa fhethu ha u shumela ha mihasho ya mivhuso na vhashumeli vha muvhuso. 
Themamveledziso ya Tshitshavha ndi tshone tshithu tsha ndeme kha nḓisedzo ya tshumelo vha ofisiri vha muvhuso ndi vhone vhane vha ita uri hu shuṅwe zwavhuḓi nga nḓila ya vhukoni.
Nga tshifhinga tsha vhuimo ha asesimennde ha ṱhoḓea dza thandela, vhashumeli vhanzhi vha muvhuso vhe vha ambiwa navho vho ombedzela ndeme ya u vha na fhethu havhuḓi ha u shumela, zwi tshimbilelana na khumbelo yavho ya mushumo hezwi zwi katela vhupo ha nga ngomu na ha nga nnḓa hetshi tsho vha tshone tshivhangi tsha Tshumisano na Tshwane Metro, ine ya vha na vhuḓifhinduleli ha vhunzhi ha ndaulo ya ḓorobo u fana na vhuendi, u kunakisa, tsireledzo, vhutsireledzi na u khavhisa.
Kha vha ri ndi dzhie hetshi tshifhinga ndi livhuwe ndangulo ya Tshwane na vharangaphanḓa kha mbonela phanḓa yavho ya u ṱanganedza thandela iyi nga zwanḓa zwivhili nga u i tshimbidza zwavhuḓi na Pulane dza Mveledziso dzo Ṱanganelaho.
Ngoho ndi ya uri Memorandamu wa u Pfesesana (MOU) u ne ra ḓo u dzhenela hu si kale ṋamusi vhukati ha Muhasho wa Mishumo ya Vhathu na Ḓorobo Khulwane ya Tshwane, ndi khwaṱhisedzo ya u wana tshithu tshine ra pfana khatsho tshine ra ḓo shuma u bva khatsho.
Ndi muano wa u ḓiimisela wa ha tshumisano kha vhubveledzi na thandela dzo ṱanganelaho dzine dza ḓo vhuedza masia oṱhe. 
Mulaedza washu kha vhone ṋamusi ndi wa uri “mushumo wo thoma” miṅwaha ya 10 i ḓaho ri ḓo vhona u fhiwa tshelede i re nṱha ha biḽioni dza malo (R8 biḽioni) nga muvhuso wa Lushaka na sekhithara ya phuraivethe nga kha mugaganyagwama wa khephithaḽa, u khwinisa zwifhaṱo zwa u hirisa na nga tshumisano ya tshitshavha na phuraivethe.
U ya nga Ndaulo ya Mbekanyamushumo, Komiti Nyendedzi yo thoṅwa vhukati ha Muhasho wa Tshumelo dza Muvhuso na Ndaulo, Muhasho wa zwa Mishumo, Muhasho wa zwa Gwama na Ḓorobo ya Tshwane.
Vhukati ha zwinzhi Komiti i ḓo tshimbidza mbekanyamushumo, u lavhelesa na u ṱola kushumele, u fhedzisa tshiṱirathedzhi tsha ndambedzo na u khwaṱhisedza matshimbidzele a kushumele.
Muhasho wo thola Vho-Dumisani Dlamini sa Mufarisamulangi Muhulwane o hweswaho vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya mbekanyamushumo yoṱhe.
Ndi a livhuwa.
<Doc11>
Muṱhomphei Tshipikara, Muhulisei Mulangavundu, Miraḓo ya Khabinethe, miraḓo ya nnḓu; vhaeni vhaṱhomphei, vhaofisiri vha muhasho wa dzinnḓu, miraḓo ya nyanḓadzamafhungo na tshitshavha nga u angaredza, vho ṱanganedzwa.
Maipfi haya vhanna na vhafumakadzi a a ḓisumbedza kha poḽotiki dza Afrika Tshipembe, nga maanḓa Western Cape.
A zwi na ndavha uri vhathu vha shango heḽi vha khou shuma nga maanḓa na u funa mvelaphanḓa vha shuma vho ḓikumedzela, tshipikwa tsha vhaṅwe vhathu tshifhinga tshinzhi vha nyadza mushumo wavhuḓi we wa itwa nga muvhuso une wa ṱhogomela nga tshifhinga tshiṱuku musi u tshi khou vhusa. 
Vhanna na vhafumakadzi, vhunzhi ha vhathu vho hanedzana nga fhungo ḽa uri nnḓu ndi nga ha mini, fhedzi kha vha ntendele ndi vha fhe iṅwe vesheni.
U ya nga ha nṋe, nnḓu a si nga vhukhudo fhedzi.
Ndi nga ha vhathu vhone vhaṋe vha tshi hwala vhuḓifhinduleli ha u konḓelela vhupo havho na u kandela phanḓa.
Ndi nga ha u sika zwitshavha zwine zwa ḓi shumela na u ṱhogomela hune vha dzula hone tshifhinga tshoṱhe.
Ndi nga ha mvelaphanḓa ya vhuthihi nga tshumisano vhukati ha sekhithara ya phuraivethe, sekhithara ya nnyi na nnyi, Zwiimiswa zwi si zwa muvhuso, fhedzi tsha ndeme, zwitshavha. 
Nnḓu kha nṋe i nga ṱalutshedzwa zwavhuḓi sa kuitele, kune kwa katela u pulana na vhathu hu si u pulanela vhathu.
Nnḓu u ya nga vhuimo ha Afrika Tshipembe a tshi tou vha tshibveledzwa, fhedzi ndi maitele o ḓisendekaho nga ndeme dza dimokirasi dze vhathu vha heḽi shango vha dzi lwela nga maanḓa.
Ndi kuitele kune kwa thetshelesa vhathu, u tendela vhathu u shumisa pfanelo dzavho dza demokhrasi u nanga lushaka lwa nnḓu na vhupo hune vha ṱoḓa nnḓu yavho i tshi fhaṱwa hone. 
Nga zwenezwo a hu tshena tshithu tshine tsha nyadzisa na u sa tshimbila nga nḓila ya demokhrasi u fhirisa u dzima vhathu pfanelo dzavho dza mutheo dze vha nanga. 
Zwo fhambana na muvhuso wa tshiṱalula, sa mulwela pfanelo, vhathu vha ḓa phanḓa kha bono ḽanga ḽa nḓisedzo na tshiṱirathedzhi.
Vhafumakadzi na vhanna, ndo takala nga haano masiari u vha ḓisela tshipitshi tsha mugaganyagwama wanga wa vhuvhili sa Minista wa Dzinnḓu kha Vundu.
Ndi dovha hafhu u ḓi ṱongisa uri ndi ṋetshedze hetshi tshipitshi tsha mugaganyagwama nga vhusiku ha phanḓa ha vhuṱambo ha u pembelela ṅwaha wa vhu 10 wa demokhrasi.
Huna vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha uri muvhuso wo rangwaho phanḓa nga ANC wo swikelela zwinzhi nga fhasi ha miṅwaha ya fumi ya demokhrasi u fhirisa maṅwe mashango ḽifhasini nga u angaredza.
Ro shuma – Ro swikelela.
Ngoho ndi ya uri, zwikhala zwa miḽioni dza 1.4 dza dzinnḓu dze muvhuso wa dzi ṋetshedza, ndi a ḓihudza u vha ḓivhadza uri vundu ḽashu miṅwahani ya ṱahe yo fhelaho, yo ṋetshedza yuniti dza 167 000, ine ya vha 11% ya tshitshavha tshoṱhe.
Hezwi, u ya nga muhumbulo wanga ndi mushumo wavhuḓi nga maanḓa u ya nga vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe
Ndi tama hafhu u vha ḓivhadza uri ṅwaha wo fhelaho wo vha wo ḓala khaedu, zwe zwa kwama nga nḓila i si yavhuḓi kha nḓisedzo ya dzinnḓu kha shango nga vhuḓalo, fhedzi nga maanḓa kha vundu.
Khaedu hedzi dzo bveledzwa nga u ḓivhadzwa ha milayo miswa ya mbekanyamaitele na nḓila dzine dza fana dzi ngaho mbuelo yo bviswaho ya R2 479 na u ḓivhadzwa ha Tshikimu tsha Ndindakhombo ya Khoro ya U ḓiṅwalisa ya Vhafhaṱi ya Lushaka kha nnḓu dzi wanaho mutikedzelo wa muvhuso.
Maga aya ha ngo livhiswa kha u lengisa nḓisedzo fhedzi o itelwa u khwaṱhisedza uri vhathu vhashu vha wane nnḓu dza ndeme dzine dza swikelelea.
Ngudo heyi ye ra vha nayo musi hu tshi shumiswa mbekanyamaitele idzi naho zwo ralo dzo lengisa nḓisedzo.
Zwe zwa ita uri zwithu zwi ṋaṋe na u fhira ndi uri muhasho wanga wo vha u khou shuma hu sina Mulanguli Muhulwane lwa miṅwedzi ya ṱahe.
Hezwi zwo lengisa mvelaphanḓa nga maanḓa.
Zwino, ndo thola Vho-Seth Maqethuka, Vho bebelwaho Kapa vha re na tshenzhemo ya muvhuso wa vundu na wa lushaka, vhane nda khou ṱoḓa u vha fhululedza na u vha ṱanganedza naho ndo no zwi ita lunzhi.
Nga nnḓani ha idzi khaedu na zwithithisi, ndi a ḓiṱongisa u ḓivhadza kha vhathu vha hashu uri muhasho wanga wo kona u shumisa miḽioni dza R348 ine ya vha 92% ya nyavhelo ya dzinnḓu Western Cape.
Maṅwe mavundu o balelwa u shumisa 52% ya mugaganyagwama wao.
Hezwi zwo ita uri ri kone u tendela mutikedzelo wa dzinnḓu une wa lingana 25 000.
Miṱa minzhi ine ya shaya i ḓo wana tshikhala tsha u ḓiphiṋa nga mitshelo ya dimokirasi yashu.
Hezwi, vhafumakadzi na vhanna, zwi sumbedza nyengedzedzo ya ndeme ya yuniti dza 3000 musi hu tshi vhambedzwa na ṅwaha wo fhelaho.
Nga yeneyi nḓila, ndi tama u livhuwa mushumo muhulwane we wa shuṅwa nga mimasipala vunduni ḽashu.
Nga nnḓa ha vhuḓikumedzeli kha mushumo wavho wa u takadzaho, ro vha ri sa ḓo kona u shumisa tshelede. 
Nga yeneyo nḓila, ndi tama u fhululedza Ḓorobo ya Cape Town kha u shumisa 70% ya mugaganyagwama washu.
A thi hangwi na vhaofisiri vhanga kha mushumo muhulu na u shela mulenzhe kha bono ḽashu u avhela lushaka dzinnḓu. 
Vhafumakadzi na vhanna, ndi ḓovha ndi sa ambi ngoho arali nda nga fha fhedzi tshifanyiso tshavhuḓi tsha maitele a nḓisedzo ya dzinnḓu.
Hu kha ḓivha na thaidzo kha maitele a nḓisedzo.
U swika zwino, ri kha ḓi ṱoḓa u khwinisa zwi tevhelaho zwine zwa ri dina:
Vhunzhi ha nnḓu dzashu a dzi athu u swikelela mbekanyamaitele ya kushumele u bva ndeme ya tshivhalo tsha dzinnḓu.
Ri kha ḓi ṱoḓa u shandukisa maitele a nḓisedzo ya dzinnḓu u bva kha u ṋetshedza vhudzulo u ya kha vhudzulo ha vhathu ha u ya hoya. 
Ri ṱoḓa u shandukisa u dzhenelela nga vhavhuelwa u bva kha vhadzheneleli vha vhaitelwa u ya kha vhaiti.
Ri ṱoḓa u shandukisa kuhumbulele kwa vhathu vhashu uri vha kone u thoma u sedza nnḓu dza mutikedzelo wa muvhuso hu si zwibveledzwa zwazwo, fhedzi sa ndaka. 
<Doc12>
MISHUMO YA SEKITHARA YA TSHIPHOLISA 
Ḽo vha dakalo ḽihulu musi mme na ṅwana James Busakwe wa maḓuvha a 16 nga vhukale a tshi ṱanganyiswa hafhu na mme awe vha malofhani nga ḽa 7 Lambamai 2006.
Thaidzo heyi yo thoma musi mme a James vha tshi swika Vhuongeloni ha Klerksdorp nga ḽa 6 Lambamai u dalela murwa wavho, vhashumi vha vhaongi vha limuwa uri ṅwana o ṋetshedzwa muṅwe mufumakadzi, we a vha vhudza uri ndi ene mme a ṅwana wa malofhani nga mulovha wa hone.
Nga murahu ha u wanulusa izwo, vhaongi vho ḓivhadza Tshiṱitshi tsha Mapholisa tsha Kanana, sa musi mufumakadzi we a dzhia James o vha fha ḓiresi ya Kanana.
Ḓiresi yo sedzuluswa fhedzi vha sa muwane.
Ho vha hu sina muthu wa dzina iḽo kana ṱhaluso ya mufumakadzi uyu kha ḓiresi iyi. 
Vhusiku ha 6 Lambamai CPF ya Kanana yo fara muṱangano.
Mukhomishinari mufareli wa tshiṱitshi vho ḓivhadza muṱangano nga ha ṅwana o tswiwaho vha humbela vhathu vhoṱhe uri vha vule maṱo na nḓevhe.
Nga awara 23:00 vhusiku honoho, muṅwe wa miraḓo ya tshitshavha o founela mapholisa a vha ḓivhadza uri mufumakadzi uyo u dzula sekhithara yawe; we a sa vhuye a vhonala o ḓihwala, zwi songo lavhelelwa u no vha na ṅwana wa mutukana.
Mapholisa vho sala mafhungo aya murahu nga ngoho vha wana mufumakadzi na ṅwana.
Vhashumeli vha vhuongelo vho vhidzwa vha ṱalusa ṅwana, na mufumakadzi we a mutswa vhuongeloni. 
Vhuṱanzi ho fhambanaho, hu tshi katelwa na bengele ḽa pulasitiki ḽa vhuongeloni, ḽo wanala nḓuni ya muhumbulelwa.
Mufumakadzi o farwa, huno ṅwana uyo a so ngo huvhadzwaho o humiselwa vhuongeloni, he a ṱanganywa na mme awe vha vhukuma nga matsheloni a ḽi tevhelaho.
Mishumo ya miraḓo ya tshitshavha ya u ḓi dzhenisa kha u wana ṅwana, i fanela u fhululedzwa, sa musi zwi tshi sumbedza ndeme ya Tshipholisa tsha Tshitshavha.
Ndeme ya Tshipholisa tsha Tshitshavha ye ya shumiswa na u dzudzwa nga nḓila yone a, i tei u dzhielwa fhasi.
Kha vha ise phanḓa na mushumo wavhuḓi, CPF ya Kanana!
Kha Mufumakadzi
Ndi humbula uri o vha mashudu kana mashudu mavhuya uri ndi fhire nga tshiṱitshini tsha mapholisa tsha Mondeor, nda vhona Dzhenaḽa ya SAPS.
Ndi humbula uri i ganḓiswa luthihi nga ṅwedzi, nda wana i tshi takadza nga maanḓa u i vhala.
Mufumakadzi wanga na nṋe ro thoma bindu ḽiswa ri khou tama u vha ramba vhoṱhe, kana vhaṅwe vha vhashumi vhavho musi vhe vhuponi hashu, vha dzhene vha wane khaphu ya kofi ya mahala kana tie ri fulufhela uri hu nga vha na mabitsikisti ane vha nga a wana.
Sa musi ndi tshi fulufhela uri vha ḓo pfesesa, u thoma bindu ḽiswa a zwi leluwi zwi ṱoḓa uri muthu a shume nga maanḓa zwa dovha zwa ṱoḓa tshelede.
Naho zwo ralo, ri kha ḓi tenda mapholisa na miṅwe mihasho ya khwaṱhisedzo ya mulayo ndi ya ndeme kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe.
Hetshi tshi tou vha tshithu tshiṱuku tshine ra ṱoḓa u tshi ṋetshedza vhoṱhe u vha livhuwa kha izwo zwe vha zwi ita u khwaṱhisedza uri riṋe, vhadzulapo, ri bvele phanḓa na matshilo ashu a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe
Ri fulufhela u pfa u bva kha vhone, kana zwa khwine vhona vhaṅwe vha vhashumeli vhavho nga yunifomo. Vha dzhene vhengeleni ḽashu na u vha ḓivha zwa khwine. 
Ri livhuwa hafhu, vhashumeli vha khwaṱhisedzo ya mulayo vha Afrika Tshipembe, kha mushumo wavho muhulu na u ḓikumedzela kha u dzudza Afrika Tshipembe ḽo tsireledzea.
Maṅwalo mapfufhi, a ngoho a nga fhiselwa kana u imeiḽeḽa kha Mudzudzanyi.
Ri vhulunga pfanelo ya u dzudzanya kana u pfufhifhadza maṅwalo.
<Doc13>
KHUWELELO YA U ITA NYITO
Nga ḽa 14 Fulwi 2007, iṅwe ya athikili dza SAPS Journal Online (www.sapsjournalon-line.gov.za) yo ṱalutshedza nga afho he vhaofisiri vhavhili vha mapholisa vha Khethekanyo ya u Topola Zwiendisi ya Welkom vha farelwa vhuaḓa na vhufhura.
U ya nga mivhigo, havha vhavhili, musupherinthendenthi na tshipikiṱere, vho rengisa zwiendisi zwe zwa wanwa murahu nga mapholisa, vha tshi itela u vhuedza vhone vhaṋe.
Vhahumbulelwa vho ḓivhonadza khothe nga ḽa 12 Fulwi mulandu wa fhiriselwa phanḓa kha ḽa 21 Ṱhangule 2007. 
Nga murahu ha ḓuvha, nga 15 Fulwi 2007, Ṱhohodzamafhungo dza News24 dzo bula uri: “Mapholisa mavhili o farelwa u ṱangula vho ḓiṱama”.
Hezwino ho vha hu konisiṱabuḽu wa mutshudeni na tshipikiṱere he ha vhigwa uri vho ṱangula vhengele ḽa zwiambaro ngei Marble Hall, vha tswa tshelede, marukhu na hemmbe.
Vhuaḓa tshipholisani ho swika magumoni.
Musi vhunzhi ha riṋe ri tshi fulufhedzea, ri tshi shuma nga maanḓa, vhaofisiri vha tshipholisa vha si vhangana a vha ḓiṱhomphi, kana vha ṱhonifha yunifomo kana Milayo ya Vhuḓifari.
Ndi tshifhinga zwino uri ri bvise vhathu vha sa ḓivhalei kha SAPS.
Zwino vha nga kona u thusa u bvisa mapholisa vhane vha ita zwa vhuaḓa nga u vha ṱana kha luṱingo luswa lwa zwa vhutshinyi. 
Nga nnḓa ha u ḓiḓivhadza!
Arali vha tshi khou humbulela muṅwe wa vhashumisani navho u khou ṱoḓa u ita zwi songo ḓaho, kana arali vha tshi ḓivha muṅwe muthu, hu nga vha vhaofisiri vha tshipholisa, miraḓo ya miṱa, vhashumisani, vhadzulatsini kana vhathu vhane vha si vha ḓivhe, vhane vha khou ḓidzhenisa kana u pulana u ḓidzhenisa kha zwiito zwa vhutshinyi, zwine vha tea u ita, ndi u ri rumela SMS kha 32211.
Heyi ndi nomboro ntswa ya luṱingo lwa vhutshinyi lwo rwelwaho ṱari nga zwenezwino nga Primedia ngei Sandton.
Vha nga rumela kha 32211 (nga mutengo wa R1 nga mulaedza) kana vha ya kha www.crime-line.co.za.
Vhe vha gudela u rekhoda data vho lindela u fhirisela mafhungo kha mapholisa, vhane vha ḓo shumana nazwo nga u ṱavhanya!
Zwavhuḓi ndi uri dzina ḽavho ḽi ḓo dzula ḽi sa ḓivhei.
Zwino vha na maanḓa a u thusa u lwa na vhutshinyi nga nnḓa ha u ḓivhea khomboni.
Maga o thomiwaho nga Primedia vho fulufhedzisa uri a hu nga vhi na khakhathi.
Vho Yusuf Abramjee, Mutshimbidzi wa Thandela i lwaho na Vhugevhenga ya Primedia, vho ri: “A ri ṱoḓi dzina ḽavho kana ḓiresi zwayo nga nnḓani ha musi vho ḓithauba uri ṋea yone a huna ṱhoḓea ya u ṅwala tshiṱatamennde kana u ḓivhonadza khothe.
Zwine ra zwi ṱoḓa ndi mafhungo nga ha vhatshinyi uri mapholisa vha kone u shumana nao.”
Fulo iḽi ḽa u lwa na vhutshinyi ḽa lushaka, ḽa dzi rannda dza dzimiḽioni, ḽo rwelwa ṱari nga Primedia ngei Sandton nga ḽa 7 Fulwi 2007.
Ḽo ḓisendeka nga sisiṱeme ya Dzitshaka ya u Thivhela Vhutshinyi.
U thivhela vhutshinyi zwo thoma ngei Albuquerque, New Mexico, nga Khubvumedzi 1976.
Ndi tshumisano vhukati ha tshitshavha, nyanḓadzamafhungo na mazhendedzi a khwaṱhisedzo ya mulayo, yo itelwa u lwa na vhutshinyi na u dzudza vhadzulapo ho tsireledzea.
Ṋamusi, huna mbekanyamushumo dza u Fhelisa Vhutshinyi dza 1 200 u mona na ḽifhasi ḽoṱhe, dzo thoma u shuma kha mashango a 20 ane a shumisa mafhungo e a ṋetshedzwa nga tshitshavha u thusa u tandulula vhutshinyi.
U ya nga CEO ya Primedia Ltd, Vho William Kirsh, hedzi mbekanyamushumo dzo thusa u fara vhatshinyi vha 600 000!
Zwine muofisiri muṅwe na muṅwe wa tshipholisa a tea u ḓivha nga ha fulo iḽi ḽiswa ḽa ulwa na vhutshinyi, ndi uri ḽi na thikhedzo yo fhelelaho ya Minista wa Tsireledzo na Vhutsireledzi, Vho Charles Nqakula na Mukhomishinari wa Lushaka Vho Jackie Selebi.
Mukhomishinari Vho Selebi vho Fulufhedzisa uri “sa tshiimiswa, ri ḓo ita zwoṱhe maanḓani ashu uri thandela iyi i shume."
Mbudziso ndi ya uri vha khou ya u itani nga hazwo?
Thikhedzo ya muthu miṅwe na muṅwe i a ṱoḓea, hu si u fhindula nga u ṱavhanya musi vha tshi tou wana mafhungo u bva sentharani ya luṱingo lwa vhutshinyi, fhedzi na dovha u vhambadza maga aya o thomiwaho nga hune vha nga kona. 
Kha vha vhudze vhathu, dzi CPF, zwikolo, muṱa wavho na dzikhonani nga ha maga aya o thomiwaho.
Kha vha khwaṱhisedze uri vha a pfesesa uri fulo ḽi fulufhedzisa u sa vha na vhukhakhi, uri vha ḓo dzula vha sa ḓivhei naho zwa tou itisa hani.
Vha humbule uri holu a si luṱingo lwa shishi.
Vhathu vha fanela u vhiga zwithu zwa shishi kha 10111 kana zwiṱitshini zwa tsini zwa mapholisa.
Nga kha fulo heḽi ḽa u thivhela vhutshinyi nyanḓadzamafhungo dzi ḓo thusana na mapholisa. 
Vha ṱoḓa u ri thusa uri Afrika Tshipembe ḽi dzule fhethu ho tsireledzeaho kha vhoṱhe.
Musi hu tshi khou rwelwa ṱari maga o thomiwaho a luṱingo lwa vhutshinyi, Vho-John Robbie, Muhashi wa mbekanyamushumo ya kha radio ya nga matsheloni wa Talk Radio 702, vho ṋetshedza vha SAPS mitshini ya zwishumiswa zwa ID zwa 65.
Zwenezwino Vho-Robbie vho ita khumbelo muyani kha vhathetshelesi u ḓi ṋetshedza vha tshi itela mitshini ya zwishumiswa zwa ID.
Vharengisi vha mitshini, ya Face Technology, na vhone vho dzhenelela, nga u fhungudza mitengo ya mitshini, zwo ita uri khamphani dze dza dzhenisesa tshanḓa nga maanḓa dzi kone u renga mitshini mivhili nga tshelede ya muthihi.
Primedia na Vho-John Robbie a si vhone fhedzi vhane vha khou thusa mapholisa kha nndwa ya u lwa na vhutshinyi.
Kha vha vhale nganetshelo dza magundo kha SAPS Journal kana kha SAPS Journal Online vha ḓo vhona uri thaidzo dzo tandululwa hani nga thuso ya miraḓo ya Tshitshavha.
Nga fulo ḽiswa ḽa u lwa na vhutshinyi ḽi re hone, vhatshinyi, hu tshi katelwa na vha sa ḓadzi tshanḓa vha re kha tshumelo, vha nga ḓivha vha khwaṱhisedza tshithu tshithihi... maḓuvha avho o vhaliwa.
<Doc14>
Ḽiṅwalo ḽa thendelo ḽa muṋetshedzatshumelo ḽa ETQA 
Tshumelo dza Muvhuso wa Afrika Tshipembe
Khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa thendelo ḽa muṋetshedzatshumelo ḽa pfunzo na vhugudisi ḽa ETQA
Mbuletshedzo
Ndaulo dzine dza shuma kha zwiimiswa zwa Khwaṱhisedzo ya Ndeme ya Pfunzo na Vhugudisi (ETQA) nga fhasi ha Maanḓalanga a Ndalukanyo dza Afrika Tshipembe (SAQA) i ṱoḓa uri vhaṋetshedza pfunzo na vhugudisi vha ite khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa thendelo ETQA.
U akhiredithiwa, vhaṋetshedzi vha pfunzo na vhugudisi vha ṱoḓwa u pfi vha ḓiṅwalise u ya nga milayo ine ya shumiswa.
Mulayo u tshimbilelanaho na Pfunzo ya Nṱha na Pfunzo ya Nyengedzedzo u ṱoḓa uri vhoṱhe vhaṋetshedza pfunzo na vhugudisi vhane vha ṋetshedza ndalukanyo dzo fhelelaho vha ḓiṅwalise na Muhasho wa Pfunzo.
Muṋetshedzapfunzo na vhugudisi u tea u ṋetshedza tshiṱaṱamennde tsha mvelelo na/kana ndalukanyo zwine zwa vha nga fhasi ha sia ḽa mutheo ḽo sedzwaho khaḽo ḽa Khwaṱhisedzo ya Ndeme ya Pfunzo na Vhugudisi (ETQA) tshiimiswa tsha Sekhithara ya Pfunzo na Maanḓalanga a Vhugudisi (SETA) kana Tshiimiswa tsha Phurofeshinaḽa.
Ṱhoḓea dza ḽiṅwalo ḽa thendelo:
* Ṱhoḓea dza thendelo dzi kha ḽiṅwalo ḽi vhidzwaho Maitele na Nyendedzi zwa Vhaṋetshedza zwi wanala kha webusaithi ya SAQA.
*Mbekanyamushumo (na/kana asesimennde) dzi ṋetshedzwaho nga vhaṋetshedzi vha pfunzo na vhugudisi dzi fhelela kha zwitatamennde zwa mvelelo na / kana ndalukanyo dzo ṅwaliswaho kha Furemiweke ya Ndalukano dza Lushaka (NQF).
* Kharikhuḽamu (nyolo, zwi re ngomu na zwishumiswa zwa u guda) zwo dzudzanywa kha tshiṱatamennde tsha mvelelo/kana ndalukanyo.
* Huna vhashumi vho gudelaho vho teaho (vhadzudzanyi na vhaasesi vho ḓiṅwalisaho).
* Vhagudi vha a swikela tshumelo dza thikhedzo ya u guda dzo teaho.
* Zwishumiswa na maitele a asesimennde o shumiswaho u ela ṱhoḓea dza tshiṱatamennde tsha mvelele na/ kana ndalukanyo ndi zwavhuḓi, zwo khwaṱhisedzwa na u tea, zwi shumiselwa u khwinisa ngudo.
Maga ane a tea u tevhedzwa
* Kha vha rumele luṅwalo lwa ndivho yavho ya u wana luṅwalo lwa thendelo sa muṋetshedza pfunzo na vhugudisi kha ETQA o teaho.
* Kha vha ṋetshedze fomo ya khumbelo na u ḓiṱola kha ETQA.
* Arali vha songo ṋetshedzwa thendelo vha tshi humbula uri a hu ngo tevhedzwa maitele one, vha na pfanelo dza u ita khumbelo ya khaṱhululo.
* Mutevhe wa ETQAs na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwi wanala kha webusaithi ya SAQA.
Zwi dzhia miṅwedzi ya 6.
Tshumelo ndi mahala
Fomo dzine dza tea u ḓadzwa
Fomo dza khumbelo ya thendelo ya muṋetshedza na maṅwalo ane a tshimbilelanaho nazwo zwi nga wanala kha ETQA yo teaho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani - Vha humbelwa u ri vha nange tshithihi:
