<Doc01>
Zhendedzi ḽa Tsireledzo ḽa Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe
Tshata ya Ndondolo ya Khasitama
Vho ṱanganedzwa kha Tshata ya Khasitama dzashu
Ri ṱoḓa vhone, murengi wa tshumelo yashu, vha tshi ri ela nga tshiimo tsha tshumelo ye ra i vhea kha tshata iyi.
Ri ḓo vha ṱhonifha nga u vha ṋea tshumelo yavhuḓi ri tshi tevhedza milayo ya BATHO PELE.
Ri ḓiimisela sa tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli hashu u vha ṋetshedza tshumelo yavhuḓi, u vha ṋea mafhungo one, ngeletshedzo na thuso kha tshumelo dzashu dzoṱhe.
Tshipikwa tsha Tshata
Tshata i vha ṱalutshedza nga ha tshiimo tsha tshumelo ine vha nga i lavhelela u bva kha Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya zwa Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe (SASSA).
SASSA ndi nyengedzedzo ya sia ḽa nḓisedzo ḽa muvhuso ḽine ḽa langa nḓisedzo ya magavhelo a matshilisano kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe.
Ro ḓiimisela
U langa tshumelo dza tsireledzo ya matshilisano dza maimo a nṱha, dzi sa ḓuri nahone dzi vhuedzaho hu tshi khou shumiswa maitele avhuḓi.
Zwine vha nga lavhelela kha riṋe
Ṱhuṱhuwedzo na tsireledzo ya tshirunzi tsha vhathu, Tshiphiri, Vhungoho, U sa dzhia sia, U vha khagala na Ndinganyiselo.
Nga Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya zwa Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe, ri ḓo
Vha ṋea mafhungo na ngeletshedzo nga ha magavhelo ane vha nga ita khumbelo yao.
Vha rumela kha zwiṅwe zwiimiswa zwine zwi nga swikela ṱhoḓea dzavho.
Vha thusa uri vha ḓadze fomo dzashu na uri vha ite khumbelo ya gavhelo.
Ita uri mafhungo e vha ri ṋea a vhe a tshiphiri.
Dzulela u lwela Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, milayo i laulaho vhulanguli ha tshitshavha na khoudu ya vhuḓifari ha vhulanguli ha tshitshavha.
U vha shumela nga luambo lwavho.
Kha vha shumisane na vhathu vhane ra vha shumela na vhaṅwe vhakwameaho.
U lwela u isa phanḓa na khwiniso ya nḓisedzo ya tshumelo hu u itela u swikela ndavhelelo yavho.
Vhukwamani na riṋe
Tshifhinga tshoṱhe vha tshi ri kwama nga tsha vhukoma, nga luṱingo, vhurifhi kana imeiḽi hu ḓo itea zwi tevhelaho:
Zhendedzi ḽa tshumelo ya khasitama ḽine vha khou amba naḽo ḽi ḓo ḓi ṱalusa.
Mbudziso nga luṱingo na dzine vha vha vho tou ḓa nga tsha vhukoma ri ḓo dzi tandulula nga u ṱavhanya.
Arali ra kundelwa u dzi tandulula nga u ṱavhanya ri ḓo vha ṋetshedza zwiitisi ra dovha ra ḓivhadza khasitama uri i nga lavhelela phindulo lini.
Ri ḓo vha fha nomboro ya referentsi ine ya ḓo vha thusa musi vha tshi vhudzisesa nga ha mbudziso yavho.
Ri ḓo tenda uri ro Ṱanganedza vhudavhidzani he vha vhu rumela nahone ri ḓo shuma na mbudziso kha maḓuvha a 7 a vhukati ha vhege.
Arali ra kundelwa u vha fhindula zwavhuḓi kha maḓuvha a 7 a vhukati ha vhege, ri ḓo vha ṱalutshedza uri ndi ngani na uri ndi lini hune vha nga lavhelela phindulo.
Ri ḓo lingedza u tandulula mbudziso yavho kha maḓuvha a u shuma a 21.
Arali vha nga ri founela, ri anganyela u aravha luṱingo lwavho nga u ṱavhanya nga luambo lwa tshiofisi lwavho.
Ri ḓo vha ḓivhadza tsheo iṅwe na iṅwe nga ha gavhelo ḽavho nga u tou ṅwala.
Ofisini dza SASSA
Musi vha tshi swika kha iṅwe ya ofisi dzashu, vhashumi vhashu vha u thusa vha ḓo vha thusa na zwenezwo.
Ofisi dzashu dzoṱhe dzi vula u bva nga 08h00 u swika nga 16h30, Musumbuluwo u swika Ḽavhuṋa na u bva nga 08h00 u swika nga 16h00 nga Ḽavhuṱanu.
Ofisini dzashu na fhethu ha u badela hashu vha ḓo wana zwitevhelaho:
Phuraivesi
Fhethu ha u lindela ha vhuphuvhephuvhe
Tshishumiswa tsha bunga
Thuso ya zwa dzilafho arali ro ḓivhadzwa hu tshe na tshifhinga nga ṱhoḓea yo raliho
Ri ḓo ḓa khavho arali nga nṱhani ha zwiitisi zwa mutakalo vha vha vha tshi khou kundelwa u ḓa ofisini dzashu.
Vha nga ri founela ri ḓo ita nzudzanyo dza madalo a hayani.
U shuma na khumbelo yavho ya gavhelo ḽa matshilisano
Ri ḓo thoma u shuma khumbelo yavho ḓuvha ḽeneḽo.
Ri tea u khwaṱhisedza uri vho tea u wana gavhelo.
Ri ḓi vhetshela zwipikwa zwa u shuma na mbilo yavho ra badela gavhelo ḽavho kha maḓuvha a 90.
Ri ḓo vha eletshedza nga ha pfanelo yavho ya u aphiḽa arali ha vha na u haniwa, u iledzwa na u khantselwa.
U dzhia tsheo.
Arali ra dzhia tsheo nga khumbelo ya gavhelo ḽavho nahone vha humbula uri yo khakhea, kana vha tshi ḓo ṱoḓa maṅwe mafhungo nga ha tsheo, vha nga ita zwitevhelaho:
Vha ri humbela uri ri ṱalutshedze tsheo nga vhuḓalo ri ḓo ita ngauralo.
Vha nga aphiḽa tsheo yashu kha maḓuvha a 30 u bva kha datumu ya vhurifhi ha tsheo.
Vha nga swikela faila yavho u itela mafhungo afhio na afhio ane vha nga vha vha tshi khou a ṱoḓa.
Vhuḓifhinduleli havho hu ḓo vha
U ri ṋetshedza:
Ḓiresi yavho ya vhukuma ya poswoni na ya hune vha dzula hone.
Tshanduko kha nyimele dzavho dza vhuṋe dzi fanaho na muholo, ḓiresi, nyimele ya mutakalo, nz.
Mafhungo a kana ṱhalutshedzo ya u fulufhedzea, ngoho, vhuronwane na u fhelela.
U fhindula nga tshifhinga marifhi ashu a katelaho tsedzuluso kana maṅwe mafhungo a humbelwaho kha vhone.
U sa takalela tshumelo dzashu?
Arali vha songo takalela tshumelo yashu nga nṱhani:
Ro dzhia tshifhinga tshilapfu u shuma gavhelo ḽavho na/kana a vho ngo wana mbadelo yavho nga tshifhinga.
Vhuḓifari ha muofisiri washu ho vha hu si havhuḓi.
Vhashumi vhashu vho khakha kha khumbelo yavho kana vho vha ṋea ngeletshedzo i si yone.
Nga vhukhakhi hashu ro ḓiimisela/ri songo ḓiimisela
Kha vha ri ḓivhadze ngazwo ri ḓo mbo ḓi khakhulula vhukhakhi he ra ita na zwenezwo.
Arali vha tshi ṱoḓa u ita mbilaelo, ri humbela uri vha ri ṅwalele kana vha foune vha humbele u iswa kha yuniti ya ndondolo ya khasitama yashu
Ri ḓo amba navho nga tshumelo dzashu.
Ri ḓo takalela mihumbulo yavho nga ha tshumelo yashu.
Ri ḓo shumisa mafhungo e vha ri ṋea u khwinisa tshumelo yashu.
Ri humbela uri vha ri rumele mbigelamurahu nga ha iṅwe ya ngona dzi tevhelaho afho fhasi:
Kha vha founele senthara ya ṱhingo dza mahala - 0800 601 011
Kha vha ḓadze garaṱa ya mahumbulwa a khasitama wa tshumelo ofisini dzashu kana fhethu ha u badela hone.
Kha vha dalele webusaithi yashu kha www.sassa.gov.za
Kha vha dalele huṅwe ha fhethu hashu ha vhukwamani.
(Tshiṱiriki, yapo, tshumelo na fhethu ha u badela hone)
Kha vha ise makumedzwa o tou ṅwalwaho kha iṅwe ya ofisi dzashu.
Mbudziso na mahumbulwa nga tshata iyi
Arali vha tshi ṱoḓa maṅwe mafhungo nga tshata iyi, kha vha founele iṅwe ya ofisi dzashu.
Vha nga wana tshata iyi nga Bureiḽi, theiphi ya u thetshelesa na CD, arali vha humbela.
Tshata iyi i ḓo thoma u shuma nga 01/04/2007 nahone i ḓo sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe u itela u katela mahumbulwa avho.
<Doc02>
Vha Dzimbalombalo Afrika Tshipembe - Mafhungo
Dzimbalombalo dza nga ngomu: Ṱhoḓea ya dzimbalombalo i ḓo engedzea musi dimokirasi i tshi khou aluwa
Atikili iyi yo thoma u ganḓiswa kha Business Report nga 05 Ṱhangule 2004
Vhege yo fhelaho ndo dzhenela muṱangano wa bodo ngeletshedzi ya dzingu wa Senthara ya Vhugudisi ha Dzimbalombalo ya Vhubvaḓuvha ha Afrika ngei Tanzania, he nda wana tshikhala tsha u dzhenela vhuṱambo ha giradzhuweisheni ha ṅwaha ha vhu 39 ha senthara, he miraḓo ya vhashumi vha Dzimbalombalo SA vhaṱanu vha shela mulenzhe.
Vhugudisi ha vhashumi vha Dzimbalombalo SA ndi lutamo lwa tshiimiswa.
Nga murahu ha musi ndi tshi kha ḓi bva u tholiwa sa radzimbalombalo muhulwane, vha Dzimbalombalo SA, u tshi khou shumisana na Khoro ya Dzimbalombalo, nga u ṱavhanya wo thoma u ṱoḓa zwiimiswa zwi ṋetshedzaho vhugudisi ho teaho nga data ya tshiofisi. 
Ro topola zwiimiswa zwivhili: senthara ya vhugudisi ngei Dar es Salaam, Tanzania, na Tshiimiswa tsha Dzimbalombalo na Ngudo ya Tshumiso ya Ikonomi ngei Uganda.
Senthara ya vhugudisi yo thomiwa nga 1965 nga Khomishini ya zwa Ikonomi ya Afrika ya UN, Dzangano ḽa Tshumelo dza Vhathu ḽa Vhubvaḓuvha ha Afrika na Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya UN.
Nga 1977 muvhuso wa Tanzania wo dzhia ndangulo ya senthara, wa engedza tshivhalo tsha mashango a Afrika ane ya a shumela a vha 13.
Tshiimiswa ngei Uganda tsho thomiwa nga 1969 fhasi ha muhanga wa zwa mulayo wa Yunivesithi ya Makerere.
Zwipikwa zwayo zwo bulwaho ho vha hu vhugudisi ha maimo a nṱha ha dziphurofeshinala kha dzimbalombalo na ngudo ya tshumiso ya ikonomi.
Kha miṅwaha miraru yo fhelaho, Dzimbalombalo SA vha dzulela u rumela vhashumi kha zwiimiswa ezwi.
Ṅwaha wo fhelaho, betshe ya u thoma yo giradzhuweitha.
U bva tshe vha vhuya, vho sumbedza khwiniso yavhuḓi kha mashumele, hune vhaṅwe vhavho vho fara vhuimo ha ndangulo.
Fhedzi-ha, vha Dzimbalombalo SA vha na khaedu ntswa.
Ṱhoḓea ya mafhungo a dzimbalombalo u itela u dzhia tsheo yo aluwa nga maanḓa kha masia oṱhe mararu a muvhuso. 
Nga maanḓa, vhathu vho gudiswaho u kuvhanganya na u shumisa mafhungo a dzimbalombalo tshiimoni tsha masipala a i khou takadza na luthihi.
U swikela ezwi, ri tea u gudisa vhathu nga phimo i swikaho henefha kha 2 000 nga ṅwaha.
Senthara ya vhugudisi ya Tanzania na Tshiimiswa tsha Dzimbalombalo na Tshumiswa ya Ikonomi tsha Uganda tshi nga si kone u shuma na ṱhoḓea khulwane ngaurali.
Musi vha tshi khou vula khoniferentsi ya Dzangano ḽa vha Dzimbalombalo ḽa Afrika Tshipembe ṅwaha wo fhelaho, Minista wa Gwama Vho-Trevor Manuel vho itela khaedu yunivesithi dza Afrika Tshipembe uri dzi tandulule ṱhahalelo ya zwikili zwa dzimbalombalo zwi re hone  u itela u thusa muvhuso uri u kone u dzhia tsheo kwayo dzo ḓisendekaho nga mafhungo a dzimbalombalo one.
Vha Dzimbalombalo  vha Afrika Tshipembe vho thoma therisano na dziyunivesithi tshipikwa hu u thoma vhugudisi ho raliho.
Fhedzi-ha, zwa zwino a hu na yunivesithi ya Afrika Tshipembe i funzaho khoso ya dzimbalombalo dza tshiofisi.
Vha Dzimbalombalo SA vha khou pulana u thoma tshiimiswa tsha vhugudisi ha zwa dzimbalombalo tshifhinga tshi ḓaho, hune u ḓo funza vhugudisi nga dzimbalombalo lwa tshiofisi kha vhashumi vhavho na vhaṅwe vha bvaho kha miṅwe mihasho.
U thomiwa ha sisiṱeme ya dzimbalombalo dza lushaka i ḓo sia hu na ṱhoḓea ya u thoma yuniti dza dzimbalombalo mihashoni yo fhambanaho ya muvhuso, zwine zwa ḓo ita uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaphasithi i re na zwikili ya zwa dzimbalombalo.
Fhedzi-ha, mveledziso ya khaphasithi ya dzimbalombalo i kwama zwithu zwinzhi u fhira ṱhoḓea ya muvhuso ya mafhungo one.  
Dzimbalombalo dzi ya kha tshidziki tsha dimokirasi.
HG Wells, u bva mathomoni a ṅwahaḓana wa 20, yo vha ya muhumbulo wa uri tshifhinga tshiḓaho, dzimbalombalo dzi ḓo vha dza ndeme kha vhadzulapo sa afha hu vhukoni ha u vhala na u ṅwala.
Dzimbalombalo dza tshitshavha ndi u tswikelelo ya mvelele ya zwinozwino dze dza bvelela u swikani ha dimokirasi.
Kha nyimele ya Afrika, hune dimokirasi ndi tshithu tshiswatshiswa, ri ḓo vhona nyengedzedzo kha ṱhoḓea ya dzimbalombalo dza tshitshavha musi dimokirasi i tshi khou ralo u khwaṱha.
Vhorazwisiṱatistiki ndi vhalondoti vha milayo ya tshidemokirasi tsha u vha khagala kha tshikalo na tshikelo, zwine zwa vha zwa vhuḓifhinduleli.
Ndi zwine ha khou ambiwa ngazwo kha vhurangeli ha u engedza khaphasithi ya zwa dzimbalombalo, khathihi na u bveledza zwiimiswa zwi ṱoḓeaho u itela nyengedzedzo nga hunzhi nahone nga tshihaḓu musi hu tshi funziwa data ya tshiofisi.
Vho Pali Lehohla ndi radzimbalombalo muhulwane vha dovha vha vha ṱhoho ya Dzimbalombalo SA.
U itela u wana mafhungo manzhi nga ha vha Dzimbalombalo SA na zwibveledzwa zwawo, kha vha dalele www.statssa.gov.za kana vha founele (012) 310-8600
<Doc03>
Maḓuvha a 16 a Fulo: vho vha vha tshi zwi ḓivha?
U bva 1994, Muvhuso wo sima milayo i khakhululaho vhukhakhi vhuelanaho na vhafumakadzi na vhana.
Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Ndinganyelo na Thivhelo ya Khethululo, wa 2000 wo phasiswa u itela uri muṅwe na muṅwe a ḓiphine nga pfanelo dza Mulayotewa. 
Mulayo uyu u khwaṱhisedza uri vhafumakadzi vha ḓiphine nga pfanelo na mbofholowo nga nḓila i linganaho, musi hu tshi tandululwa vhukhakhi ha tshifhinga tsho fhelaho.
Mulayo wa Ndinganyiso ya Matholele, wa 1998 u khwaṱhisedza uri khethululo kha matholele, mishumo na miholo mishumoni zwe zwa vha hone nga nṱhani ha milayo ya tshiṱalula zwi a fhungudzwa.
Zwi ṱuṱuwedza vhuimeleli ho linganelaho ha vhafumakadzi na vhaṅwe vhathu vhe kale vha vha vho kandeledzwa kha maimo oṱhe a zwiimiswa zwa muvhuso na zwa phuraivethe.
Mulayo wa u Unḓa, wa 1998 u khwaṱhisedza pfanelo dza ṅwana dza vhuimo ha vhutshilo vhune ho tea nyaluwo ya muvhili, muhumbulo, muya na matshilisano.
Mulayo u khwaṱhisedza uri u unḓiwa ha ṅwana hu a wanala u bva kha vhabebi kana vhaṅwe vhathu vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha zwa masheleni kha ṅwana.
Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani, wa 1998 wo simelwa u ṋetshedza tsireledzo khulwane kha vhaponyi vha khakhathi dza u tambudzwa miṱani.
Vhafumakadzi, vhane vha vha vhone zwipondwa zwa khakhathi dza miṱani, vha na thuso ya mulayo ine ya ḓo vha tsireledza.
Mulayo wa Vhana, wa 2005 na Mulayo wa Khwiniso wa Vhana, wa 2007 wo simelwa vhukati ha zwiṅwe, u tsireledza vhana kha u farwa nga nḓila yatshiṱuhu, u litshedzelwa, u tambudzwa kana u shoniswa.
Muvhuso wo thoma na u tikedza vhuphalali vhunzhi vhune ha tsireledza tshirunzi tsha vhafumakadzi na vhana.
Tshata ya Pfanelo dza Vhana i khou sedzuluswa na u khwiniswa uri i ḓo katela na khaedu dzi bvelelaho u fana na u shumisa vhana sa zwishumiswa zwa phonogirafi na vhana vhane vha sumbedzwa matheriala a phonogirafiki.
Muvhuso wo nyanyuwa kha khaedu ya mbingano dza u kombetshedzwa ha vhana nga vhaaluwa fhasi ha maitele a sialala ano vhidzwa u pfi “U mala tshikunwe”.
Muvhuso wo ḓiimisela u khwaṱhisedza uri sialala na maṅwe maitele a tshimbilelana na Mulayotewa na milayo yo teaho.
Mushumo wa u thoma hafhu yuniti dza mapholisa dzo khetheaho dzi shumaho na vhutshinyi ha miṱani na ha vhudzekani na vhuṅwe vhu itelwaho vhafumakadzi na vhana wo no thoma.
U thomiwa ha yuniti dzo khetheaho hu ḓo dzudzanya vhukoni vhu ṱoḓeaho ine ya ḓo khwinisa ndangulo na vhutshutshisi vhu bvelelaho ha vhutshinyi vhu itelwaho vhafumakadzi na vhana.
Zwa zwino hu na Senthara dza Ndondolo dza Thuthuzela dza 17 dzo thomiwaho u mona na shango zwitshavhani zwine zwa vha na zwiwo zwinzhi zwa khakhathi dza vhudzekani.
Senthara ndi ṋetshedza tshumelo dza mutakalo khathihi na u thoma maitele a vhuvhigi vhu vhuedzaho na u tshutshiswa ha vhutshinyi vhuponi hu re na tshirunzi na ṱhogomelo nga vhashumeli vha re na ndalukanyo.
Tshikwama tsha u Dzhiulula Ndaka yo Tswiwaho tsho shumiswa u lambedza thandela dza u maanḓafhadza zwipondwa dza 19.
Ndaela nga ha Tshumelo dza Zwipondwa zwa Khakhathi na Vhugevhenga dzine dza vha na tshumelo dzi ṋetshedzwaho nga muvhuso na madzangano a tshitshavha tshapo a fhiraho 1 500 mavunḓuni oṱhe dzo bveledzwa.
Ndaela i maanḓafhadza vhathu uri vha swikele tshumelo dzine dza wanala vhuponi ha havho.
Zwishumiswa zwi shumiseaho nga zwipondwa zwo thomiwa vhuponi hune zwiṱitshi zwa mapholisa zwa vha na tshivhalo tsha nṱha tsha vhugevhenga.
Khothe dzi Shumaho na Vhutshinyi ha zwa Vhudzekani.
Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani u ṋetshedza uri hu thomiwe vhudzulo.
Zwa zwino hu na vhudzulo ha 96 Afrika Tshipembe, u bva kha ya 39 nga 2001.
Pfanelo dza Tshata ya Zwipondwa dzi khou itwa mafhungo a ngoho hu tshi itelwa zwipondwa zwa vhugevhenga vhane vha fara nyambedzano na Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhupfukamulayo.
Tshata iyi i katela Zwitandadi zwa Fhasi nga ha Tshumelo dza Zwipondwa zwa Vhugevhenga, zwine zwa thoma muhanga wa zwa mulayo u itela u zwipondwa zwi khwaṱhisedze pfanelo dzazwo nga ha tshumelo dzo lavhelelwaho u bva kha Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhupfukamulayo.
Nga u thoma u shumiswa ha Tshata ya Zwipondwa, tshivhalo tsha maḓuvha fhedza mulandu Khothe ya Vhutshinyi ha zwa Vhudzekani o fhungudzea u bva kha 285 u swika kha 142.
Tshata i dovha hafhu ya vha ṱhoḓea ya uri Muvhuso wa Afrika Tshipembe u swikele mbofho yawo ya dzitshaka u ya nga Mulevho wa UN wa Milayo ya Mutheo ya Vhulamukanyi ha Zwipondwa zwa Vhugevhenga na u Shumisa Maanḓa nga Nḓila i si yone.
Vhushumisani na maṅwe mashango musi hu tshi tandululwa khaedu dza khakhathi kha vhafumakadzi na vhana.
Afrika Tshipembe ḽo ṋetshedza muvhigo waḽo nga ha mvelaphanḓa yo swikelwaho nga ha u thoma u shumisa Thendelano nga ha u Fhelisa na u khethulula hu itelwaho vhafumakadzi kha komiti ya UN ya CEDAW.
Afrika Tshipembe ḽo vha ṋemuḓi wa Muṱangano wa Dziminista dza Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika (SADC) (Tshimedzi 09) wa u dzudzanya pulane ya maano a vhuṱali ya dzingu ya miṅwaha ya 10 ya dzhia vhukando kha zwiito zwa rengisela vhathu kha maṅwe mashango, zwihulwane vhafumakadzi na vhana.
Phurotokholo nga ha Mbeu na Mveledziso ya SADC i bula uri Mashango a re Miraḓo ya SADC a ḓo vha o no sima milayo ine ya lwa na u tambudza lwa vhudzekani nga 2015. 
Afrika Tshipembe ḽo vha ṋemuḓi wa Samithi ya Dzingu ya Vhulamukanyi ha Mbeu (9-10 Ḽara 2009), ye ya kuvhanganya vhaimeleli vha bvaho kha mashango a Afrika uri vha kovhane tshenzhemo na maitele a maimo a nṱha a u fhelisa khakhathi dzo livhiswaho kha mbeu.
Vha songo sedza thungo, kha vha lwe na u tambudza
<Doc04>
Tshitatamende tsha Phuraivesi
Muhasho wa zwa Dzinnḓu wo ḓiimisela u tsireledza Phuraivesi yavho na mveledziso ya thekhinoḽodzhi ine ya vha ṋea tshenzhemo ya kha inthanethe ya maanḓa na u tsireledzea nga maanḓa.
Tshitatamende itshi tsha Phuraivesi tshi shuma kha webusaithi ya Muhasho wa zwa Dzinnḓu na uri tshi laula khuvhanganyo na tshumiso zwa data.
Nga u shumisa webusaithi ya Muhasho wa zwa Dzinnḓu, vha a tenda kha tshumiso ya data dzo ṱalutshedzwaho kha tshitatamende itshi.
Khuvhanganyo ya Mafhungo avho a Vhuṋe 
Muhasho wa zwa Dzinnḓu u kuvhanganya mafhungo a topolwaho a vhuṋe, a fanaho na ḓiresi ya imeiḽi yavho, dzina, ḓiresi ya hune vha dzula hone kana mushumoni kana nomboro dza luṱingo.
Muhasho wa zwa Dzinnḓu u dovha hafhu wa kuvhanganya mafhungo a dimogirafi a sa ḓivhei, zwine a si zwithu zwi iteaho khavho fhedzi, u fana na khoudu ya ZIP yavho, vhukale, mbeu, zwine vha takalela, zwi vha takadzaho na zwine vha zwi funa.
Hu dovha hafhu ha vha na mafhungo nga hadiwee na sofuthiwee ya khomphiyutha yavho zwine zwa kuvhanganywa lwa othomethikhi nga Muhasho wa Dzinnḓu
Mafhungo aya anga katela: ḓiresi ya IP yavho, lushaka lwa brausa, madzina a domeini, zwifhinga zwa u a swikela na ḓiresi dza webusaithi dzo shumiswaho sa referentsi.
Mafhungo aya a shumiswa nga Muhasho wa zwa Dzinnḓu u itela mashumele a tshumelo iyi, u dzudza tshiimo tsha nṱha tsha tshumelo tsho ralo, na u ṋetshedza dzimbalombalo nyangaredzi  malugana na kushumisele kwa webusaithi ya Muhasho wa zwa Dzinnḓu.
Kha vha dzulele u elelwa uri arali vha bula mafhungo a topoleaho a vhuṋe kana data ya mafhungo a vhuṱhogwa nga bodo dza milaedza ya tshitshavha dza Muhasho wa zwa Dzinnḓu, mafhungo aya a nga dzhiiwa na u shumiswa nga vhaṅwe.
Kha vha dzhiele nzhele: Muhasho wa zwa Dzinnḓu a u vhali vhudavhidzani ha inthanethe havho ha phuraivethe.
Muhasho wa zwa Dzinnḓu u vha ṱuṱuwedza u sedzulusa zwitatamennde zwa Phuraivesi zwa webusaithi dzine vha nanga u dzi ṱumanya na Muhasho wa zwa Dzinnḓu u itela uri vha pfesese uri dziwebusaithi idzo dzi dzhia, shumisa na u ṋekana hani mafhungo avho.
Muhasho wa zwa Dzinnḓu a u dzhii vhuḓifhinduleli ha zwitatamennde zwa Phuraivesi kana zwiṅwe zwi re ngomu ha dziwebusaithi dza nnḓa ha muṱa wa dziwebusaithi dza Muhasho wa zwa Dzinnḓu.
Kushumisele kwa Mafhungo avho a Vhuṋe
Muhasho wa zwa Dzinnḓu u dzhia na u shumisa mafhungo avho a vhuṋe u tshimbidza webusaithi ya Muhasho wa zwa Dzinnḓu na u ṋetshedza tshumelo dze vha dzi humbela.
Muhasho wa zwa Dzinnḓu u dovha hafhu wa shumisa mafhungo a topolwaho a vhuṋe avho u vha ḓivhadza nga zwiṅwe zwibveledzwa kana tshumelo dzi wanalaho kha Muhasho wa zwa Dzinnḓu na vhashumisani nawo.
Muhasho wa Dzinnḓu u nga dovha hafhu wa vha kwama nga saveyi u tshi ṱoḓa u ita ṱhoḓisiso ya muhumbulo wavho nga tshumelo dza zwino kana wa tshumelo ntswa dzine dza nga ṋetshedzwa tshifhinga tshiḓaho.
Muhasho wa zwa Dzinnḓu a u rengisi kana u hirisa zwidodombedzwa zwa vha shumisi vha tshumelo kha vhathu vha vhuraru. 
Muhasho wa zwa Dzinnḓu u nga, musi muṅwe, vha kwama wo imela vhoramabindu vhashumisani nga zwiṅwevho zwine vha khou zwi vhambadza zwine zwi nga vha takadza. 
Kha nyimele dzo raliho, mafhungo a topolwaho a vhuṋe avho a sa fani na a muṅwe (imeiḽi, dzina, ḓiresi, nomboro dza luṱingo) a zwi fhiriselwi kha muthu wa vhuraru.
Zwiṅwe hafhu, Muhasho wa zwa Dzinnḓu u nga ṋekana data na vhashumisani vha fulufhedzeaho u itela uri vha ri thuse u saukanya dzimbalombalo, u vha rumela imeiḽi kana vhurifhi nga poswo, u ṋetshedza thikhedzo kha murengi vha tshumelo, kana u dzudzanya nḓisedzo.
Vhathu vha vhuraru vhoṱhe vho iledzwa u shumisa mafhungo avho a vhuṋe nga nnḓani ha u ṋetshedza tshumelo idzi kha Muhasho wa zwa Dzinnḓu, nahone vha ṱoḓwa uri vha dzudze mafhungo avho a tshiphiri. 
Muhasho wa zwa Dzinnḓu a u shumisi kana u bvisela khagala mafhungo a vhuṋe a phuraivethe, u fana na vhuḓibaḓekanyi nga murafho, vhurereli, kana poḽotiki, hu si na thendelo yavho.
Muhasho wa zwa Dzinnḓu u a ḓivha dziwebusaithi na masiaṱari zwine vhashumisi vha tshumelo dzashu vha zwi dalela kha Muhasho wa zwa Dzinnḓu, u itela u vhona uri ndi tshumelo dza Muhasho wa zwa Dzinnḓu dzifhio dzine dza takalelwa nga maanḓa.
Data iyi i shumiswa u ṋetshedza tshumelo na khungedzelo yo itelwaho vhashumisi vha tshumelo kha Muhasho wa zwa Dzinnḓu vhane vhuḓifari havho ha sumbedza uri vha a takalela zwithu zwikene.
Webusaithi ya Muhasho wa  Dzinnḓu i ḓo bvisela khagala mafhungo avho a vhuṋe, hu so ngo vha na nḓivhadzo, arali mulayo u tshi ṱoḓa vha tshi ita ngauralo kana arali zwo itwa nga muya wavhuḓi uri nyito yo raliho i a ṱoḓea u itela uri: (a) u tevhedza nḓivhadzo dza mulayo kana u tevhedza na kuitele kwa mulayo ku re kha Muhasho wa Dzinnḓu kana saithi; (b) u tsireledza na u lwela pfanelo kana ndaka ya Muhasho wa Dzinnḓu; na (c) u dzhia vhukando fhasi ha nyimele dza shishi hu u itela u tsireledza tsireledzo ya vhuṋe ha vhashumisi vha Muhasho wa Dzinnḓu, kana tshitshavha.
Kushumisele kwa khukhi
Webusaithi ya Muhasho wa zwa Dzinnḓu i shumisa “khukhi” u vha thusa uri vha ite uri tshenzhemo yavho ya inthanethe i vhe ya vhone vhane.
Khukhi ndi faela ya ḽiṅwalo ḽe ḽa vhewa kha ḓiraiva khulwane yavho nga seva ya siaṱari ḽa webe.
Khukhi a dzi shumiswi u tshimbidza mbekanyamushumo kana u ḓisa vairasi kha khomphyutha yavho.
Khukhi dzi avhelwa vhone nga nḓila i sa fani na iṅwe, nahone dzi nga vhalwa fhedzi nga seva ya webe kha domeini ye ya vha ḓisela khukhi.
Muṅwe wa mishumo mihulwane ya khukhi ndi u ṋetshedza mbonalo yo teaho ine ya vha vhulungela tshifhinga.
Mushumo wa khukhi ndi u vhudza seva ya webe uri vho humela kha siaṱari ḽikene.
Sa tsumbo, arali vha ita uri masiaṱari a Muhasho wa zwa Dzinnḓu a vhe a vhuṋe, kana vha ḓiṅwalisela kha saithi kana tshumelo dza Muhasho wa zwa Dzinnḓu, khukhi i thusa Muhasho wa zwa Dzinnḓu u elelwa mafhungo avho o tiwaho nga madalo a tevhelaho.
Ezwi zwi leludza kuitele kwa u rekhoda mafhungo avho a vhuṋe, a fanaho na ḓiresi ya mbadelo, ḓiresi ya u rumela thundu, na zwiṅwe.  
Musi vha tshi humela kha webusaithi nthihi ya Muhasho wa zwa Dzinnḓu, mafhungo e vha a ṋetshedza tshifhinga tsho fhelaho a nga wanalea, zwenezwo zwi nga vha lelutshela u shumisa mbonalo dza Muhasho wa zwa Dzinnḓu dze vha ita uri dzi vhe dza vhuṋe.
Vha a kona u ṱanganedza kana u lamba khukhi.
Vhunzhi ha burausi dzi ṱanganedza khukhi nga dzoṱhe, fhedzi vha nga khwinisa kudzulele kwa burausi u itela uri dzi hane khukhi arali hu zwine vha ṱoḓa.
Arali vha nanga u hana khukhi, vha nga kundelwa u tshenzhela nga nḓila yo fhelelaho mbonalo dza vhudavhidzani dza tshumelo dza Muhasho wa zwa Dzinnḓu kana webusaithi dzine vha dzi dalela.
Tsireledzo ya Mafhungo avho a Vhuṋe
Muhasho wa zwa Dzinnḓu u tsireledza mafhungo avho a vhuṋe kha u swikelwa, u shumisa kana a bvisela khagala hu si ho mulayoni.
Muhasho wa Dzinnḓu u tsireledza mafhungo a topolwaho a vhuṋe ane vha a ṋetshedza kha dziseva dza khomphiyutha vhuponi hu laulwaho, ho tsireledzeaho kha u swikelwa, u shumisa kana a bvisela khagala hu si ho mulayoni.
Musi mafhungo a vhuṋe (a fanaho na nomboro ya garaṱa ya tshikolodo) a tshi pfukiselwa kha dziṅwe webusaithi, a tsireledzwa nga tshumiso ya shandukisa mafhungo a vha khoudu, i fanaho na phurothokholo ya Secure Socket Layer (SSL)
Tshanduko kha Tshitatamende itshi
Muhasho wa zwa Dzinnḓu u ḓo dzulela u khwinisa Tshitatamende itshi tsha Phuraivesi uri tshi sumbedze mbigelamurahu ya khamphani na khasitama.
Muhasho wa zwa Dzinnḓu u vha ṱuṱuwedza uri nga zwifhinga vha sedzuluse Tshitatamende itshi u itela uri vha ḓivhe nga zwine Muhasho wa zwa Dzinnḓu wa khou tsireledza mafhungo avho.
Mafhungo a vhukwamani
Muhasho wa zwa Dzinnḓu u ṱanganedza mahumbulwa avho malugana na Tshitatamende itshi tsha Phuraivesi.
Arali vha tshi tenda uri Muhasho wa zwa Dzinnḓu a wo ngo tevhedza Tshitatamende itshi, vha humbelwa u kwama Muhasho wa zwa Dzinnḓu kha webmaster@kznhousing.gov.za. 
Ri ḓo shumisa nungo dzi pfalaho na u vhuedza u ṱavhanya u wana na u tandulula thaidzo.
<Doc05>
Tshipitshi tsha Mulangavundu Vho Ebrahim Rasool Mushumoni wa u Pembelela Matshudeni vha Maṱiriki
Ṋamusi ro ḓo fhano u fhululedza vhagudi vhashu vha maṱiriki vho konesaho.
Ri ri kha vho: No shuma! Ri a ḓihudza nga vheiwe, vunḓu na shango zwi a ḓihudza nga vheiwe, vhabebi vhaṋu vha a ḓihudza nga vheiwe, nahone tsha ndeme nga maanḓa ni tea u ḓihudza vheiwe vhane.
Tshiitisi tsha uri ri ḓikukumuse nga tshifhinga tshingaho itshi, ndi u ḓivha uri tshifhinga tshine u bvelela ha swika nga murahu ha tshifhinga tshilapfu tsha u konḓelwa na u ḓidzima, zwauri ṋamusi ḽo imela tshifhinga tsha u bvisela khagala kha nyimele ine i nga ṱalutshedzwa zwavhuḓi sa i konḓaho.
Maṱiriki u a konḓa.
Kha miṅwaha ya fumi yo fhelaho ro kombetshedzea u shandukisa sisiteme yoṱhe ya pfunzo u bva kha kuimele kwayo kwa tshiṱalula.
Nga ḽiṅwe sia ro bvelela musi ho sedzwa ṱhanganelo khulwane, Silabasi na mulingo muthihi, tshivhalo tshihulwane tsha avho vha ṅwalaho na u phasa maṱiriki, na u ḓivha uri pfunzo i shumela ṱhoḓea dzi fhiraho dza muthu muthihi – uri ikonomi yoṱhe yo ḓitika nga sete ya zwikili zwi ṋetshedzwaho nga sisiteme ya pfunzo.
Maṱiriki nga ngoho u a konḓa.
Vharangaphanḓa vhashu vha kuvhanganaho afha Leeuwenhof nda vhathu vha konesaho nga maanḓa vhane ra vha navho, vhe vha bvelela nga maanḓa, vhane vho tewa nga u khoḓiwa nga vunḓu nga zwa nṱhesa zwine ḽa nga kona.  
Fhedzi mihumbulo yashu i ya hafhu na kha 71% ya vhathu vha vhukale ha miṅwaha ya 20 vha vha kundelwa nga u ṱhaphudza pfunzo ya sekondari, henefha kha hafu ya 80 000 vhe vha dzhena Gireidi ya 1 na vheiwe miṅwaha ya 12 yo fhelaho vha vha sa kone u ṅala mulingo nga 2004 ngauri vho litsha tshikolo, na vhanzhi vhe vha ṅwala, fhedzi nga nṱhani ha khetho dza thero na gireidi, vha na ṱhanziela dza maṱiriki dzine a dzi koni u ṱanganedzwa nga ikonomi kana pfunzo ya theshiari. 
Maṱiriki u ṋaṋiswa u konḓa na nga uri vheiwe ni zwivhoni zwashu.
Lushaka lu kala vhumatshelo hashu nga mishumo ya vheiwe.
Vho vhea fulufhelo ḽavho kha u bvelela haṋu.
Vha vhea fulufhelo ḽavho kha vhumatshelo nga vhubindudzi kha sisiteme ya pfunzo ine ya ṱanganyaho nga tshifhinga itshi tsha u pembela.
Ndi zwone, tshipiḓa tshihulwanesa tsha migaganyagwama ya lushaka na vunḓu tshi ya kha pfunzo.
Uno ṅwaha u woṱhe, u itela u ḓo tholiwa ha vhagudisi vha 2 000 ro kombetshedzea u dzhia tshelede ye ya vha yo vhetshelwa miṅwe mishumo ya vunḓu ya kha pfunzo.
Ri tea u khwaṱhisa u vhulunga tshelede hashu kha zwikolo zwi shayaho nga maanḓa u itela uri musi hu tshi engedzea nomboro ndinganelo ya pfunzo i pfale nga u tenda hu hulwane kha vhumatshelo tshikoloni tshiṅwe na tshiṅwe tsha tshikolobulasi.
Tsha ndeme nga maanḓa, Minista Vho Dugmore na Musupherinthendenthi Muhulwane Vho Swartz, ri tou vha tsinisa na u bveledza Maano a Vhuṱali a Zwiko zwa Vhashumi u itela ṱalutshedza ndeme ya vhubindudzi uhu hoṱhe.
Ri tea u bveledza vhagudi vho phasaho maṱiriki vhane vha ḓitika nga mikhwa yavho, vho konesaho kha mvelelo dzavho, vho swikelaho ṱhoḓea dza ikonomi, vha fulufhedzeaho kha tshitshavha tshavho, vhane vha vhuedza kha vhathu.
Ezwi ndi zwe ra ḓo u pembelela fhano ṋamusi.
Ni imela u fulufhela uhu musi ri tshi ralo u fhaṱa Haya ha Vhoṱhe.
Ri pembelela u bvelela haṋu ngauri no ḓidzima na u shuma nga nungo, vhabebi vhaṋu vho ḓidzima vha ni dzhenisa tshikolo, na tshitshavha tsha haṋu tsho ḓidzima tsha bindudza kha vhumatshelo haṋu.
Vhanzhi vha timatima ndeme ya u pembelela u phasa maṱiriki musi ho sedzwa u konḓa hayo na uri u nga kha ḓi vha u tshi khou sumbedza masalela a sisiteme ya tshiṱalula.
Ndi vheiwe fhedzi vhane ha nga kunda ezwi nga u ḓidzhenisa na u ḓiimisela u fhaṱa Haya ha Vhoṱhe, hune a hu ṱaluli nga murafho nahone ha vhalinganaho.
Ezwi zwi tea u vhonala kha u nanga hoṱhe hune na ḓo hu ita u bva zwino u ya phanḓa.
U swika zwino no tea u nanga fhedzi uri ni ḓo shuma hani nga maanḓa.
Ṱhanziela dzaṋu dza maṱiriki dzi ni konisa na u ni kombetshedza u dzhia tsheo na u nanga lushaka lwa muthu ane na ṱoḓa u vha ene na lushaka lwa vhutshilo vhune na ṱoḓa u vhu tshila.
Ndi a ni livhuwisa na u ni tamela mashudu.
<Doc06>
Mushumo wa Ndangulo ya Thandela ya Vhudavhidzani ha Muvhuso wa 2010 ndi u:
U konisa  ya mveledziso ya zwipikwa zwa vhudavhidzani ho dzudzanywaho ha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha u thoma Afrika
itani zwinzhi nga tshikhala itshi tshi sa fani na tshiṅwe u itela u ṱahisa na u isa phanḓa na u fhaṱa vhuthihi na u ḓihudza vhukati ha Maafrika Tshipembe
ṱuṱuwedza vhaswa vhashu
ita uri shango ḽashu ḽi ḓivhiwe nga ḽifhasi
sika mupo wa vhudavhidzani une wa thusa nga u shumisa tshikhala itshi u itela u ṱavhanyisa mveledziso na u engedza zwikhala
u fhaṱa vhuthihi ha Afrika.
Ezwi zwi ḓo swikelwa nga u:
ṋetshedza vhurangaphanḓa na pfananyo zwa vhudavhidzani ha muvhuso ha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010
fhaṱa vhushumisani ha lushaka ha vhudavhidzani ha tshitshavha na ha phuraivethe kha masia oṱhe, khathihi na u fhaṱa vhuthihi na vhudavhidzani u mona na dzhango na seli ha lwanzhe, u itela uri roṱhe sa shango na dzhango ri vhuelwe nga tshikhala itshi tsha vhudavhidzani tshi ḓaho luthihi vhutshiloni
U ḓikumedzela kha thandela khulwane dza vhudavhidzani ha muvhuso dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha 2010.
<Doc07>
Khwiniso ya Milayo ya Vhuendi ha Badani ha Lushaka u itela u khwinisa tsireledzo dzibadani
POLOKWANE: Milayo ya Vhuendi ha Badani ha Lushaka yo khwiniswa.
I vhudzwa upfi ndi Khwiniso ya Vhufumisumbe nahone yo thoma u shuma ḓuvha ḽe ya ganḓiswa.
Muhasho wa Dzibada na Vhuendedzi u ḓivhadza vhaendi nga mimoḓoro nga khwiniso dzine dza vha:
Moḓoro miswa yo redzhisiṱariwaho nga murahu ha 01 Ṱhangule 2010 i tea u vha na nambaphuḽeithi dzo dzheniswaho zwikurufu zwi sa bviswi kana zwikurufu.
Arali i sa koni u dzheniswa kha moḓoro i tea u dzheniswa kha brakhethe ine ya tevhedza ṱhoḓea dza SANS 973.
Khwiniso iyi i ḓo fhungudza vhugevhenga na vhutshinyi ha vhuendi ha dzibadani nga vhaendi nga mimoḓoro vhane zwo vha lelutshela u bvisa nambaphuḽeithi vha tshi itela uri vha so ngo ḓivhea.
A zwi nga ḓo leluwa u bvisa nambaphuḽeithi na u i vhuedzedza musi ho no itwa vhugevhenga sa afha hu tshi ḓo ṱoḓea dziṅwe mbadelo.
Nambaphuḽeithi yo itwa nga aḽuminiamu ine zwa konḓa uri i swe yoṱhe lune ya tsha ḓivhea musi hu na khombo.
U bva nga ḽa 1 Luhuhi 2011 vhathu vha wanaho ḽaisentsi dza u reila dza khoudu C, C1, EC kana EC1 a vha nga tendelwi u reila moḓoro u ṱoḓaho ḽaisentsi ya khoudu B kana EB (nga luambo lwa kale muthu a re na ḽaisentsi ya khoudu 10, 11, 13 kana 14 ha koni u reila moḓoro une wa tea u vha na ḽaisentsi ya khoudu 08). 
Ezwi zwi ḓo shuma fhedzi kha vhathu vha re na ḽaisentsi ntswa.
Tshivhalo tshihulwane tsha vhagudi vha u reila vha ita khumbelo ya ḽaisentsi dza u reila mimoḓoro mihulwane u fhira mimoḓoro miṱuku vha tshi itela u sa ita ndingo dza u paka lwa pharaḽeḽe sa tsumbo.
Ngoho ndi ya uri vho no wana ḽaisentsi dza u reila mimoḓoro mihulwane, vha reila mimoḓoro miṱuku ine a vho ngo ḓowela u i reila vha fhedza vha tshi ḓiwana vhe kha khombo.
Hu dovha hafhu ha lavhelelwa uri vhareili vhoṱhe vhe vha wana ḽaisentsi dza u reila mimoḓoro mihulwane vha tea u vha na Phemithi dza u Reila dza Phurofeshinala, fhedzi dzimbalombalo dzi sumbedza zwiṅwe zwo fhambanaho.
Ezwi zwi sumbedza uri muhumbeli wa ḽaisentsi o vha a tshi khou ṱoḓa ḽaisentsi ya u reila ya mimoḓoro miṱuku hu si ya mimoḓoro mihulwane.
Zwishumiswa zwa U langa Moḓoro uri u si bve kha Ndaulo zwa thekisi na zwibisana zwi ḓiswa nga maitele a ṱhanziela ane a vhumba tshipiḓa tsha ndingo ya vhutea u vha badani ha moḓoro.
I shuma thekhisini dzoṱhe na kha zwibisana hu si kha mimoḓoro miswa i kha ḓi bvaho mamagani.
Muṋe wa moḓoro o ṅwaliswaho kana muimeli wawe u tea ṋetshedza fomo ya DSCD yo ḓadzwaho zwavhuḓi tshiṱitshini tsha ndingo.
Tshishumiswa tsha U langa Moḓoro uri u si bve kha Ndaulo ndi tshishumiswa tshine tsha thivhela uri thaela ḽi songo bva rimuni musi thaela ḽi tshi balea zwenezwi moḓoro u tshi khou gidima.
Khwiniso ya Mulayo wa 332 yo ganḓiswa nahone i dodombedza tsumbo dza tshilingi tsha mufemo wa vhuṱanzi na ṱhanziela yo ṋetshedzwaho nga feme yo itaho moḓoro kana murengisi tshi nga shumiswa sa vhuṱanzi musi hu na mulandu, nga u tou tshi bvisa fhedzi.
Khwiniso iyi i ṱoḓa u tandulula fhungo ḽe ḽa ṱahiswa ḽi kwamaho u vha mulayoni ha zwikalazwikambi mulomoni wa vhareili u ya nga khethekanyo ya 65(7) ya Mulayo wa Vhuendi ha Dzibadani ha Lushaka, wa 1996 na u tevhedza SABS ya 1793 na uri tshi nga shumiswa u khwaṱhisedza u vha hone ha zwikambi mulomoni.
Zwitevhelaho ndi zwishumiswa zwo randelwaho:
“Tsho tea vhukuma nga tshifhinga tsha dziholodei sa afha tshi tshi khwinisa ndingo dzashu dza u lwa na u reila vhathu vho kambiwa badani dzashu”, ho amba MEC wa Dzibada na Vhuendedzi Vho Pinky Kekana.
<Doc08>
Tshumelo dza Mutakalo dza  Vhuimana (Thangelambebo)
Vhasidzana na vhafumakadzi vha vhaimana vha fhiriselwa kha tshumelo dza mathinithi kana Yuniti dza Vhubebisi nga Mubebisi (dzi MOU) vhuponi ha dziḓoroboni, na kiḽiniki dza satheḽaithi kana dzo tetshelwaho vhuponi ha mahayani.
Dzi MOU ndi yuniti dza u bebela ndi tshimbidzwaho nga vhabebisi zwitshavhani dzi tshi itela vhalwadze vha ndondolo ya mutakalo wa mutheo.
Ndi zwavhuḓi uri vhomme vha vhaimana vha buke madalo avho a u thoma kiḽiniki hu sa athu u swika vhege dza 20 kana nga u ṱavhanya nga murahu.
Mme u ṋewa asesimennde ya u thoma yo fhelelaho na u khuthadzwa musi a tshi vhuya kha madalo awe a u thoma a vhuimana.
Vhuimana vhu a ṱolwa nga madalo a misi a ḓaho nga murahu.
Mutakalo wa mme na wone u a ṱolwa zwavhuḓi.
U ḓo kaliwa, mutsiko wawe wa malofha u ḓo dzhiiwa na murundo wawe wa lingiwa.
Arali hu si na zwikhukhuliso, vha tea u humela u itela madalo avho a u thoma a ḓaho nga murahu nga murahu ha vhege mbili dza mvelelo dza ndingo dzo dzhiiwaho nga madalo o bukiwaho.
Nga murahu ha ezwi, vha tea u humela kiḽiniki vhege dziṅwe na dziṅwe dza rathi u swika kha vhege dza 28, u bva afho nga vhege ya vhu 34, nga murahu sa zwe zwa sumbedzwa nga mushumi wa kiḽiniki/MOU (ndovhololo ya madalo i nga fhambana nga fhethu).
Vhafumakadzi vha vhaimana vha a sedzuluswa u itela khombo dzine dzi nga vha hone kha mutakalo wavho na mutakalo wa futhasi.
Vhasidzana vha vhaswa na vhafumakadzi vha vhukale ha miṅwaha i fhiraho 35 vha re vhaimana vha dzhiiwa sa kheisi dza khombo khulwane.
Ezwi zwi amba uri vha nga anzela u vha na zwikhukhuliso nga tshifhinga tsha vhuimana na mbebo.
Vhafumakadzi vha vhaimana vha nga vhonala hafhu vhe kha khombo khulwane arali mutsiko wa malofha wo gonya, ḓivhazwakale ya vhulwadze ha dzhenetiki, Vhuimana vhunzhi na uri arali vho vha na muaro kale u fana na u beba nga muaro.
Vhomme vho tungudzelwaho sa vha re kha khombo khulwane vha fhiriselwa kha ḽaini ya u ya kiḽiniki dza vhuimana ha vhalwadze vha nnḓa kha vhuongelo ha madokotela a alafhaho zwoṱhezwoṱhe kana madokotela vho gudelaho tshikene, 
Vhomme vha re na khombo khulwane ya vhuimana vhe eletshedzwa u dzhenela kiḽiniki dza vhuimana dza u ya tshikaloni tshifhinga nga hune zwa konadzea.
Arali vha tshi khou dala lwa u tou thoma kha tshiimiswa tsha mutakalo, vha ḓo humbelwa u ḓadza fomo na uri hu ḓo vuliwa faela.
Kha vha ḓe na bugu ndaula yavho, mushonga une vha khou nwa na garaṱa ya kiḽiniki kana vhuongelo, arali vho vha vho ṅwaliswa kha tshiimiswa tshifhingani tsho fhelaho.
Vhuimana ha khombo ṱhukhu hu langiwa ha dzi MOU (yuniti dza u bebela dzi tshimbidzwaho nga vhabebisi tshitshavhani u itela vhalwadze vha ndondolo ya mutakalo wa mutheo) vhuponi ha dziḓoroboni, na kiḽiniki dza satheḽaithi na dzo tetshelwaho vhuponi ha mahayani.
Vhuimana ha khombo khulwane hu langiwa kiḽiniki dza vhalwadze vha u ya vha vhuya vhuongeloni ha dzingu ha vhuponi ha dziḓoroboni na vhuongelo ha dzingu ha mahayani na vhuongelo ha madokotela a vho gudelaho tshikene.
<Doc09>
Mbekanyamushumo ya Pfusho yo Ṱanganelaho
Mbekanyamushumo ya Pfufho yo Ṱanganelaho (INP) i ṱoḓa u khwinisa tshiimo tsha pfusho tsha vhathu vhoṱhe vha dzulaho vunḓuni ḽa Western Cape.
Hu na masia o vhalaho kha mbekanyamushumo iyi.
Vhushayapfushi ndi mini?
Vhushayapfushi ndi thaidzo khulwane Afrika Tshipembe na hone ndi tshiṅwe tshi shelaho mulenzhe zwihulwane kha malwadze na mpfu zwa vhana.
Hu anganyelwa uri henefha kha vhana vha 30% vha Afrika Tshipembe zwirole nga nṱhani ha ṱhahalelo ya pfusho yo linganaho kha miṅwaha ya u thoma ya vhutshilo havho. 
U sa ḽa zwiḽiwa zwo linganaho, malwadze na mutsiko wa muhumbulo/thrauma ndi zwivhangi zwihulwane nga maanḓa zwa vhushayapfushi.
Vhushai na ṱhahalelo ya tshomedzo ndi zwivhangi zwa mutheo zwine zwa shela mulenzhe kha vhushayapfushi.
INP i lingedza u lwa na ephidemiki iyi yo fhumulaho nga nḓila dzo vhalaho.
Saphuḽimennde dza vhana
Kha tshiimo tsha ndondolo ya mutakalo wa mutheo vhana vhane vha ṱoliwa na u topolwa sa vha shayaho pfushi (ezwi zwi katela vhana na vhaaluwa vha re na HIV na lufhiha) vha ḓo ṋewa saphuḽimennde ya zwiḽiwa zwi katelaho mugayo u re na pfushi na zwinwiwa zwi ṋeaho muvhili nungo.
Saphuḽimennde dzi fhiwa vhathu vho topolwaho u ya nga ṱhoḓea.
Vhashumela mutakalo vha dovha hafhu vha ṋea khuthadzo, mafhungo na pfunzo nga tshakha dza kuḽele kwa mutakalo na nḓila dza mutakalo dza u lugisa zwiḽiwa.
Vhaeletshedzi vha kuḽele na vhone vha ṋetshedza tshumelo dzo khetheaho zwitshavhani.
U mamisa mikando
U itela u lwa na vhushayapfushi kha maḓuvha a u thoma na vhuhana vhashumela mutakalo vha ṱuṱuwedza vhafumakadzi uri vha mamise vhana vhavho u swika vha tshi vha vha vhukale ha miṅwedzi ya rathi na uri vha ise phanḓa na u mamisa sa nyengedzo ya u thomiwa ha zwiḽiwa zwa saphuḽimennde zwo teaho, u swikela ṅwana a tshi vha wa vhukale ha miṅwaha mivhili.
Dziṅwe khetho dza u mamisa dzo rerwa ngadzo na vhomme vha re na HIV.
Vhuongelo ha Vredendal na Senthara ya Mathinithi ya Groote Schuur ndi Vhuongelo Havhuḓi ha Vhana vunḓuni u ya nga Vhurangeli ha Vhuongelo Havhuḓi ha Vhana.
U lavhelesa nyaluwo
Vhana vhoṱhe vha a kaliwa tshifhinga tshoṱhe sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya u lavhelesa nyaluwo, tshisumbi tsha u sumbedza arali ṅwana a tshi khou aluwa.
Tshileme tshi ṅwalwa kha Garaṱa ya ṅwana ya kiḽiniki.
Zwivhangi zwihulwane zwa u fhungudzea ha tshileme zwi a sedzwa u fana na malwadze a phirela, ṱhahelelo ya zwiḽiwa hayani na u sa londolwa ha vhana. 
Malwadze a phirela a na tshipiḓa tshihulwane kha vhushayapfushi na malwadze aya a alafhiwa kha tshiimo tsha ndondolo ya mutakalo ya mutheo.
Vhulwadze ha u shela vhu na vhushaka ha tsinisa na ndondolamutakalo ya vhupo vhu si havhuḓi (vhuthathazwitzhili na nḓisedzo ya maḓi) na pfusho ya fhasi kana tshayapfushi ya lushie, ine ya ita uri zwi leluwe uri a farwe nga u shuluwa ho ḓiimiselaho na u fhedza tshifhinga tshilapfu.
U fhungudza vhushai
Miḓi ine ya shaya i a topolwa ya fhiriselwa kha iṅwe ya mbekanyamushumo dza u fhelisa vhushai dza muvhuso.
Tsireledzo ya zwiḽiwa zwa miṱani i a tandululwa nga sekhithara dzo fhambanaho na u phalala ho teaho na thikhedzo zwi a ṋetshedzwa.
Saphuḽimennde dza vithamini
U laula ṱhahelelo ya pfushi ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha tshumelo.
Pfushi ndi zwithu zwa mupo zwi fanaho na dzivithamini na minerala, zwine zwa wanala nga zwipiḓa zwiṱuku zwiḽiwani nahone ndi zwa ndeme nga maanḓa uri hu vhe na mutakalo wavhuḓi.
INP i ṋetshedza saphuḽimennde ya Vithamini A kha vhana vho sedzwaho.
Vhana vha shayaho Vithamini A vha a onda, vha kundelwa u aluwa zwavhuḓi nahone vha anzela u fariwa nga malwadze a u pfukela na u vhulawa ngao.
Ṱhahelelo ya Vithamini A i vhaisa ḽiṱo na uri ndi iṅwe ya zwivhangi zwa vhupofu kha vhana.
Vhana vho bebwaho vhe na tshileme tsha fhasi vha ṋewa philisi dza Vithamini A, dzine dza khwaṱhisa sisiṱeme ya tsireledzo ya muvhili dza thusa nga mveledziso ya nyaluwo ya ṅwana. 
Vhushie ha miṅwedzi ya 6-11 vhu ṋewa phimo nthihi ya Vithamini A (100 000 IU) u itela u thivhela vhulwadze ho kalulaho.
Vhana vha vhukale ha miṅwedzi ya 12 u ya kha miṅwaha miṱanu vha ṋewa phimo nthihi ya 200 000 IU kha miṅwedzi ya 12 u bva afho phimo ya 200 000 IU miṅwedzi ya rathi miṅwe na miṅwe u swika vha tshi vha na miṅwaha miṱanu nga vhukale. 
Nyengedzedzo ya phimo dza Vithamini A i tshi ṋewa vhana vha ne vha vhushayapfushi nga maanḓa, kana vha ne vha vha malwadze a phirela a dzulelaho u vha fara u fana na u shuluwa, mawi kana u kavhiwa nga HIV.
U vhulaya ṋowana
U onda ha vhana hu nga dovha hafhu ha vhangiwa nga u na ṋowana nnzhi na uri ezwi zwi nga lafhiwa kiḽiniki nga mushonga wa u vhulaya ṋowana.
Ngeletshedzo ya pfushi ya nyimele dzo tiwaho
Pfunzo ya pfusho, mafhungo na u khuthadza i ṋewa kha zwiimo dzoṱhe zwa ndondolo kha vhathu vhe vha vha na tshiṱirouku, vha re na mutsiko wa malofha wo kalulaho, mutsiko wa malofha, vhulwadze ha swigiri, HIV/AIDS na lufhiha. 
Mbekanyamushumo ya Pfushi ya Zwikolo zwa Phuraimari
Mbekanyamushumo ya Pfusho ya Zwikolo zwa Phuraimari i wanala zwikoloni zwa ikonomi ya fhasi zwo topolwaho nga nḓila yo khetheaho.
Zwikimu izwi zwa zwino zwi khou tshimbidzwa khathihi na Muhasho wa Pfunzo.
Muvhuso wa vunḓu u ṱoḓa u swikela vhana vha 125 000 zwikoloni zwa phuraimari zwa 847 vunḓuni nga 2004 nga mbekanyamushumo ya ṋea vhana zwiḽiwa zwikoloni yawo.
Zwiḽiwa kha zwiimiswa
INP i shela hafhu mulenzhe kha ndondolo ya tshiimiswa tsha vhalwadze nga sisiṱeme ya tshumelo ya zwiḽiwa u itela mbetshelo ya pfusho yo pimiwaho.
Ndaela:
Vhathu vha dalelaho kiḽiniki lwa u tou thoma/madokotela a alafhaho zwoṱhezwoṱhe kana madokotela vho gudelaho tshikeṋe vha ḓo humbelwa u ḓadza fomo na uri hu ḓo vulwa faela ya mulwadze uyo.
Kha vha ḓe na bugundaula yavho.
Vhurifhi ha u fhiriselwa vhu bvaho kiḽiniki vhu ḓo ṱoḓea musi vha tshi dalela vhuongelo.
Vhuongelo vhu ḓo humbela tshiḽipi tsha muholo tshavho tsha/asesimennde ya mbuelo (IRP5) ya zwinozwino.
Kha vha ḓe na garaṱa yavho ya vhuongeloni arali vho vha vho no redzhisiṱariwa vhuongeloni.
<Doc10>
Tshipitshi nga Mufarisa Minista wa Mishumo ya Tshitshavha, Vho Ntopile Kganyago, MP, musi hu tshi rwelwa ṱari Mbekanyamushumo ya Ngomu ha Ḓorobo Khulwane ya Tshwane lwa u thoma tshitshavhani, Tshifhaṱoni tsha Bannga ya Lushaka ya Afrika Tshipembe, Tshwane
Vhaṅwe vhaofisiri vha muvhuso vhahulwane
Vhanna na vhafumakadzi vha midia
Vhaeni vhaḓivhalea
Tsheo ye ya dzhiwa nga Khabinethe nga 1997 ya u ṱuṱuwedza mihasho ya muvhuso ya lushaka uri i ite ngomu ha ḓorobo ya Tshwane haya hayo ha tshoṱhe ho vha hu u sumbedza bono ḽihulwane; zwenezwiḽa na zwino.
Mvelelo ya pulane yo pulanwaho zwavhuḓi ya u ṱumanya mvusuludzo ya ḓorobo khulwane dzashu kha khuwelelo ya muvhuso ya u vusuludza dziḓoroboni na vhuṅwe vhurangeli ha mveledziso ya tshikhala yo dzudzanyelwaho u ṱuṱuwedza kuhumbulele kwa ndangulo ya dziḓoroboni dzine dza kona u fhindula kha pfanelo dza vhathu, vhudzulo ha havhuḓi, mveledziso ya ikonomi na vhuthihi ha matshilisano.
Ṋamusi zwenezwi ri tshi khou posa tombo ḽa u thoma u swikela bono ḽia, ri dovha hafhu ra vha ri tshi khou pembela lwendo lwe ra lu tshimbila u swika zwino.
Vhuvhudzisi nga huhulu vhune vhu anzela u vha hu na khanedzano nga huhulu dzi linganaho nga ha ṱhoḓea dza na khetho dzine mihasho ya muvhuso I nadzo dzine dza kwama vhupo a dzo ngo bvisa roṱhe kha zwipikwa zwa kale na kale, zwi ngaho u khwinisa vhupo ha mushumoni ha mihasho ya muvhuso ngomu ḓoroboni khulwane ya Tshwane.
Kha tshifhinga tshenetshi tshithihi ri tea u shela mulenzhe khathihi kha u vusuludza ngomu ha ḓorobo na mvusuludzo.
Zwiṅwe zwipikwa zwine na zwone zwa vha zwa ndeme zwi katela lutamo lwa u kunga vhubindudzi ha sekhithara ya phuraivethe, u bveledza dzina ḽavhuḓi ḽa Tshwane sa musanda wa ḓorobo khulwane ya ndeme Afrika na u ṱuṱuwedza u maanḓafhadzwa ha vharema lwa ikonomi.  
Muvhuso u na zwifhaṱo zwinzhi na u vha muṅwe wa vha vhabindudzi vha re phanḓa kha zwa ikonomi ya muvhuso wapo nga maanḓa kha Mimasipala ya Ḓorobo Khulwane dza Johannesburg na Tshwane Gauteng.
Mihasho i ṱoḓa u fhethu hu shumiseaho khathihi na ofisi uri i kone u shuma mishumo yayo ya nḓisedzo ya tshumelo ya tshitshavha hu u phetha vhurumiwa hayo.
Zwi a ḓivhea uri vhunzhi ha zwifhaṱo zwa muvhuso zwi kha khethekanyo yavhuḓi u ya kha ya khwine zwo fhambanaho na khwinesa u ya nga nyimele dzazwo.
U vusulusa, u khwinisa na u lugisa hu ḓo ranga phanḓa tshelede yo no ḓo shumiswa na u shela mulenzhe kha tshipiḓa tsha BEE tsha Thandela ya Ngomu ha Ḓorobo Khulwane ya Tshwane.
Nga ṅwaha muvhuso wa lushaka nga kha Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha u shumisa tshelede i fhiraho rannda dza biḽioni mbili (biḽioni R2) u tshi badela rennde na dziṅwe tshelede dzi elanaho na ndangulo ya ndaka u fana na phimo na tshumelo, shango ḽoṱhe, kha sekhithara ya phuraivethe na muvhuso wapo sa vhavhuelwa.
Tshifhinga tshoṱhe ndi vhakwameaho vhathihi vhane vha lavhelelwa u tshimbidza kuitele kwa u vusuludza ngomu ha ḓorobo khulwane ya Tshwane, khamusi hu na vhushelamulenzhe nga Muvhuso wa Vunḓu wa Gauteng nga thandela dza vhubindudzi dzavho khulwane sa zwe zwa ṱanganedzwa nga Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Ikonomi ya Gauteng (GEDA).
Kha nyimele ya Mbekanyamushumo ya Ngomu ha Ḓorobo Khulwane ya Tshwane, ine u bva zwino ya ḓivhea sa “Re Kgabisa Tshwane” ya ṋewa na ṱhohwana ya “Fhethu ha khwine ha u shumela hone”, ndumbo i kha vhathu nga maanḓa (vhashumela vhapo na tshitshavha), u fana na musi i kha fhethu hune vha dzula hone musi vha tshi khou ṋetshedza na u ṱanganedza tshumelo dza tshitshavha.
Musi vha tshi khou ḓivhadza Nyito ya Mbekanyamushumo ya muvhuso ya 2004, Muphuresidennde, Vho Thabo Mbeki vho ita khuwelelo kha mihasho ya lushaka ya Mishumo ya Tshitshavha khathihi na wa Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo uri i tshimbidze thandela hu u itela u khwinisa vhupo ha mushumo ha mihasho ya muvhuso na vhashumela vhapo.
Themamveledziso ya tshitshavha ndi nzhini ya nḓisedzo ya tshumelo nahone vhaofisiri vha muvhuso ndi mapfura a tshimbidzaho nzhini na u ita uri i gidime nga u ṱavhanya, vhukoni na i bveledzaho.
Nga tshifhinga tsha feisi ya asesimennde ya ṱhoḓea ya thandela, vhashumi vhanzhi vha muvhuso vho vhudziswaho vho ombedzela ndeme ya u vha na fhethu havhuḓi ha u shumela, ho fanelaho mbidzo yavho ya mushumo na uri ezwi zwo katela vhupo ha ngomu na ha nnḓa ndi ngazwo hu na ṱhoḓea ya u shumisana na Masipala Muhulwane wa Tshwane, u re na vhuḓifhinduleli vhunzhi ha ndangulo ya zwithu zwa ḓoroboni u fana na vhuendi, vhakulumagi, tsireledzo, vhutsireledzi na vhuḓi.
Khan di dzhie tshifhinga itshi ndi livhiwa Ndangulo ya Tshwane na vhurangaphanḓa kha mbonelaphanḓa lwavho lwa u ṱanganedza thandela iyi nga u vhekanya na Pulane dza Mveledziso dzo ṱanganelaho. 
Zwavhuḓivhuḓi Memorandamu wa u Shumisana (MOU) u ne ra ḓo dzhena khawo hu si kale ṋamusi vhukati ha Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha wa lushaka na Masipala Muhulwane wa Ḓorobo Khulwane ya Tshwane, ndi u khwaṱhisedza uri ro wana tshithu tshi ri konanyaho tshine ra ḓo thoma khatsho.
Ndi mulevho wa u ṱoḓa u shumisana kha vhurangeli na thandela zwine zwa ḓo vhuedza zwigwada zwoṱhe.
Mulaedza washu kha vhone ṋamusi ndi uri “mushumo wo thoma” na uri kha miṅwaha ya 10 i tevhelaho muvhuso wa lushaka na sekhithara ya phuraivethe zwi ḓo bvisa rannda dza biḽioni dza malo (biḽioni dza R8) nga mugaganyagwama, khwiniso ya vhuhiri na vhushumisani ha tshitshavha na phuraivethe.
U ya nga Ndangulo ya Mbekanyamushumo, Komiti ya tshimbidza yo thomiwa vhukati ha Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Vhulanguli, Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha, Vhufaragwama ha Lushaka na Ḓorobo Khulwane ya Tshwane.
Vhukati ha zwiṅwe Komiti i ḓo rangaphanḓa mbekanyamushumo, u lavhelela na u vhea iṱo kha u thoma u shumisa, u pendela maano a vhuṱali a u lambedza nga masheleni na u vhona uri vhushumisani a thoma u shuma.
Muhasho wo thola Vho Dumisani Dlamini sa Mufarisa Mulangi Muhulwane a re na vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya mbekanyamushumo yoṱhe.
Ndi a livhuwa.
<Doc11>
Mulangadzulo, Muhulisei Mulangavundu, vhashumisani na nṋe kha Khabinethe, Miraḓo ya Nnḓu, vhaeni vha ṱhonifheaho, vhaofisiri vha muhasho wa dzinnḓu, miraḓo ya midia na vhathu vhoṱhe nga u angaredza, ndi a vha ṱanganedza.
Maipfi haya vhanna na vhafumakadzi a sumbedza poḽotiki ya Afrika Tshipembe, nga maanḓa kha vunḓu ḽa Western Cape.
Naho vhathu vho ḓiimiselaho u shuma na vha funaho mvelaphanḓa vha shango ḽino vha shuma, mushumo wa vhaṅwe vhathu ndi u sasaladza mushumo u mangadzaho we wa itwa nga muvhuso uyu u ṱhogomelaho nga tshifhinga tshiṱukusa tshe we vha u tshi khou vhusa.
Vhanna na vhafumakadzi, vhathu vhanzhi vho hanedzana nga zwine zwa dzinnḓu zwa vha zwone, fhedzi kha vha ntendele ndi vha ṋetshedze ḽiṅwe sia.
Kha nṋe, zwa dzinnḓu a si nga ha vhudzulo fhedzi.
Ndi vhathu vhone vhane vha hwalaho vhuḓifhinduleli ha u tikedza vhupo havho na u fhaṱa vhumatshelo havho.
Ndi u sika zwitshavha zwo teaho na vhupo ha u dzula vhudzulaho hu hone.
Ndi u bvelela ri kha vhuthihi nga vhushumisani vhukati ha sekhithara ya phuraivethe, sekhithara ya tshitshavha, madzangano a si a muvhuso, fhedzi tsha ndeme nga maanḓa, zwitshavha.
Zwa dzinnḓu kha nṋe zwi nga ṱalutshedzwa sa kuitele, kune kwa katela vhupulani na vhathu hu si u pulanela vhathu.
Zwa dzinnḓu kha nyimele ya Afrika Tshipembe a zwi tou vha tshibveledzwa fhedzi lini, fhedzi kuitele kwo ḓisendekaho nga mikhwa ya dimokirasi ye vhathu vha ḽino shango vha i lwela zwi tshi vhavha.
Ndi kuitele ku thetshelesaho vhathu, kwa tendela vhathu vha tshi shumisa pfanelo dzavho dza dimokirasi dza u nanga lushaka lwa nnḓu na fhethu hune vha ṱoḓa nnḓu dzavho dzi tshi fhaṱiwa hone.
Zwenezwo a hu na tshithu tshi shonisaho na u sa vha tsha dimokirasi u fhirisa u dzhiela vhathu pfanelo yavho ya ndeme ya khetho.
U fhambana na muvhuso wa tshiṱalula, sa mulwela pfanelo dza matshilisano, vhathu ndi vhone tshivhindi tsha bono na maano a vhuṱali zwa nḓisedzo ya zwa dzinnḓu.
Vhanna na vhafumakadzi, ndo takala masiari ano u vha kumedzela tshipitshi tsha tshipitshi tsha mugaganyagwama wanga wa vhuvhili sa Minista wa Vunḓu wa zwa Dzinnḓu.
Ndi dovha hafhu nda ḓihudza ngauri ndi khou kumedza tshipitshi tsha vouthu iyi ho sala ḓuvha ḽithihi uri hu vhe anivesari ya vhufumi ya dimokirasi yashu.
Hu na vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha uri muvhuso wo rangwaho phanḓa nga ANC wo swikela zwinzhi kha miṅwaha i re fhasinyana ha ya fumi ya u vhusa hayo ha dimokirasi u fhira zwe maṅwe mashango a ita u mona na ḽifhasi.
Ro shuma – Ro swikelela.
Ro sedza ngoho, kha zwikhala zwa nnḓu dza miḽioni dza 1.4 dze muvhuso wa fhaṱa, ndi a ḓihudza u amba uri vunḓu ḽashu kha miṅwaha ya ṱahe yo fhelaho, ḽo fhaṱa yuniti dza 167 000, dzine ha vha 11% ya khekhe ya lushaka.
Ezwi, nga kuvhonele kwanga, ndi mashumele avhuḓisa nga tshitandadi tshifhio na tshifhio.
Ndi tama hafhu u amba uri ṅwaha wo fhelaho wo vha wo ḓala khaedu, dze dza kwama nga nḓila i si yavhuḓi nḓisedzo ya zwa dzinnḓu shangoni ḽoṱhe, fhedzi vunḓuni nga maanḓa.
Khaedu idzi dzo vha masiandaitwa a u ḓivhadzwa ha milayo ya mbekanyamaitele miswa na tshishumiswa fanaho na mbadelo ya R2 479 nga muvhuelwa na u thomiwa ha Tshikimu tsha Waranthi ya Khoro ya u Ḓiṅwalisela ya Vhafhaṱahaya vha Lushaka kha nnḓu dzine dza khou wana mutikedzelo u bva kha muvhuso.
Maga aya ha ngo livhiswa uri a fhungudze nḓisedzo fhedzi o itela u khwaṱhisedza uri vhathu vhashu vha wane nnḓu dzi sa ḓuri dza maimo a nṱha.
U guda hune ra khou ṱangana naho musi ri tshi shumisa mbekanyamaitele idzi ho fhungudza nḓisedzo.
Zwo ṋaṋisaho mafhungo ndi uri muhasho wanga wo shuma miṅwedzi ya ṱahe u si na Mulangi Muhulwane.
Ezwi zwo lengisa mvelaphanḓa nga maanḓa.
Ndo thola Vho Seth Maqethuka vhe vha bebiwa na u alutshela Cape Town, vhane vha vha na tshenzhemo ya muvhuso wa lushaka na wapo, vhane nda vha fhululedza na u vha ṱanganedza naho hu na uri ndo no zwi ita lunzhi.
Ri sa kwamei nga khaedu na zwikhukhulisi, ndi a ḓihudza musi ndi tshi ḓivhadza vhathu vhashu uri muhasho wanga wo kona u shumisa miḽioni dza R348, dzine ha vha 92% ya mukovhe wa zwa dzinnḓu Western Cape.
Maṅwe a mavunḓu ha ngo kona u shumisa 52% ya mugaganyagwama wao.
Ezwi zwo fhedza zwi tshi ṋea thendelo ya thikhedzo ya masheleni dza dzinnḓu dza henefha kha 25 000.
Vhunzhi ha miṱa i shayaho i ḓo wana tshikhala tsha u ḓiphiṋa nga mitshelo ya dimokirasi yashu.
Ezwi, Vhanna na vhafumakadzi, zwi imela nyaluwo khulwane ya yuniti dza 3 000 hu tshi vhambedzwa na ṅwaha wo fhelaho.
Zwi tshi kwama fhungo iḽi, ndi takalela u livhuwa mushumo muhulwane wo itwaho nga mimasipala ya vunḓu ḽashu.
Arali hu songo vha u ḓiimisela hayo na mushumo wavhuḓi, ro vha ri tshi ḓo vha ri songo kona u shumisa tshelede.
Zwo ralo, ndi takalela u fhululedza Ḓorobo Khulwane ya Cape Town nga ya shumisa 70% ya mugaganyagwama washu.
Ndi sa hangwi na vhaofisiri vhanga kha mushumo muhulu na u shela mulenzhe kha bono ḽashu ḽa u fhaṱela lushaka dzinnḓu.
Vhanna na vhafumakadzi, ndi ḓo vha ndi sa khou fulufhedzea kha luvalo lwanga arali nda amba fhedzi nga zwivhuya zwa kuitele kwa nḓisedzo ya dzinnḓu.
Hu na mabuli ane a kha ḓi vha hone kha kuitele kwashu kwa nḓisedzo.
U itela u swikela ndivho iyi, ri kha ḓi tea u khwinisa masia a konḓaho a tevhelaho: 
Vhunzhi ha nnḓu dzashu a dzi athu u tevhedza tshanduko ya mbekanyamaitele u bva kha vhunzhi ha nnḓu u ya kha dzo khwaṱhaho.   
Ri kha ḓi tea u shandukisa kuitele kwa nḓisedzo ya dzinnḓu u bva kha kwa u ṋetshedza vhudzulo u ya kha kwa u sika vhudzulo ha vhathu vhu dzulaho vhu hone.
Ri tea u shandukisa vhushelamulenzhe nga vhavhuelwa u bva kha vhushelamulenzhe u songo ḓikumedzela u ya kha ha u ḓikumedzela.
Ri tea u shandukise kuhumbulele kwa vhathu vhashu u itela uri vha kone u sedza nnḓu dza mutikedzelo nga muvhuso hu si zwibveledzwa fhedzi, vha dzi sedze sa ndaka.
<Doc12>
MISHUMO YA SEKHITHARA YA VHUPHOLISA
Ho vha na u vhofholowa kha mme na ṅwana musi James Busakwe wa vhukale ha maḓuvha a 16 a tshi humiselwa kha mme awe vho mu bebaho nga ḽa 7 Lambamai 2006.
Mathada o thoma musi mme a ṅwana James vha tshi swika Vhuongeloni ha Klerksdorp nga ḽa 6 Lambamai u dalela ṅwana wavho, ndi hone vhaongi vha tshi wana uri ṅwana o fhiwa muṅwe mufumakadzi, we a vha a tshi khou ḓi ita mme wa ṅwana wa vhukuma nga tsha mulovha wa hone.
Musi vha tshi tou wanulusa izwo, vhaongi vho ḓivhadza Tshiṱitshi tsha Mapholisa tsha Kanana, sa afha mufumakadzi we a ḓo dzhia James o vha ṋea ḓiresi ya Kanana. 
Ḓiresi yo ṱolwa fhedzi zwe vhutoto.
A hu na muthu wa dzina kana ṱhalutshedzo ya mufumakadzi we a vha a tshi ḓivhiwa kha ḓiresi iyi.
Nga madekwana a ḽa 6 Lambamai CPF ya Kanana yo fara muṱangano.
Mukhomishinari wa tshiṱitshi o farelaho o ḓivhadza vhathu nga ṅwana we a tswa a humbela vhathu uri vha dzudze maṱo avho na nḓevhe zwo vulea.
Henefha nga 23:00 vhusiku honovhu, muṅwe wa miraḓo ya tshitshavha o founela mapholisa e na mafhungo a uri mufumakadzi a dzulaho kha sekhithara yawe, we a vha zwi sa ḓivhei uri ndi muimana, o no sokou vha na lushie lwa mutukana.
Mapholisa vho sala fhungo iḽo murahu nga ngoho vha wana mufumakadzi na ṅwana.
Vhashumi vha vhuongeloni vho vhidzwa vha mbo ḓi topola ṅwana na zwenezwo, khathihi na mufumakadzi we a ḓo mu tswa vhuongeloni.
Vhuṱanzi ho fhambanaho, hu tshi katelwa na bengele ha vhuongeloni ha pulasitiki, he ha wanala nḓuni ya muhumbulelwa.
Mufumakadzi o ḓo farwa ngeno ṅwana a so ngo huvhalaho o iswa vhuongeloni, he a ḓo humiselwa kha mme awe nga matsheloni a ḽi tevhelaho.
Nyito dza miraḓo ya tshitshavha vhe vha ḓo shela mulenzhe musi hu tshi waniwa ṅwana, dzi tea u khoḓiwa, sa afha dzo ombedzela ndeme ya Vhupholisa ha Tshitshavha.
Ndeme ya Sekhithara ya Vhupholisa ye ya thoma u shumiswa na u ṱhogomelwa zwavhuḓi, a i tei u dzhielwa fhasi.
Kha vha ise phanḓa na mushumo wavhuḓi, CPF ya Kanana!
Kha Mme
Ndi tenda uri ho vha mashudu kana huṅwe zwo sokou itea uri ndi pfuke nga tshiṱitshini tshavho tsha mapholisa nge Mondeor, nda mbo ḓi sokou ṱangana na SAPS Journal.
Ndi tenda uri i ganḓiswa luthihi nga ṅwedzi, nahone ndo wana uri i a vhalea nga maanḓa.
Mufumakadzi wanga na nṋe ri kha ḓi bva u thoma bindu, nahone ri nga takalela u ramba vhashumi vhavho vhoṱhe, kana vhaṅwe vhavho musi vha vhuponi hashu, uri vha ḓe vha wane kofi kana tie ya mahala na uri zwi nga itea ra konavho na u vha ṋea bisikithi tshithihi kana zwivhili.
Sa afha ndi na fulufhelo uri vha ḓo pfesesa, u thoma bindu ḽiswa a zwo ngo leluwa na uri zwi ṱoḓa mushumo munzhi na tshelede.
Fhedzi-ha, ri kha ḓi tenda uri mapholisa na miṅwe mihasho ya u kombetshedza vhutevhedza mulayo ndi ya ndeme nga maanḓa kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe. 
Ezwi hu tou vha zwiṱukusa zwine ra takalela u vha ṋea zwone hu u livhuwa zwe vha ḓi dzima u itela uri riṋe, vhadzulapo, ri nga isa phanḓa na vhutshilo hashu ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Ri khou lavhelela u ḓo ṱanganedza phindulo yavho, kana zwa khwine, u vhona vhaṅwe vha vhashumi vhavho vho ambara yunifomo, vha dzhena vhengeleni ḽashu ra ita na vha ḓivha.
Ri a vha livhuwa hafhu, vhashumi vha u kombetshedza vhutevhedza mulayo vha Afrika Tshipembe, kha u shumesa haṋu na u ḓiimisela u itela uri Afrika Tshipembe ḽi vhe ḽo tsireledzeaho.
Marifhi mapfufhi a re na mbuno a nga fakiselwa kana u imeiḽelwa kha Mudzudzanyi.
Ri na ndugelo ya u dzudzanya kana u fhungudza maḽeḓere.
<Doc13>
THAMBO YA U SHELA MULENZHE
Nga ḽa 14 Fulwi 2007, iṅwe ya dziatikili ye ya bva kha SAPS Journal Online (www.sapsjournalon-line.gov.za) yo ṱalutshedza zwe vhaofisiri vhavhili vha mapholisa vha Khethekanyo ya Vhufaedzi ha Mimoḓoro ya Welkom vha farelwa vhuaḓa na vhufhura.
Ho vhigiwa uri avha vhavhili, musupherithenthi na tshipikiṱere, vho rengisa mimoḓoro ye ya ḓo dzhiululwa nga mapholisa, u itela u vhuedza vhone vhane.
Vhahumbulelwa vhuvhili havho vho ḓivhonadza khothe nga ḽa 12 Fulwi nahone mulandu wo fhiriselwa kha ḽa 21 Ṱhangule 2007.
Nga murahu ha ḓuvha ḽithihi, nga ḽa 15 Fulwi 2007, ṱhoho ya mafhungo kha gurannḓa ya News24 yo bula uri: “Mapholisa mavhili vho farelwa u ṱangula nga zwihali”.
Zwino ho vha hu pholisa ḽa mutshudeni na tshipikiṱere vhe vha vhigiwa vha tshi khou homboka vhengeleni ḽa zwiambaro ngei Marble Hall, vha tswa tshelede, marukhu na hemmbe.
Vhuaḓa mapholisani vhu tea u fhela.
Zwenezwi vhunzhi hashu ri vhadzulapo vha fulufhedzeaho, u shuma nga maanḓa, mapholisa vha si gathi a vha ḓiṱhonifhi vhone vhane, yunifomo yavho kana Khoudu ya Vhuḓifari ya Mapholisa. 
Ndi tshifhinga tsha uri vhofholole SAPS lwa tshoṱhe kha zwithu ezwi zwi si zwavhuḓi.
Vha nga thusa uri hu bviswe mapholisa vha re na zwiito zwa vhuaḓa nga u vha ambulula nga luṱingo lwa vhugevhenga luswa.
Vha sa ḓivhiwi!
Arali vha humbulela uri muṅwe wa vhashumi ngavho u khou ṱoḓa u ita zwithu zwi si zwavhuḓi, kana arali vha tshi ḓivha muṅwe muthuvho, vha nga vha vhe vhaofisiri vha mapholisa, miraḓo ya muṱa, vhashumi ngavho, vhahura kana vhathu vha sa vha ḓivhi, vha ne vha khou ita kana vha vha vha tshi khou pulana u ḓidzhenisa kha mishumo ya vhugevhenga, zwine vha tea u ita, ndi u rumela SMS kha 32211.
Heyo ndi nomboro ya luṱingo lwa vhugevhenga ha lushaka ntswa ine ya kha ḓi bva u rwelwa ṱari nga Primedia ngei Sandton.
Vha nga rumela SMS kha 32211 (vha badela R1 nga SMS) kana vha ya kha www.crime-line.co.za.
Vhathu vho gudiswaho u kuvhanganya data vho lindela u fhirisela mafhungo mapholisani, vha ne vha ḓo thoma u shuma na zwenezwo! 
Zwi takadzaho ndi uri a vha nga ḓivhei.
Zwino vha na maanḓa a u thusa u lwa na vhugevhenga vha sa khou ḓi dzhenisa khomboni.
Vhurangeli ha Primedia vhu fulufhedzisa u sa vha u lifhedza.
Vho Yusuf Abramjee, Mukonanyi wa Thandela ya Vhulwa na Vhugevhenga ha Primedia, vho ri: “A ri ṱoḓi dzina ḽavho na ḓiresi nga nnḓani ha musi vha ri ṋea zwone nga u tou funa nahone a hu na ṱhoḓea ya zwitatamennde kana u ya khothe.
Zwine ra ṱoḓa ndi mafhungo nga ha magevhenga u itela uri mapholisa vha kone u dzhia vhukando ngao.”
Fulo iḽi ḽiswa, ḽa vhulwa na vhugevhenga ḽa lushaka, ḽo vhidzaho dzirannda dza dzimiḽioni ḽo rwelwa ṱari nga Primedia ngei Sandton nga ḽa 7 Fulwi 2007. 
Yo ḓisendeka kha sisiteme ya Vhuthivheli ha Vhugevhenga ha Dzitshaka.
Phurogiramu ya Vhuthivheli vha Vhugevhenga yo thoma ngei Albuquerque, New Mexico, nga Khubvumedzi 1976.
Ndi vhushumisani vhukati ha tshitshavha, midia na mazhendedzi a vhulanguli ha zwa mulayo nahone ho dizainelwaho u lwa na vhugevhenga na u dzudza vhadzulapo vho tsireledzea.
Ṋamusi, hu na mbekanyamushumo dza Phurogiramu ya Vhuthivheli vha Vhugevhenga ya vhathu vha henefha kha 1 200 u mona na ḽifhasi dzi shumaho kha mashango a 20 dzine dza shumisa mafhungo o ṋetshedzwaho nga tshitshavha u itela u thusa u tandulula vhugevhenga.
U ya nga CEO wa Primedia Ltd, Vho William Kirsh, mbekanyamushumo idzi dzo thusa kha u fariwa zwigevhenga zwa 600 000!
Zwine pholisa ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa tea u ḓivha nga fulo ḽa u lwa na vhugevhenga ḽiswa, ndi uri ḽi na thikhedzo yoṱhe ya Minista wa Tsireledzo na Vhutsireledzi, Vho Charles Nqakula na Mukhomishinari wa Lushaka wa SAPS, Mukhomishinari Vho Jackie Selebi.
Mukhomishinari Vho Selebi vho fulufhedzisa uri “sa dzangano, ri ḓo ita zwoṱhe zwine ra kona uri thandela iyi i shume.”
Mbudziso ndi ya uri vha khou ya u ita mini ngazwo?
Thikhedzo yo fhelelaho ya muṅwe na muṅwe i a ṱoḓea, hu si u ṱavhanya u nyanyuwa fhedzi arali vha nga wana mafhungo u bva kha senthara ya ṱhingo ya vhugevhenga, na u kungedzela vhurangeli uhu henefho hune vha nga kona.
Kha vha vhudze vhathu, dzi CPF, zwikolo, muṱa wavho na khonani nga vhurangeli uhu.
Kha vha vhone uri vha a pfesesa zwa uri fulo ḽi fulufhedzisa u sa vha na u lifhedza, uri a vha nga ḓivhei naho zwa tou ita hani.
Kha vha humbule hafhu uri ulu a si luṱingo lwa shishi lini.
Vhathu vha kha ḓi tea u vhiga zwiimo zwa shishi kha 10111 kana zwiṱitshini zwa mapholisa zwa tsinisa navho.
Nga fulo iḽi ḽa u lwa na vhugevhenga midia wo ḓiimisela u thusa mapholisa.
Vha ṱoḓa u ri thusa uri ri ite uri Afrika Tshipembe hu vhe fhethu ho tsireledzeaho kha vhoṱhe.
Musi hu tshi khou rwelwa ṱari vhurangeli ha luṱingo lwa vhugevhenga, Vho John Robbie, muhashi wa mbekanyamushumo ya nga matsheloni ya Talk Radio 702, vho ṋetshedza mitshini ya Tool ID ya 65 kha SAPS.
A si kalekale musi Vho Robbie vha tshi khou hasha vho ita khumbelo kha vhathetshelesi uri vha fulufhedzisa u ḓo bvisa tshelede ya mitshini iyi ya ID Tool.
Vhengele ḽi rengisaho mitshini, Face Technology, na ḽone ḽo shela mulenzhe, ḽo fhungudza mutengo wa mitshini, zwe zwa thusa khamphani dze dza vha dzo fulufhedzisa u ḓo bvisa tshelede yo linganaho u renga mutshini muthihi uri dzi renge mivhili.
Primedia na Vho John Robbie a si vhone vha vhoṱhe vhane vha khou thusa mapholisa nga u lwa na vhugevhenga.
Kha vha vhale tshiṅwe tsha zwiṱori zwo u bvelela kha Journal Online ya SAPS vha ḓo vhona uri milandu yo tandululwa hani nga thuso ya miraḓo ya tshitshavha.
Nga fulo iḽi ḽa u lwa na vhugevhenga ḽiswa ḽi re hone, zwigevhenga, hu tshi katelwa na avho vha si gathi vha vhuaḓa vha re tshipholisani, vha nga vha na vhuṱanzi ha tshithu tshithihi … maḓuvha avho ndi maṱuku.
<Doc14>
U ṱanganedziwa ha muṋetshedzi wa tshumelo ya ETQA
Tshumelo dza Muvhuso wa Afrika Tshipembe
Khumbelo ya u ṱanganedziwa kha ETQA sa muṋetshedzi wa pfunzo na vhugudisi
Ṱhalutshedzo
Milayo i shumaho kha zwiimiswa zwa Khwaṱhisedzo ya Vhukwae ha Pfunzo na Vhugudisi (ETQA) nga fhasi ha Ndaulo ya Ndalukanyo ya Afrika Tshipembe (SAQA) I ṱoḓa uri vhaṋetshedzi vha pfunzo na vhugudisi vha ite khumbelo ya u ṱanganedziwa kha ETQA.
Uri vha ṱanganedzwe, vhaṋetshedzi vha pfunzo na vhugudisi vha tea u vha vho ṅwaliswa u ya nga mulayo wo teaho.
Mulayo u elanaho na Pfunzo ya Nṱha na Pfunzo ya u Isa Phanḓa u ṱoḓa uri vhaṋetshedzi vhoṱhe vha pfunzo na vhugudisi vha ṋetshedzaho ndalukanyo dzo fhelelaho vha tea u ṅwaliswa kha Muhasho wa Pfunzo.
Muṋetshedzi wa pfunzo na vhugudisi u tea u ṋea zwiṱandadi zwa yuniti na/kana ndalukanyo dzi welaho fhasi sia ḽa ndumbo ḽihulwane ḽa tshiimiswa tsha Khwaṱhisedzo ya Vhukwae ha Pfunzo na Vhugudisi (ETQA) tsha Sekhithara ya Pfunzo na Ndaulo ya Ndalukanyo (SETA) kana Tshiimiswa tsha Phurofeshinala.
Ṱhoḓea dza u ṋewa thendelo:
Ṱhoḓea dza u ṋewa thendelo dzi wanala kha ḽiṅwalo ḽi vhidzwaho upfi Khiraitheria na Nyendedzi dza Vhaṋetshedzi nahone ḽi wanala kha webusaithi ya SAQA.
* Mbekanyamushumo (na/kana asesimennde) dzi ṋewaho nga muṋetshedzi wa pfunzo na vhugudisi dzi guma kha zwiṱandadi zwa yuniti na/kana ndalukanyo dzo ṅwaliswaho kha Muhanga wa Ndalukanyo dza Lushaka (NQF).
* Kharikhuḽamu (dizaini, zwi re ngomu na matheriala a u guda) zwo vhekanywa zwa livhana na zwiṱandadi zwa yuniti na/kana ndalukanyo.
* Hu na vhashumi vha re na ndalukanyo dzo teaho (vhatshimbidzi na vha lingi vho ṅwaliswaho).
* Vhagudi vha a kona u swikela tshumelo dza thikhedzo dza u guda dzo linganaho. 
* Ngona dza asesimennde na zwishumiswa zwo shumiswaho u kala ṱhoḓea dza zwiṱandadi zwa yuniti na/kana ndalukanyo dzi a pfesesea, ndi dza vhukuma na u fulufhedzea, nahone dzi shumiswa u khwinisa u guda.
Maga ane a tea u tevhedzwa
* Kha vha rumele luṅwalo lwavho lwa u sumbedza u ṱoḓa u ṱanganedziwa sa muṋetshedzi wa pfunzo na vhugudisi kha ETQA yo teaho.
* Kha vha ise fomo ya u ḓilinga na khumbelo kha ETQA.
* Arali vha sa ṱanganedziwa na hone vha pfa unga kuitele kwo vha ku si kone, vha na pfanelo ya u aphiḽa.
* Mutevhe wa dzi ETQA na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwi wanala kha webusaithi ya SAQA.
Zwi nga dzhia miṅwedzi i swikaho ya 6.
Tshumelo ndi mahala
Fomo dzi ḓadziwaho
Fomo dza khumbelo ya u ṱanganedziwa ha muṋetshedzi na maṅwe maṅwalo o teaho zwi nga wanala kha ETQA yo teaho.
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani – vha humbelwa u nanga khetho nthihi:
