﻿Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka
﻿U SHUMISWA HA PULANE: MUTHEO WA PHOÞISI YA LUAMBO YA LUSHAKA
﻿MUHASHO WA VHUTSILA NA MVELELE
﻿ZWI RE NGOMU
﻿FHUNGO ÞA U RANGA ÞA MULANGULI-MUHULWANE WA ZWA VHUTSILA NA MVELELE
﻿MUTEVHE WA MAIPFI-TSHIKHAU
﻿ ... Ndivho 1.2 ... U ûetshedzwa ha Phoþisi ya Luambo
﻿Nyambo dzi no shumiswa
﻿Mihasho ya Muvhuso ya Lushaka
﻿Mihasho ya Mivhuso-yapo
﻿Vhudavhizano na miraÿo ya phabuþiki 1.3 ... Fhethu ha tsedzuluso 1.4 ... Mutheo wa u thoma u shumisa 1.5 ... Tsenguluso ya Muhumbulo 1.6 ... U thomiwa ha Phoþisi ya Luambo
﻿MADZANGANO/ZWIÝIRAKITSHARA ZWINE ZWA ßO THOMA U SHUMA
﻿Vha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe
﻿Yuniti dza Nyambo
﻿Foramu ya Nyambo ya Lushaka
﻿Mveledziso ya mathemo
﻿Vhugudisi
﻿Luambo lwa Khoudu ya Vhuÿifari ya Vhashumeli vha Muvhuso
﻿Ndaedzo ya tshumelo na tshisiku tsha mafhungo
﻿Vhulanguli na vhusedzulusi
﻿Midia
﻿Mbadelo dzo anganyelwaho
﻿MAHUMBULWA A U PENDELA
﻿MANWELEDZO: PULANE YA U THOMA U SHUMISA
﻿Pulane ya u thoma u shumisa kha mihasho ya muvhuso ya lushaka
﻿FHUNGO . A U RANGA NGA
﻿MULANGULI-MUHULWANE WA ZWA VHUTSILA NA MVELELE
﻿Ndi dakalo fulu u ûetshedza iyi Pulane ya u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo lwa Lushaka ye ya siüwa nga Minisiýa kha tshino tshifhinga. Hei Phoþisi ya Luambo lwa Lushaka ndi mvelelo kana mitshelo ya vhukwamani he ha thoma miüwahani ya murahu ya vho 1995, he ha tholwa tshigwada tshe tsha vha tshi tshi vhidzwa Language Task Group, tshine nga u pfufhifhadzwa tsha vhidzwa (LANGTAG). Pulane ya u thoma u shumisa i sumbedzisa nÿila dzine dza ÿo shumiswa u thoma u shumiswa ha Phoþisi iyi ya Lushaka, u ambedzana na zwiýirakitsha zwine zwa ÿo vha zwone khoûo dza u thoma u shumisa, na nÿila dzine dza nga shumiswa u ýavhanyedzisa u bveledziswa na u phuromotiwa ha Nyambo dza Tshirema.
﻿Muvhuso u khou kona u vha na luvhonela lwa khaedu dzine dza vha hone kha kulangulele kwa u fhambana ha dzinyambo kune kwa vha hone. Ndi zwine ngazwo u thoma u shumiswa ha Pulane iyi hu tshi khou sumbedzisa nÿila dzine dza nga shandukisea na u bvela phanÿa. Musi hu tshi sedzwa fhungo þa u phuromota na u bveledziswa ha nyambo dzashu, fhungo iþi ndi wone üongo wa u ûetshedzwa ha iyi Phoþisi ya Luambo, hune Pulane ya u thoma u shumiswa ya ita khuwelelo ya u siüwa ha tshomedzo dza dzinyambo na nÿila dzo teaho dzine dza nga shumisea kha u shumiswa ha nyambo dzo fhambanaho kha Tshumelo ya Lushaka. Zwenezwo, vhashumisani nga rine, vha kha Lushaka, mavunÿu na mivhuso yapo, i ÿo shuma mushumo muhulwane vhukuma une wa ÿo khwaýhisedza u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo.
﻿Ri tshi khou dzhiela nzhele khaedu yashu sa Muvhuso, ri tea u khwaýhisa u ûetshedza tshumelo i fushaho ine ya swikelela ýhoÿea dza vhadzulapo vhoýhe, sa izwi luambo i nÿila ine ngayo ra kona u davhidzana. Zwenezwo zwi a ri kombetshedza uri hei Phoþisi ya Luambo i thome u shumiswa nga u ýavhanya.
﻿Nga zwenezwo, ndi ÿo tama u humbela vhashumisani vhoýhe, ho katelwa na zwiýirakitshara zwa muvhuso na mihasho ya Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe, u khwaýhisa uri u thoma u shumiswa ha iyi Pulane hu ûetshedze khonadzeo ya u shumiswa ha nyambo nnzhi hune ha vha vhungoho ha vhadzulapo vhoýhe vha Afrika Tshipembe.
﻿MUTEVHE WA MADZINA-TSHIKHAU
﻿Pulane hei ya u thoma u shumiswa ndi tshipiÿa tsha Mutheo wa Phoþisi ya Luambo ya Lushaka, ine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (NLPF), ine ya ûea ndeme ya u ûetshedzwa ha luambo sa zwe zwa sumbedziswa kha khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa, 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996). Musi yo no fhelela, mbunda yoýhe i ÿo katela Tshitatamennde tsha Phoþisi ya Luambo, Pulane ya u thoma u shumisa, bono lṄa u siüwa ha Mulayo na ndangulo ya Luambo, na bono þa u siüwa ha Mulayo wa Khoro ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe, Mulayo wa Khoro.
﻿Pulane ya u thoma u shumiswa i khou ûetshedzwa sa þihumbulwa þine þa nga shandukiswa, hune zwiýirakitshara zwiüwe zwa nga dzheniswa na nÿila dziüwe dza u phuromota u shumiswa ha nyambo nnzhi ha ÿo ýanganedzwa.
﻿Fhungo þa Phoþisi ya NLPF þo ÿivhadzwa nga Minisiýa wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekinolodzhi nga þa 3 Nyendavhusiku 2002. Khabinethe yo mbo ÿi ýanganedza tshitatamennde itshi nga þa 12 Luhuhi 2003. Ndivho ya Phoþisi ndi u phuromota u shumisiwa lwa tshiofisi hu linganaho ha nyambo dzoýhe dza fuminthihi , hu u itela u swikelelea ha tshumelo dzoýhe dzine dza ûetshedzwa kha muvhuso, nÿivho ya mafhungo, na u vha na ýhompho ya pfanelo dza nyambo. Hedzi ndivho dzi ÿitika kha u bvela phanÿa ha u phuromotiwa na u bveledziswa ha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo. Sa izwo luambo tshi tshishumiswa tsha vhudavhidzano kha vhutshilo ha vhathu na vhadzulapo vhoýhe, ndi zwa ndeme uri zwiýirathedzhi zwa u khakhulula u sa shumiswa ha nyambo nga nÿila i linganaho zwo tea u simiwa.
﻿Ndivho Pulane ya u thoma u shumiswa i ûetshedza zwidodombedzwa malugana na zwiýirakitsha na nÿila dzine dza ýoÿea kha u shumisea ha Phoþisi ya Luambo, ho sedzwa na mugaganyagwama une wa ÿo ýoÿea kha lushaka na kha mihasho ya mavunÿu.
﻿Nyambo dzi no shumiswa
﻿Muhasho kana Vunÿu þiüwe na þiüwe i nga nanga luambo lune lwa nga shumiswa. Hu fanela u dzhielwa nzhele ya uri hu songo vha na muthu ane a thivhelwa u shumisa luambo lune a lu funa kana a lu pfesesa. Arali ha wanala hu na ýhoÿea, tshumelo ya vhuÿologi kana vhupinduleli i fanela u ûetshedzwa.
﻿Mihasho ya Muvhuso wa Lushaka
﻿Musi hu tshi tevhedzwa vhudavhidzano ho üwalwaho, mbekanyamushumo ya nyanÿadzo ya u shumiswa ha nyambo nnzhi (ho sedzwa mushumo, vhathetshelesi, na mulaedza) hu fanela u tevhedzwa kha zwiwo zwine zwa sa ýoÿe nyanÿadzo ya nyambo dzoýhe dza fumithihi dza tshiofisi. Hone ha, hune u shumisea ho khwaýhaho ha muvhuso kha tshiüwe tshiimo ha ýoÿa vhudavhidzano vhu pfeseseaho ha mafhungo, hu nga itwa-ha nyanÿadzo ya mafhungo ayo nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi.
﻿Kha masia ane maüwalo a muvhuso a sa kone u wanala nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi, mihasho ya mivhuso ya lushaka i fanela u anÿadza nga tshifhinga tshithihi, nga nyambo dzine dza swika rathi zwadzo. Kunangelwe kwa dzinyambo hu ÿo itwa nga nÿila hedzi:
﻿C Luambo luthihi u bva kha tshigwada tsha Nguni Tshindevhele, Tshithoza,
﻿Tshizulu na Tshiswati;
﻿C Luambo luthihi u bva kha tshigwada tsha Sotho Tshisuthu tsha devhula,
﻿Mulayo wa madeüwa a u sielisana u ÿo shumiswa kha u nanga luambo lune lwa ÿo shumiswa kha idzo nyambo dza Nguni na dza Sotho. Ýhoÿea ýhukhu-ýhukhu ine ya tea u swikelelwa nga mihasho ya muvhuso wa lushaka ndi u anÿadza maüwalwa a tshiofisi nga nyambo dza rathi zwadzo.
﻿Mulayo wa u sielisana a u shumiswi kha mavunÿu, sa izwi dzi tshi ÿo shumisa luambo lune lwa shumiseswa kha vhupo honoho.
﻿Mivhuso-Yapo
﻿Mivhuso-yapo i ÿo ta u shumiswa ha luambo na dzangalelo þa luambo lune vhadzulapo vha vhuponi honoho vha þi sumbedzisa vhukati ha Mutheo wa phoþisi ya vunÿu þeneþo. Musi ho no tiwa u shumiswa ha luambo na dzangalelo þa vhadzulapo, mivhuso yapo, i fanela u vha na vhukwamani ho ýandavhuwaho na vhadzulapo vha vhuponi havho, u bveledzisa, u anÿadza na u thoma u shumisa phoþisi ya nyambo nnzhi.
﻿Vhudavhidzano na miraÿo ya phabuþiki Kha vhudavhidzano hoýhe ha tshiofisi, luambo lune lwa takalelwa nga mudzulapo lu fanela u shumiswa. Vhudavhidzano hoýhe ha u amba hu fanela u ûetshedzwa nga luüwe lwa nyambo dza tshiofisi lune lwa tiwa na u pfesesiwa nga vhathetshelesi vhenevho. Arali hu na ýhoÿea, hu fanela u luswa nga nungo dzoýhe u shumiswa ha tshomedzo dzoýhe dza luambo dzine dza nga vhuÿologi (ha thevhekano, ha tshifhinga tshithihi, ha luýingo na ha u hevhedza) hune ha vha na khonadzeo. Izwi zwi katela mavunÿu na mihasho ya mivhuso ya lushaka.
﻿Fhethu ho sedzwaho Maitele a u thoma u shumiswa ha pulane hu sumbedzwa nÿila nga ndivho na ndivhotiwa dze dza ûetshedzwa kha Phoþisi. Hu tevhelaho ndi fhethu ha deme ha tsedzuluso ya u thoma u shumiswa ha pulane:
﻿U bveledziswa ha nyambo dza ngwaniwapo, dzine dza katela u siüwa ha tshomedzo na u bveledziswa ha zwibveledzwa zwine zwa nga ýhalusa maipfi na luambo.
﻿U khwaýhisedzwa ha vhuÿifhinduleli ha muvhuso u vhona uri mbuelo dza u ûetshedzwa ha tshumelo hu khou phaÿaladzwa nga nÿila i linganaho nga u ûetshedza u swikelelea ha tshumelo dza vhadzulapo vhoýhe nga nÿila i linganaho hu sa sedzwi luambo, u itela u ýuýuwedza u ÿidzhenisa na u vha na ipfi kha mafhungo ane a kwama muvhuso wavho.
﻿dU ýuýuwedza u guda luambo, nga maanÿa lune lwa swikelela ýhoÿea dza Tshumelo ya Nnyi na Nnyi, u khwinisa vhukoni ha vhashumeli vha muvhuso na u u aûwa mitshelo mishumoni na u ûetshedza mbuelo dza u vhonala ha u shumiswa ha nyambo nnzhi.
﻿Mutheo wa u thoma u shumisa
﻿U thoma u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo ýalulwa nga u tevhedza zwiga zwo tiwaho, zwi tevhelaho:
﻿U thoma u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo dzheniswa nga þiga nga þiga nga tshifhinga tshi fushaho;
﻿Maitele u thoma u shumisa a ÿo itea kha zwifhinga zwo tiwaho nahone zwi swikeleleaho;
﻿U bvelela ha u shumiswa hu ÿo ýoÿa u shanduka ha mvelele ya kushumisele kwa nyambo dza tshiofisi kha zwiýirakitsha zwa muvhuso u iteala uri nyambo dza ngwaniwapo dzi kone u shumiseswa hune ha vha ho fanela;
﻿Kulangulelwe kwavhuÿi kwa zwishumiswa ku ÿo vha kwa ndeme malugana na u anda ha ýhoÿea ya u pindulela na u khakhulula, nga maanÿa kha Nyambo dza Tshirema;
﻿hoÿea dza u thoma dza vhugudisi ha u khwinisa zwikili zwa u pindulela na u khakhulula, vhuÿologi, tsiko ya ýhalusa maipfi na mathemo;
﻿U bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo senguluswa tshifhinga tshoýhe hu na vhudavhidzano na vha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo Afrika Tshipembe, ine nga u pfufhifhadza ya pfi (PanSALB). Zwidodombedzwa zwa muvhigo une wa ÿo senguluswa zwi ÿo anÿadzwa;
﻿hoÿisiso nga ha u shumisa luambo hu ÿo rwelwa ýari musi zwo fanela u ÿivhadza Phoþisi na u thoma u shumiswa ha tsheo yo swikelelwaho.
﻿Tsenguluso ya Nzulele Afrika Tshipembe ndi hayani ha zwigwada zwo fhambanaho u ya nga mvelele na dzinyambo. Hu anganyelwa uri nyambo dzine dza swika 25 dzi a ambiwa kha þino shango, he nyambo dza 11 dza ambadzwa maanÿa a u vha kha tshiimo tsha tshiofisi u ya nga ha khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa. Hedzi nyambo dza tshiofisi dza fumithihi dzi ambiwa sa nyambo dza ÿamuni nga vhathu vhane vha swika tshivhalo tsha 98%, sa izwi zwi tshi ÿo sumbedzwa kha tsumbedzi i tevhelaho, ye ya ÿisendeka kha Mbalavhathu ya 1996:
﻿Figara ya 1: U phaÿaladzwa ha Luambo Afrika tshipembe u ya nga ha luambo lwa u thoma kana lwa ÿamuni (Vhubvo: Muvhalelano wa 2002 nga u pfufhifhadza, Tshitatesitiki tsha Afrika Tshipembe)
﻿Tshiüwe tsha zwiga zwine zwa ýalula u ýanÿavhuwa ha nyambo dza Afrika Tshipembe tsho vha tshipiÿa tsha u dzhielwa maanÿa ha tshivhumbeo tsha luambo kha þiüwe sia, na u pwanyeledzwa kha þiüwe sia. Phoþisi ya tshifhingani tsho fhiraho ya u shumiswa ha nyambo mbili yo sima muya wa vhushaka ha u sa lingana vhukati ha English na Afrikaans (nyambo dze dza vha dzi dzone fhedzi dza tshiofisi) na Nyambo dza Tshirema. U vhonalesa ha hedzi nyambo ho anwa mitshelo i kalakataho kha vhunzhi ha vhaambi vha Nyambo dza Tshirema malugana na vhudavhidzano na Muvhuso, na u kona u swikelela tshumelo dza muvhuso, vhulamukanyi, pfunzo na mishumo.
﻿U bveledziswa ha Nyambo dza Tshirema ndi tshiga tsha ndeme kha u lulamisa u sa lingana ha tshifhingani tsho fhiraho. Khano dza u sa bveledziswa ha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo malugana na u shumiswa ha luambo lu ýanganedzeaho na kuüwalele, mathemo a thekinikhaþa na ýhalusa maipfi ndi khaedu khulu vhukuma kha u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi. U ÿadzisa afho, Muvhigo wa vha LANGTAG wa u sumbedzisa uri u sa bveledziswa ha hedzi nyambo ho shela mulenzhe kha u ita uri vhaûe vha nyambo vha si tsha vha na dzangalelo kha nyambo dzavho vhone vhaûe. Dzangalelo þa u shumisa English na /kana Afrikaans þi khou ýuýuwedzwa nga tshiimo tsha idzi nyambo kha sia þa u shumisa luambo lwa thekinikhaþa.
﻿Khaedu khulwane ya u thoma u shumiswa ha pulane ndi tshiimo tsha zwino tsha mashumisele a luambo, ane a ýumana na mishumo minzhi ye English ya vha i tshi i swikelela kha Afrika Tshipembe þi si na khethululo. English i shumiswa fhethu hunzhi ho fhambanaho, kha zwiýirakitsha zwa muvhuso na kha midia (yo tou ganÿiswaho na ya eþekithironiki), mishumoni, sa luambo lwa vhudavhidzano vhukati ha zwigwada zwine zwa tea u davhidzana, lwa dovha hafhu lwa vha luambo lwa inthanete na Saintsi na Thekinolodzhi. Naho English i tshi ûetshedza u swikelela kha mishumo na pfunzo, lu dovha hafhu lwa vha tshikhukhulisi kha vhathu vhane vha sa vhe na nÿivho ya vhudzivha nga ha holwu luambo. Naho English i tshi dzhiiwa sa khoûo ya matshilele na zwa matshimbidzele a zwa ikonomi na u ýhomphiwa, i ÿisa tshutshedzo kha u shumisa na u vhulunga nyambo dza ngwaniwapo khathihi na u thoma u shumiswa ha phoþisi ya nyambo nnzhi.
﻿Hone-ha, vhukoni ha English a ho ngo phaÿaladzwa nga nÿila ye ha vha ho tea u phaÿaladzwa ngaho, zwenezwo hu na tshiimo tsha shishi tsha u nanga luambo lune lwa vha lwa khwinesa. Tsedzuluso ya lushaka lwoýhe ya zwa matshilisano na luambo ye ya ûewa maanÿa a tsedzuluso nga vha PanSALB nga 2000 yo sumbedzisa uri vhathu vha tshivhalo tshine tsha fhira 40% fhano Afrika Tshipembe a vha pfesesi zwine zwa vha zwi tshi khou ambiwa nga English. Ho wanala uri vhadzulapo vhanzhi vha Afrika Tshipembe a vha fushei nga nÿila ine nyambo dzavho dza shumiswa ngaho kha sekhithara dza Nnyi na Nnyi. Tsedzuluso yo dovha ya wana uri vhadzulapo nga u angaredza vha dzhia Tshumelo dza Phabuliki dzi sa swikelelei siani þa luambo.
﻿U ÿadzisa kha u bveledziswa ha Nyambo dza Tshirema, zwi ÿo vha zwa ndeme u khwaýhisedza u shumiswa ha nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Pulane ya u thoma u shumisa i ÿo kwama na mafhungo aya nga u ÿa na muhumbulo wa u sima zwiüwe zwiýirakitshara na u wana dziüwe nÿila dza u lulamisa nyimele iyi.
﻿U thomiwa ha Phoþisi ya Luambo Hu tshi dzhielwa nzhele fhungo þa uri u thomiwa ha u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo vha vhukando vhuhulwane ha tshanduko u bva kha kushumele kwa zwino, nÿila ya u shandukisea na u shumiswa nga zwiýuku nga zwiýuku ha pulane hu ÿo tevhedzwa. U thivhela u sa tshimbila zwavhuÿi ha u thoma u shumiswa ha pulane, ho ýahiswa mahumbulwa haya:
﻿Naho mihasho ya fumi fhedzi i tshi nga khethiwa kha u sima yuniti dza dzinyambo, mihasho yoýhe ya muvhuso i ÿo lavhelelwa u thoma yuniti dza nyambo.
﻿Nyanÿadzo ya nyambo nnzhi i fanela u thomiwa kha tshifhinga tsha miüwaha miraru u ya nga ha mbekanyamushumo dza mihasho ya muvhuso. Sa tsumbo, kha üwaha wa u thoma 30%, kha wa vhuvhili 60%, kha wa vhuraru 100% ya nyanÿadzo dzavho dzi fanela u anÿadzwa.
﻿Zwiüwe zwa zwiýirakitsha na nÿila dze dza ýalutshedzwa kha tshipiÿa tshine tsha ÿo tevhela dzo ûetshedzwa u khwinisa u thomiwa ha pulane ino ÿo bvelela. Zwiýirakitsha zwi ÿo vha na ndeme ya u langula kushumisele kwa luambo, vhukwamani ha mveledziso dza thandela dza nyambo, mashumele a tshiphurofeshenaþa na u ûea thikhedzo kha ndima ine ya khethwa nga vha tshumelo ya dzinyambo, na u bveledzisa zwiko zwa u shuma ha vhathu. Vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka, vhane nga u pfufhifhadza vha pfi (NLS) vha kha Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele, une nga u pfufhifhadzwa wa pfi (DAC) u ÿo ranga phanÿa u simiwa ha zwiýirakitsha zwine zwa ÿo ýoÿea, ya dovha ya vha na mushumo malugana na u wana nÿila dzo teaho. Zwenezwo, u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ho ÿitika nga tshumisano na zwiýirakitsha zwoýhe zwa shango þoýhe na zwa vunÿu, khathihi na vha PanSALB.
﻿U ÿadzisa kha zwine zwa vha hone kha PanSALB na Hansard kha tshomedzo dza luambo, zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa fanela u simiwa u kona u langula u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo, ndi Dziyuniti dza Luambo, Foramu ya Luambo ya Lushaka ya na Khoro ya Luambo ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe.
﻿Vha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe
﻿PanSALB ndi mushumisani wa zwiýirathedzhi zwa DAC kha mafhungo a dzinyambo. Zwenezwo i shuma mushumo muhulwane kha u bveledzisa na u phuromota nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe, ho katelwa na Khoe na San khathihi na Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe. Nyito dzoýhe dzine dza tshimbidzana na u siüwa ha zwiýirakitsha zwiswa na dziüwe nÿila dzi ÿo shumiswa nga kha vhukwamani kana tshumisano na vha PanSALB. Zwiýirakitsha zwi tevhelaho, nga maanÿa maanÿa, zwi ÿo vha zwishumiswa zwa ndeme kha u bveledzisa nyambo dza ngwaniwapo:
﻿Komiti ya Luambo lwa vunÿu (dzi PLC)
﻿Mushumo wa Komiti ya Luambo ya Vunÿu
﻿u phuromota u shumiswa ha nyambo nnzhi;
﻿luambo lwa pfunzo, u pindulela, vhuÿologi, u bveledzisa na u phuromota maüwalo a maüwalwa a nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo, pfanelo dza nyambo na vhukonanyi, na u bveledziswa ha lekizikhogirafi na mathemo;
﻿Mushumo wa dziyuniti dza Lekizikhogirafi ya Lushaka
﻿Dzi NLU dzi ÿo isa phanÿa na u bveledzisa dzidikishinari kana ýhalusa maipfi nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Dzi ÿo fanela u ÿibaÿekanya na khethekanyo ine ya vhidzwa Khethekanyo ya Vhukwamani ya Mathemo ya vha NLS. Nÿila dza u vhiga u ya nga ha mashumele na vha dzi NLB i fanela u ýalutshedzwa nga vhuronwane.
﻿Mishumo ya Madzangano a Luambo a Lushaka
﻿Dzi NLB a dzo ngo vhumbwa fhedzi nga miraÿo ine ya vha vhaambi vha luambo lwa ÿamuni vha luambo lwonolwo, fhedzi tshiga tshihulwane ndi tsha uri vha fanela u vha vha na nÿivho ya tshipentshele kana ya nýha ya luambo sa izwo vha tshi ÿo ûetshedza ngeletshedzo kha vha PanSALB kha mafhungo ane a kwama Luambo kwalwo, Lekizikhogirafi, Tsiko ya mathemo na Maüwalwa. Vha na maanÿa a u ýanganedza þekizikhogirafi na luambo kwalwo.
﻿Ho sedzwa tshivhumbeo tsha nyito dza zwa vhusimamilayo yavho, Vhusimamilayo ha Mavunÿu na ha Phaþamennde ndi mafhungo a pfanelo, dzine dza ûetshedza tshumelo kha nyambo dzoýhe dza fumithihi dza tshiofisi. Nga maüwe maipfi, mavunÿu a dzi tou fanela u ûetshedza nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi. Ofisi dza Hansard dzi re phaþamenndeni kha mavunÿu o fhambanaho dzi na mushumo muhulwane wa u tikedza vhuÿifhinduleli uhu. Zwenezwo ndi zwa ndeme uri hedzi ofisi dzi shumisane na Dziyuniti dza Luambo na zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa tshimbidzana na mafhungo aya.
﻿Dziyuniti dza Luambo kha mihasho ya muvhuso na kha Mavunÿu
﻿U thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo hu ÿo ûea mvelelo dza u alusa ýhoÿea dza tshumelo dza luambo, nga maanÿa nga vhupinduleli, u khakhulula na u bveledziswa ha mathemo. U ya nga ha tsedzuluso ya üwaha wa 2000, nga vha DAC, yo sumbedzisa uri 40% ya zwiýirakitsha zwa muvhuso wa lushaka na 80% ya mavunÿu i na dziyuniti dzine dza shuma na zwa mafhungo a vhupinduleli na khakhululo, fhedzi yuniti idzi dzi fhambana nga vhuhulwane na mishumo. Hu tshi khou ÿo thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo, ýhoÿea ndi ya uri mihasho yoýhe ya muvhuso wa lushaka na ya mavunÿu i fanela u vha na dziyuniti dza luambo.
﻿Tshakha dza zwiýirakitsha Dziyunuti dza Luambo dze dza ÿiimisela u langula u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo dzi ÿo simiwa kha mihasho yoýhe ya muvhuso kha vunÿu þiüwe na þiüwe. Yuniti iüwe na iüwe ya luambo i ÿo vhumbwa nga muraÿo wa tshiýafu une wa vha na vhukoni ha u pindulela kana u bviseala mushumo uyo wa u pindulela nnÿa ha kona u sedzuluswa ndeme ya mushumo wonoyo kha -
﻿nyambo dza tshiofisi dza fumithihi, kha mihasho ya muvhuso ya lushaka lwoýhe; kana luambo lwa tshiofisi lwo nangwaho u shumiswa kha vunÿu þeneþo.
﻿U bvisela mushumo wa vhupinduleli nnÿa kha mupinduleli hu ÿo langulwa nga phoþisi ya zwa u bvisela nnÿa ya zwa vhupinduleli na khakhululo, ine ya lavhelelwa u ýalula kuûetshedzele kwa tshumelo ya thendara ya u pindulela na u khakhulula ine ya ûetshedzwa nga murahu ha miüwaha mivhili zwayo.
﻿Muhumbulo muhulwane
﻿Dziyuniti dza Luambo dzi ÿo vha vhukati na u khwaýhisa u bvela phanÿa ha u shumiswa ha nyambo dzoýhe dza tshiofisi u ya nga ha ýhoÿea ya Phoþisi ya Luambo. Dzi ÿo dovha dza tikedza maanÿa a u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi.
﻿Mushumo
﻿Mushumo wa hedzi yuniti u ÿo vha u langula u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi kha muüwe wa mihasho kana vunÿu na u kwamana na miüwe mihasho kha mafhungo ane a kwamana na zwa dzinyambo.
﻿Dziyuniti dza Luambo dzi ÿo vha na vhuÿifhinduleli, vhukati ha zwiüwe zwithu, na zwi tevhelaho:
﻿CU langula na u leludza tshumelo yoýhe ya u pindulela na u khakhulula, hu nga vha kha mushumo une wa khou itwa nga ngomu kana wo bviselwaho nnÿa.
﻿CU langula na u leludza mbekanyamushumo dza vhugudisi kha vhathu vhane vha kha ÿi vha vhaswa kha vhupinduleli, vhukhakhululi na u bveledziswa ha mathemo, na mbekanyamushumo dza luambo kha luambo lwa tshiofisi lune lwa tea u shumiswa nga vhashumeli vha muhasho kana vha vunÿu.
﻿CU shuma sa mukonanyi vhukati ha muhasho kana vunÿu na DAC na/kana PanSALB malugana na u bveledzisa thikhedzo na vhugudisi vhune ha ûetshedzwa nga DAC na/kana PanSALB.
﻿CU ýuýuwedza u shumiswa ha luambo lwo leluwaho kha Tshumelo dza Nnyi na Nnyi Yuniti dzoýhe dza luambo dzine dza khou themendelwa nga Phoþisi dzi fanela u simiwa mafheloni a üwaha wa 2005
﻿Foramu ya Luambo ya Lushaka
﻿Tshakha dza zwiýirakitsha
﻿Foramu ya Luambo lwa Lushaka ine ya katela vhaimeleli vha vhukwamani vhane vha bva kha muvhuso na kha zwiýirakitsha zwi si zwa muvhuso i ÿo simiwa. Foramu i ÿo ýangana nga kotara. I ÿo vhumbwa nga vhaimeleli vhane vha bva kha mavunÿu na avho vhane vha bva kha mivhuso ya lushaka vhane vha ÿo vha tshipiÿa tsha u thomiwa ha maitele, ho katelwa na PanSALB na zwiýirakitsha zwayo. Musi ho sedzwa nÿivho ya vhukonesesi vhune ha ÿo ýoÿea, muimeleli ane a bva kha khoro ya zwiimiswa zwa Pfunzo dza Nýha, u fanela u vha tshipiÿa tsha Foramu iyi.
﻿Muhumbulo muhulwane
﻿Ndivho khulwane ya Foramu ya luambo ndi u ýuýuwedza nyambedzano nga ha phoþisi ya luambo na mafhungo a u thoma u shumiswa vhukati ha vhoradzinyambo na vhomakone vhane vha vha fhasi ha vhurangaphanÿa ha Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele. Fhethu hune ha ÿo sedzeswa hu ÿo vha kha vhukwamani ha zwiýirakitsha zwa luambo zwo fhambanaho na tshumelo ya u thomiwa ha NLPF hu na ndivho ya u alusa vhukwamani na u fushea kha u shumiswa zwavhuÿi ha zwiko. I ÿo dovha hafhu ya vha luvhanÿe lwa u kovhekana mihumbulo na tshenzhemo kha sia þa u pulana dziüwe thandela na maüwe maitele ane a tshimbidzana na fhungo iþi.
﻿Mushumo
﻿Mushumo muhulwane wa Foramu u ÿo vha wa u sedzulusa maitele a u thoma u shumisa phoþisi, u sengulusa na u sedza ýhoÿea ya thandela dzine dza tea u thoma, na u rangela phanÿa mafulo a u rwela ýari. I ÿo dovha hafhu ya vha na mushumo wa u ýoÿa vhukwamani na u shumisana kha mafhungo a u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo. Zwenezwo, tshiga tsha ndeme tshine tsha ÿo sedzwa khatsho ndi u bveledzisa mathemo na thandela dza luambo hu u itela u thivhela u dovhololwa ha mushumo muthihi, zwine zwa ÿo gonyisa mbuelo dza zwe zwa vhulungwa.
﻿Ho ýahiswa muhumbulo wa uri u simiwa ha Foramu ya Luambo ya Lushaka i mbo ÿi rwelwa ýari lwa tshiofisi.
﻿Tshakha dza zwiýirakitsha
﻿Khoro iyi i ÿo tholiwa nga Minisiýa wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekinolodzhi, hune ya ÿo vhumbwa nga muraÿo we wa khethwa nga DAC, DoJ, PanSALB, SAQA, na Khantsela ya Pfunzo dza Nýha, na vhathu vha rathi vhe vha khethwa nga vhoraphurofesheni na maüwe madzangano ane a vha kha zwa tsimu ya vhupinduleli, vhuÿologi, lekizikhogirafi, tsiko ya mathemo, vhukhakhululi ha luambo na zwa mulayo. Miraÿo ya Khoro i ÿo shuma kha iyi ofisi miüwaha i no swika miýanu fhedzi, fhedzi vha nga ÿi sudzuluselwa kha vhuüwe vhuimo kana u dovha vha tholwa kha iüwe themo ya ofisi, zwi amba uri nga murahu ha miüwaha miýanu ya u thoma. Khantsela i ÿo vha tshiga tsho imiswaho nga kha Mulayo wa Phaþamennde.
﻿Muhumbulo muhulwane
﻿Mishumo
﻿Mushumo muhulwane wa iyi Khoro ya vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe u ÿo vha wa u langula zwa vhugudisi, u rwelwa ýari, na u redzhisiýariwa ha vhoradzinyambo hu u itela u alusa tshiimo tsha phurofesheni ya dzinyambo na ndeme ya zwibveledzwa zwa luambo zwine zwa vhewa u vhulunga maimo a luambo. Khoro i ÿo shumisana na Furemiweke Ndalukano ya Lushaka, ine nga i pfufhifhadza ya pfi (NQF) kha mbekanyamushumo dza zwa vhugudisi na vha zwa Ndango ya zwa Ndalukano ya Afrika tshipembe, ine nga u pfufhifhadza ya pfi (SAQA).
﻿Nÿila dza kuitele dzine dza nga shumiswa kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo dzi ÿo leludziwa nga u bveledziswa ha mathemo, vhupinduleli na vhukhakhululi, thekinolodzhi ya luambo, Khoudu ya Vhuÿifari ya luambo, Vhulanguli ha Tshumelo dza luambo, vhuýoli na tsedzuluso dza luambo, mafulo a tsivhudzo a nyambo, Tshumelo ya Vhuÿologi ha Ýhingo ya Afrika Tshipembe, tshisiku tsha mafhungo, u bveledziswa ha Nyambo dza Zwiga, vhugudi ha luambo na mugaganyagwama.
﻿U bveledziswa ha Mathemo
﻿U thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo hu ÿo ûea mvelelo dza ýhoÿea ya nýha ya vhupinduleli na vhukhakhululi, na u bveledziswa ha mathemo kha masia oýhe hu ÿo vha na ndeme khulu, ýhoÿea ya tshumisano na vhaüwe vhashelamulenzhe, dziyuniti dza luambo, madzangano a nyambo (sa tsumbo, zwiýirakitsha zwine zwa wela ha fhasi ha PanSALB zwine zwa nga yuniti dza lekizikhogirafi, madzangano a luambo a lushaka na komiti dza luambo lwa mavunÿu). Khethekanyo ya Vhukwamani ha Zwamathemo, tshine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (TCS) ine ya vha fhasi ha NLS i ÿo wana tshumisano ya nýha nga kha vhukonanyi vhune ha bva kha Foramu ya Luambo ya Lushaka. Tshisiku tsha Mathemo a Lushaka, ane a ÿo vha o longelwa kha khomphyutha, tshi ÿo simiwa nga vha DAC u leludza u swikelelea na u phaÿaladzwa ha mathemo kha nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Tshisiku tsha mathemo tshi ÿo swikelelea nga kha inthanete nahone i ÿo khwiniswa luthihi zwalwo nga üwedzi.
﻿Vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka zwa zwino vho ÿidzhenisa kha thandela dza tshivhalo, ndivho hu u itela u sika tshisiku tsha mathemo a u shumiswa ha nyambo nnzhi, tshine tsha ÿo o katela masia o fhambanaho a mafhungo, hune ha nga vha na khonadzeo ya uri u ýanganyiswa ha mutevhe wa mathemo a nyambo dzo fhambanaho hu nga bveledziswa kha itshi tshisiku. U ya nga ha ýhoÿea dza vhashumisi kana khumbelo, mutevhe uyu wa mathemo u nga dovha wa ûetshedza mafhungo ane a kwama ýhalutshedzo, tsumbo dza mafhungo, muhumbulo, na vhubvo ha nyanÿadzo. U ri hu kone u swikelelwa ndivho ya tshifhinga tshipfufhi, dziüwe dza thandela dzi tevhelaho dzi khou iswa phanÿa:
﻿Vhuthu, Matshilisano, Zwa ikonomi na vhulanguli ha zwa saintsi
﻿Radio Dzapo
﻿Vhukwamani vhukati ha maüwe mashango a re vhahura vha þa Afrika Tshipembe kha u bveledzisa nyambo dzine dza kovhekanywa a ÿo ýuýuwedzwa.
﻿Vhuÿologi, vhupinduleli na vhukhakhululi Kha tshifhinga tsha zwino, hu vhonala hu na tshomedzo dzi sa fushi dza vhuÿologi, vhupinduleli na vhukhakhululi. Musi dziyuniti dza Luambo dzi tshi ÿo vha na mushumo muhulu wa u sedzana na fhungo iþi, tshikhala tshine tsha vha hone vhukati ha ýhoÿea ya tshumelo ya luambo na zwishumiswa zwine zwa ÿo swikelela u ûetshedzwa ha tshumelo iyi zwi ýoÿa u lingululwa. Zwiga zwine zwa ÿo sedzuluswa zwi ÿo katela hezwi zwi tevhelaho:
﻿Khoso dza vhugudisi dza vhapinduleli
﻿Zwiko zwa vhupinduleli/vhuÿologi
﻿Tsumbanÿila ya Phoþisi ya zwa Vhupinduleli na Vhukhakhululi yo livha kha u ûetshedza tsumbanÿila kha vhupinduleli vhune ha khou itwa nga ngomu, vhukhakhululi na u sedzulusa maüwalwa na kha u bvisela nnÿa ha maüwalwa ho sedzwa kha u khwinisa tshumelo na u alusa zwibveledzwa zwa maiimo a nýha vhukuma.
﻿Vhugudisi u fhaýa tshumelo, nga maanÿa ya vhupinduleli, vhukhakhululi, vhuÿologi, lekizikhogirafi na tsiko ya mathemo i ÿo vha ýhoÿea khulwane ya u bvelela kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi. Vhugudisi siani þa ndango ya u shumiswa ha luambo i ÿo sedzuluswa nga mbekanyamushumo dza vhugudisi dzo bveledzwaho nga vha DAC na PanSALB u ya nga ha vhaûetshedzi vha u rwela ýari.
﻿Mbekanyamushumo dzine dza pfi, Block-release, dzi ÿo ambedzaniwa nga hadzo nga vhaûetshedzi vha tshumelo kha vhoradzinyambo vhane vha vha hone zwino, ha kona u ûetshedzwa masheleni a u ya u wana vhugudisi kha vhoradzinyambo vhane vha kha ÿi vha vhaswa. Mbekanyamushumo dza ngudiso dzi ÿo katela khoso dza tshifhinganyana, ngudiso dza mvusuludzo na ngudiso dza mbekanyamushumo dza tshifhinga tshilapfu, tshumisano na SAQA, DoE na zwiüwe zwiimiswa zwa pfunzo, kha zwinzhi-zwinzhi, ndi zwa ndeme kha u lingedza u fhungudza u ýahela ha vhashumeli vha phurofeshenaþa vha luambo. Ýhodea dza Mutheo wa Zwa pfunzo ya Lushaka (NQF) i ÿo tevhedzwa kha u dzudzanya na u ûetshedza tshumelo ya mbekanyamushumo dza vhugudisi.
﻿U ka nÿivho na u bveledziswa ha u vha makone kha zwa dzinyambo nga vhashumeli vhoýhe vha muvhuso kha dzinyambo dziüwe nga nnÿa ha luambo lwa ÿamuni/ kana luambo lwa u thoma, zwi dzhiiwa tshi tshiga tsha ndeme kha u ûetshedza tshumelo ya lushaka. Zwiýuýuwedzi zwi ÿo bveledziswa nga vha DAC, vha tshi khou shumisana na vha PanSALB, DoE na DPSA, u ýuýuwedza vhashumeli vha muvhuso u vha na dzangalelo þa u guda na u vhulunga dziüwe nyambo, zwenezwo vha swikelela u ÿivha nyambo nnzhi.
﻿U fusha ýhoÿea ya u ýavhanyedzisa u bveledziswa ha nyambo dza ngwaniwapo na u ka nÿivho na u langa þiüwalo þa didzhithaþa þine þa kona u dovha dza shumiswa na data ya tshipitshi, DAC yo ÿiimisela u fhaýa maanÿa a tshumelo ya u ûetshedza mafhungo a tshomedzo dza thekinoþodzhi. Nyambo dza ngwaniwapo dzi ÿo tikedzwa nga u bveledziswa ha zwiýirathedzhi zwiswa, zwine zwa shumisa thekinolodzhi ntswa, vhukwamani na u thoma u shumisa.
﻿Khoudu ya Vhuÿifari ya Luambo ya vhashumeli vha muvhuso Khoudu ya Vhuÿifari ya luambo ya vhashumeli vha muvhuso i ÿo sumbedzisa nÿila ine vhashumeli vha muvhuso vha fanela u davhidzana na u shumisana na phabuþiki u itela u ûetshedza tshumelo i fushaho. Khoudu ya vhuÿifari i ÿo katela maitele kana milayo a dzangano þa Batho Pele u ya nga hune tshumelo ya nnyi na nnyi ya vha na muano wa u ûetshedza tshumelo yo fhelelaho, mafhungo a vhukuma ane a ûetshedzwa nga nyambo dzine dza pfeseswa nga khasiýama. Khoudu i ÿo ombedzela fhungo þa uri hu songo vha na khasiýama kana mushumeli wa muvhuso ane a ÿo thudzelwa thungo kana a ÿo vha kha vhuimo vhu si havhuÿi nga mulandu wa u shumiswa ha luambo lune a nga vha a sa lu pfesesi. Vha DAC, khathihi na vha DPSA vhane vha ÿo vha vha tshi kwamana na miüwe mihasho ya muvhuso, vha ÿo bveledzisa na u anÿadza Khoudu u ya nga mbonelaphanÿa ya Mulayo wa Nyambo wa Afrika Tshipembe. Vho Minisiýa vha ÿo anÿadza milayo ya ndango malugana na khoudu kha Gazethe mafheloni a üwaha wa 2005.
﻿U ÿadzisa kha fhungo þa u anÿadza kha Gazethe, hu ÿo shumiswa luambo lwo leluwaho lune Gazethe iyi ya ÿo anÿadzwa ngalwo u itela uri vhashumeli vhoýhe vha muvhuso vha kone u dzhiela nzhele na u ÿivha nga ha heyi khoudu.
﻿Ndaedzo dza tshumelo na tshisiku tsha mafhungo Ndaedzo ya tshumelo ya dzinyambo (sa tsumbo, tshisiku tshine tsha vha na madzina a mazhendedzi a yelanaho/ dzikhamphani/yuniti dza luambo, vhupinduleli, vhukhakhululi, na tshumelo ya mathemo, pulane dza luambo) dzi ÿo bveledziswa. Khophi dza idzi ndaedzo dzi ÿo phaÿaladzwa kha zwiýirakitsha zwoýhe zwa muvhuso wa lushaka na wa mavunÿu, na kha madzangano a zwa dzinyambo na dziyunivesithi. I ÿo dovha ya wanala kha website ya DAC nahone i ÿo dzulela u khwinisiwa tshifhinga tshoýhe. Vhulanguli vhu fushaho ha u thoma u shumiswa ha phoþisi vhu ÿo engedzedzwa nga u ûetshedzwa ha mafhungo ane a wanala kha zwiko na zwiýirakitsha zwa dzinyambo.
﻿Hu na ýhoÿea ya u luvhanÿe/matshimbidzele o ÿimiselaho kha mushumo wa u kuvhanganya na u phaÿaladza mafhungo nga ha u thoma u shumiswa ha phoþisi ya luambo, maga a u thoma na maga ane a ÿo tevhedzwa (lwa u thoma kha tshiimo tsha lushaka, fhedzi na kha tshiimo tsha madzingu (Tshipembe ha Afrika) na kha tshiimo tsha mashangoÿavha).
﻿Ndivhotiwa ndi u ýuýuwedza u kovhekana ha mafhungo, na ýhoÿisiso na u shumisana vhukati ha vhalanguli vha mazhendedzi a dzinyambo na madzangano ane a vha na dzangalelo. U ÿadzisa kha luüwalo lwa mafhungo lune lwa bveledziswa nga kotara, hu ÿo rwelwa ýari website. Mafhungo o teaho na mahumbulwa ane a ÿo ýahiswa nga vhawe vhashumisani a ÿo sedzuluswa nga vha Tshumelo ya Luambo lwa Lushaka, NLS.
﻿Vhulanguli na vhusedzulusi U isa phanÿa na u thoma u shumiswa ha phoþisi na u sedzuluswa ha data ya vhukuma nga ha tshivhumbeo tsha u shumiswa ha luambo na mashumisele a luambo ane a khou shumiswa tshifhingani tsha zwino, u itela u topola zwavhuÿi na zwisi zwavhuÿi kha Phoþisi na u langula mvelaphanÿa yayo. Tsedzuluso na vhuýoli ha zwa dzinyambo vhu ÿo ûetshedzwa na vhukwamani na madzangano o teaho ane anga PanSALB na ýhoÿisiso na u bveledziswa ha zwiüwe zwiimiswa. Mvelelo dzine dza ÿo wanala kha hedzi tsedzuluso na vhuýoli dzi ÿo thusa muvhuso kha u dzhia tsheo yo teaho kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo.
﻿Yuniti dza Luambo dzi ÿo ýoÿea u ýola zwikili/vhukoni na maanÿa a tshumelo ane a vha hone kha mihasho na kha mavunÿu avho. Mafhungo aya a ÿo vha a ndeme kha sia þa u kunga miraÿo miswa, u thoma u shumisa Khoudu ya Vhuÿifari ya Luambo na u wana ýhoÿea na zwiga zwine zwa ýoÿea kha mihasho yo fhambanaho na kha mavunÿu.
﻿Mafulo a tsivhudzo a luambo Mafulo a tsivhudzo a luambo ndi a ndeme kha u karusa dzangalelo þa nnyi na nnyi siani þa luambo. Vha DAC, vha tshi shumisana na PanSALB, vha ÿo isa phanÿa na u bva mafulo a tsivhudzo a nyambo u -
﻿lulamisa phoþisi dza luambo na maitele ane a shumiswa kha zwipiÿa zwo fhambanaho zwa muvhuso;
﻿u ita uri NLPF i ÿivhee na u ita uri vhathu vha dzhiele nzhele u ûetshedziwa ha u shumisa nyambo nnzhi kha ndayotewa;
﻿uýuýuwedza vhashumeli vha muvhuso u ûetshedza tshumelo kha dzikhasiýama nga luambo lune dza lu pfesesa;
﻿u ýuýuwedza vhathu u shumisa nyambo dzavho na u vha na dzangalelo þa u guda dziüwe dzinyambo;
﻿u ýalutshedza sekithara dza vhubindudzi na dzo ÿiimisaho nga ha mbuelo dzi sa timatimisi dzine dza nga kaûiwa kha u thoma u shumiswa ha phoþisi ya nyambo nnzhi kha madzangano avho;
﻿u sima muya wa tshenzhemo wa ndeme dza u fhambana na u anda ha dzinyambo sa tshiga tsha vhufa tshashu Afrika Tshipembe;
﻿u ýuýuwedza muya wa u konÿelelana kha u fhambana ha dzinyambo fhano Afrika Tshipembe;
﻿u sima muya wa u dzhiela nzhele mbuelo dza u dzula kha shango þine ha ambiwa nyambo nnzhi;
﻿Mafulo o tiwaho a u tsivhudza nga ha nyambo a ÿo thoma u shumisw nga dziyuniti dza luambo (dza lushaka na dza mavunÿu), DAC na PanSALB. Musi hu tshi sedzwa mushumo une vha u shuma kha u thoma u shumiswa ha phoþisi, mihasho ya muvhuso/vhashumeli vha muvhuso vhane vha ÿo vha vhone vhawanatshumelo kha miüwaha mivhili ya u thoma. Mafulo o livhiswaho kha vhadzulapo vhoýhe vha ÿo dzheniswa nga tshifhinga tshithihi. Matheriaþa o fhambanaho a u phuromota ( sa tsumbo, nyanÿadzo dzine dza longelwa kha dzigurannÿa na kha maüwalo a mafhungo a ÿo phaÿaladzwa) na luambo lwa vhudavhidzano lu ÿo bveledziswa kha fulo þiüwe na þiüwe þo tiwaho.
﻿Vhuÿologi ha Ýhingo Kha vhupo ha nyambo nnzhi sa Afrika Tshipembe, vhuÿologi ha ýhingo vhu ûetshedza Muvhuso nÿila dza u vhulunga masheleni na u fhungudza u shaea ha nÿivho ya luambo na u kona u swikelelea ha tshumelo dzine dza ûetshedzwa. Heyi nÿila ya vhuÿologi yo leluwa vhukuma na u kona u vhulunga masheleni nga u sudzulusa vhukule ha vhupo ho fhambanaho nga u kona u swikelela muÿologi kha kha luýingo. Zwenezwo, Vhuÿologi ha luýingo ndi tshumelo yo teaho kha vhupo vhune ha nga ha Afrika Tshipembe vhune ha vha na nyambo nnzhi dzine dza ambiwa, hune tshumelo ya luambo ya ÿo ýoÿea, u leludza nÿivhadzo dza shishi kha nyimelo dzine khasiýama kha vhuüwe vhupo ha tshumelo vhune ha nga dzikiliniki na zwiýitshini zwa mapholisa, hune ha nga ýoÿea luüwe lwa luambo ngeno na zwifhinga zwa vhukwamani zwa vha zwi sa tou ÿivhea zwavhuÿi.
﻿Nga tshino tshifhinga, vha DAC vha khou tshimbidza ndingo ya Tshumelo ya Vhuÿologi ha Luýingo ya Afrika Tshipembe, ine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (TISSA) hu na ndivho ya u ita tsedzuluso ya u konadzea ha vhuÿologi ha luýingo kha þa Afrika Tshipembe. Ndingo ya Tshumelo yo itwa kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe kha zwiýitshi zwa mapholisa zwine zwa swika 70 na kha mivhuso-yapo kha dzikiliniki dzine dza swika fumithihi na kha dzikhaunthara dza malo dza tshumelo ya dzikhasiýama dzine dza wanala ngei kha vha Thwane Metropolitan Council.
﻿U phuromotiwa ha Khoe na San na Nyambo dza Zwiga dza Afrika Tshipembe PanSALB yo no dzudzanya Bodo dza Luambo dza Lushaka (Dzi NLB) u bveledzisa, u phuromota na u kona u ta zwipiÿa zwa ndeme zwa u bveledzisa Khoe, San na Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe, u itela u alusa tshiimo tshadzo. Zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa vha hone zwine zwa phuromota na u bveledzisa Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe na dziüwe thandela dzine dza khou bvela phanÿa dzi ÿo tikedzwa. Vhukwamani na madzangano a tshumisano ndi ha ndeme kha tshiwo hetshi.
﻿Midia Midia u ÿo shela mulenzhe zwihulwane kha u sika mafulo a u tsivhudza kha sia þa Mutheo wa Phoþisi ya Luambo. Ndivho ya u shumisa midia i ÿo vha ya u kwama tshigwada tsha phabuþiki u tshi ûetshedza pfunzo nga ha zwi re ngomu kha Phoþisi uri i kone u pfesesa pfanelo dzayo na vhuÿifhinduleli vhune ya vha na ho. Khasho ya midia malugana na mafhungo ane a katela Phoþisi ya Luambo a ÿo khwaýhisedzwa. U ÿadzisa kha midia wa zwa u ganÿisa na wa eþekiýhironiki, website ya DAC i ÿo shumiswa u vhambadza u shumiswa ha nyambo nnzhi. Miüwe mihasho ya Muvhuso i ÿo ýuýuwedzwa u phuromotiwa ha u shumiswa ha nyambo nnzhi kha dzi website dzayo na kha nyanÿadzo dza nga nnÿa.
﻿DAC i ÿo dovha ya shumisana na SABC na dziüwe midia dza vhudavhidzano dzine dza nga zwiýitshi zwa radio zwo ÿiimisaho kha u ýuýuwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi. Sa tsumbo, vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka, NLS, vha kati na u tshimbidza iüwe thandela na tshiýitshi tsha radio yapo kha u bveledzisa mathemo.
﻿MAHUMBULWA A ZWA MASHELENI NA VHASHUMELI VHANE VHA ßO ÝOßEA Mushumo wa u vhea mutengo we wa ûetshedzwa nga vha Vhufaragwama ha Lushaka na vha DAC nga üwaha wa 2001, wo sumbedzisa uri masheleni e a anganyelwa a u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi a ÿo swikelela nahone a nga dovha a longelwa kha tshandukiso ýhukhu dza mugaganyagwama wo dzudzanywaho. Mushumo uyu wa u avhela masheleni wo itwa u ya nga ha u sielisana ha zwigwada zwiûa zwa nyambo, he mawanwa a sumbedzisa uri hu ÿo ýoÿea u engedzedzwa ha mugaganyagwama une wa vha fhasi ha 1%. U shumiswa ha nyambo dza rathi, u ya nga ha themendelo dza NLPF, dzi ÿo gonyisa zwiýuku mutengo fhedzi a u nga paÿi 2%.
﻿Ngeno hu na þa uri mavunÿu na mivhuso yapo i ÿo langwa nga nyambo dzine dza shumiswa kha vhupo honoho, mihasho ya muvhuso wa lushaka u ÿo fanela u ita þiüwalwa þa tshiofisi þine þa ÿo wanala nga -
﻿Tshivenÿa; na Luthihi lwa nyambo dzi tevhelaho:
﻿Tshizulu, Tshithoza, Tshindevhele, Tshiswati (tshigwada tsha Nguni);
﻿Zwiýirakitsha zwoýhe zwa muvhuso zwi ÿo ûetshedza thikhedzo i fushaho ya masheleni kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo ine ya tshimbidzana na Mutheo wa kushumisele kwa Masheleni kwa Vhukati ha üwaha, une wa pfi (MTEF), hune u thoma u shumiswa ha ÿo thoma mathomoni a üwaha wa muvhalelano wa 2003/4.
﻿U dzudzanya tshomedzo kha yuniti ya luambo ya muhasho/vunÿu þiüwe na þiüwe
﻿Miholo na mbuelo dza tshiýafu tsha dziyuniti
﻿Mbekanyamushumo dza yuniti dzine dza ÿo ýuýuwedza u thoma u shumiswa
﻿Zwiteüwa zwine zwa vha tshipiÿa tsha tshumelo ya misi sa vhutshimbidzi (sa tsumbo, u pfuluwa, vhuendi, madzulo, ofisi, na mbadelo dza ýhingo), na tshisiku tsha maüwalwa (vhuanÿadzi, u ganÿisa, maüwalwa, zwishumiswa zwa u üwala na zwishumiswa zwa dziofisini) na zwishumiswa zwine zwa nga (dzikhomphyutha, zwishumiswa zwa zwilidzo na zwishumiswa ha ýhingo) zwoýhe hezwi zwi ÿo vha na mutsiko kha mutengo.
﻿Thebulu i re afho fhasi i ûetshedza na u vhambedza masheleni o anganyelwaho dziyuniti dza luambo dzine dza khou ÿo thomiwa nga tshifhinga tsha (MTEF).
﻿C Mbadelo dza yuniti ya luambo
﻿Tsenguluso u ya nga tshikalo tsha tshifhinga tsha MTEF
﻿Tshiýafu 760 675 797 948 833 055 2 391 678
﻿Ndaulo 1 180 874 575 477 883 798 2 640 149
﻿Zwisiku 1 011 839 2 067 965 3 574 768 6 654 572
﻿Zwishumiswa 130 222 51 004 53 198 234 425
﻿Shango ­ ­ ­ -
﻿Tshumelo dza Phurofeshinaþ a na ya Tshipentshela. 1 017 640 1 957 452 3 347 595 6 322 686
﻿Tsudzuluso ­ ­ ­ -
﻿Zwiüwe-vho ­ ­ ­ -
﻿Maitele a mugaganyagwama wa MTEF Hu tshi khou dzhielwa nzhele fhungo þa uri Mihasho i ÿo fanela u thoma u shumisa NLPF u ya nga ha ýhoÿea dza MTEF, zwenezwo zwi nga vha zwa ndeme u ýandavhudza kana u dodombedza zwine maitele aya a ÿo katela. Maitele a mugaganyagwama wa MTEF a thoma nga u sedza zwiga zwa ndeme na ndugiselo dza mugaganyagwama une wa ÿo ûetshedzwa nga tshifhinga tsha üwedzi wa muvhalelano une wa ÿa nga Lambamai. U swikelela kha u shumisana na phoþisi ya üwaha wa muvhalelano wa Mutheo wa ikonomi khulu na DoR une wa vha hone u thoma nga üwedzi wa Fulwana musi Komiti ya zwa kushumisele kwa masheleni a vhukati ha üwaha, ine ya pfi (MTEC) ya ÿo ita themendelo dzayo. Ndugiselo dza mugaganyagwama nga u dodombedza na u phaÿaladzwa ha mafhungo dzi ÿo vha hone nga murahu ha musi Fureimiweke ya Tshinyalelo dza Vhukati ha Üwaha (MTEF) yo na ýanganedzwa henefhaþa kha üwedzi wa Tshimedzi nga 2003.
﻿C U vhekanywa ha pulane ya u thoma u shumisa na u anganyela masheleni ane a ÿo ýoÿea kha Muhasho.
﻿C U bveledziswa ha u anganyelwa ha mugaganyagwama wa muhasho.
﻿C U wana zwiko zwa ndambedzo ya masheleni
﻿Mihasho na mavunÿu zwi ÿo vha na vhuÿifhinduleli ha u anganyela mugaganyagwama wa u thoma u shumiswa ha NLPF kha sia þa kuvhusele.
﻿Tshiýafu tshine tsha ÿo ýoÿea Tshiýafu tsha Dziyuniti dza Luambo tshi ÿo kungiwa nga mihasho yo teaho tsha dovha tsha ûetshedzwa vhugudisi ha mvuseledzo yo livhanaho na vhuÿifhinduleli ha mishumo yavho nga DAC, ine ya ÿo vha i tshi khou shumisana na vhaofisiri vha PanSALB. Mbekanyamushumo dza vhugudisi ho fanelaho dzi ÿo bveledziswa (kha vha sedze 2.2.2).
﻿Vhuhulwane ha dziyuniti vhu ÿo bva kha mbekanyamushumo dzine dza khou shumiswa na vhukoni vhune ha ÿo ýoÿea u ýuýuwedza na u thoma u shumiswa ha Phoþisi. Sa tsumbo, tshigwada tsha tshiýafu tshi fanela u katela vhapinduleli, vhakhakhululi, vhapulani vha luambo, vhasiki vha mathemo, vhadzudzanyi vha dzi dikishinari, nazw.
﻿MAHUMBULWA A U PENDELA
﻿Vha DAC vha dzhiela nzhele uri u thoma u shumiswa ha Phoþisi zwi ÿo ÿisa khaedu khulwane vhukuma. Zwenezwo i ÿo ÿitika zwihulu nga tshumisano ya maüwe madzangano a kwameaho kha u ita uri divho dzoýhe dzo bulwaho dzi konadzee nahone dzi swikelelee.
﻿MANWELEDZO: PULANE NYANGAREDZI YA U THOMA U SHUMISA YA NLPF
﻿NDIVHOTIWA NYITO TSUMBAVHUYO VHUßIFHIND TSHIFHINGA
﻿KUSHUMELE
﻿U ûetshedza ha pulane ya u 4. Fulwana 2003
﻿pulane ya u thoma thoma u shumisa 5. Ýhangule 2003
﻿u shumisa kha nga Khabinethe
﻿Khabinethe 3. U ýanganedzwa
﻿U ûetshedza ha mulayotibe wa
﻿Mulayotibe wa Nyambo wa Afrika
﻿Nyambo dza Tshipembe nga
﻿Afrika Tshipembe khabinethe kha Khabinethe 4. U ýanganedzwa
﻿Vhukwamani na nga Komiti ya
﻿Mulayotibe wo ýanganedzwa ha kumedzwaho Mulayotibe
﻿Luambo ya dziwekishopo dza mihasho na
﻿Nyambo ya Afrika Tshipembe Vhuÿifari ya tshumelo ya nnyi na nnyi 2. Khoudu u ya nga ha ýhoÿea ya Phoþisi
﻿U sima dziyuniti 1. Vhuýoli ha 1. Mafhungo a Mihasho yo 1. Lambamai 2004
﻿dza luambo zwikili zwa luambo vhukuma ane a teaho na DAC 2. Fulwi 2004
﻿na tshomedzo dza sumbedzisa tshiimo u leludza vhukungi tsha zwiýirakitsha kha tshiýafu tshi zwa luambo zwa re hone muvhuso
﻿Tshiýafu tsho kungiwaho na u tholiwa 2. U tshimbidzana na zwine zwa lavhelelwa nga
﻿U ûetshedza U thoma vhuýoli Tsheo yo Zwiýirakitsha Tshifhinga ngeletshedzo ya ha yuniti dza ÿisendekaho kha zwa Muvhuso, tshoýhe, luthihi luambo i fushaho luambo ngeletshedzo dzi no DAC, PanSALB, zwalwo nga pfadza Stats SA üwaha
﻿U alusa tshiimo 1. U bva fulo þa 1. U tendelana na DAC, PanSALB Tshifhinga tsha Nyambo dza Tshirema hu tshi katelwa nyambo tshenzhemo ya Dzinyambo 2. U topola zwiýirakitsha zwa muvhuso u ya nga ha u thoma u na mihasho ya muvhuso tshoýhe dza Khoe na San zwiüwe zwiga shumiswa ha na Nyambo dza Zwiga dza Afrika zwine zwa kwama luambo lwa Phoþisi 2. U tendelana na
﻿Tshipembe lushaka phabuliki u ya nga
﻿U Tsivhudzanga ha zwine ya ha mushumo une lavhelela kha luambo lwa vha nyambo dzayo nawo kha lushaka
﻿U bveledzisa 1. U topola masia 1. Dikishinari dza 1. PanSALB, Tshifhinga
﻿Nyambo dza ane a tea u thekhinikhaþa DAC na miraÿo tshoýhe
﻿Tshirema na dzhielwa nýha 2.Kuüwalele/othogir ya vhadzulapo
﻿PULANE YA U THOMA U SHUMISWA KHA MUHASHO WA LUSHAKA (TSUMBO. MUHASHO WA PFUNZO)
﻿Pulane ya u thoma u shumiswa yo ÿisendeka kha u humbulela uri Mulayo wa Luambo wa Afrika Tshipembe u ÿo thoma u shumiswa nga üwedzi wa Khubvumedzi 2003
﻿U ûetshedza vhudologi fhasi ha Phoþisi u ita thendelano ya vhaÿologi arali hu na ýhoÿea Vhuÿologi vhu pfadzaho kha luambo lu ýoÿeaho Yuniti ya Luambo Fulwi 2004 u ya phanÿa
﻿U ûetshedza ngeletshed zo ya luambo U dzulela u ûetshedza ngeletshedzo kha vhalanguli na tshiýafu malugana na u shumisa luambo, u shumisa Khoudu ya Vhuÿifari ya luambo, u pindulela na u ÿologa, u ýuýwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi Ngeletshedzo u ya nga ha ýhoÿea dza Phoþisi ya Luambo na dza tshiýafu Yuniti ya Luambo Fulwi 2004
﻿U ûetshedza vhugudisi ha khoso dza luambo U ita konýiraka ya vhagudisi vho teaho u ûetshedza khoso dza u guda luambo Khoso dzo dzudzanywaho kha luüwe na luüwe lwa nyambo dza tshiofisi dza fumuthihi u ya nga ha zwigwada zwa u sielisana Yuniti ya Luambo Fulwi 2004
﻿U 1. U shela mulenzhe kha 1. U dzhenela Yuniti ya Fulwi 2004 na u shumisana na NLS seminara dza luambo nga ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi 2. U ûetshedza mathemo kha NLS u tikedza u bveledziswa ha luambo na u shumisana kha mathemo dziseminara tshifhinga tshoýhe 2. Mutevhe wa mathemo wa nyambo dzo teaho tshifhinga tshoýhe Luambo isa phanÿa
