Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka 
U SHUMISWA HA PULANE: MUTHEO WA PHOISI YA LUAMBO YA LUSHAKA 
MVETAMVETO YA U FHEDZISELA 10 Lambamai 2003 
MUHASHO WA VHUTSILA NA MVELELE 

ZWI RE NGOMU 
FHUNGO A U RANGA A MULANGULI-MUHULWANE WA ZWA VHUTSILA NA MVELELE 
MUTEVHE WA MAIPFI-TSHIKHAU 
1. MARANGAPHANA 
1.1_ Ndivho 1.2_ U etshedzwa ha Phoisi ya Luambo 
1.2.1 Nyambo dzi no shumiswa 
1.2.2 Mihasho ya Muvhuso ya Lushaka 
1.2.3 Mavunu 
1.2.4 Mihasho ya Mivhuso-yapo 
1.2.5
 Vhudavhizano na mirao ya phabuiki 1.3_ Fhethu ha tsedzuluso 1.4_ Mutheo wa u thoma u shumisa 1.5_ Tsenguluso ya Muhumbulo 1.6_ U thomiwa ha Phoisi ya Luambo 

2. 
MADZANGANO/ZWIIRAKITSHARA ZWINE ZWA O THOMA U SHUMA 


2.1 Vha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe 
2.2 Hansard 
2.3 Yuniti dza Nyambo 
2.4 Foramu ya Nyambo ya Lushaka 
2.5 
Khoro ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe 

3.
 NILA DZA U THOMA U SHUMISA 


3.1 Mveledziso ya mathemo 
3.2 Vhuologi, u pindulela na u khakhulula 
3.3 Vhugudisi 
3.4 Thekinolodzhi lwa Luambo 
3.5 Luambo lwa Khoudu ya Vhuifari ya Vhashumeli vha Muvhuso 
3.6 Ndaedzo ya tshumelo na tshisiku tsha mafhungo 
3.7 Vhulanguli na vhusedzulusi 
3.8 Fulo a tsivhudzo ya nyambo 
3.9 Vhuologi ha Luingo 
3.10 U phuromota Khoe, San na Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe 
3.11
 Midia 

4. 
MAHUMBULWA A ZWA MASHELENI NA TSHIAFU TSHINE TSHA O OEA 


4.1 Mbadelo dzo anganyelwaho 
4.2 Maitele a mugaganyagwama wa MTEF 
4.3 
Tshiafu tshine tsha o oea 

5. 
MAHUMBULWA A U PENDELA 

6. 
MANWELEDZO: PULANE YA U THOMA U SHUMISA 


6.1 Pulane ya u thoma u shumisa kha mihasho ya muvhuso ya lushaka 
FHUNGO . A U RANGA NGA 
MULANGULI-MUHULWANE WA ZWA VHUTSILA NA MVELELE 
Ndi dakalo fulu u etshedza iyi Pulane ya u thoma u shumiswa ha Phoisi ya Luambo lwa Lushaka ye ya siwa nga Minisia kha tshino tshifhinga. Hei Phoisi ya Luambo lwa Lushaka ndi mvelelo kana mitshelo ya vhukwamani he ha thoma miwahani ya murahu ya vho 1995, he ha tholwa tshigwada tshe tsha vha tshi tshi vhidzwa Language Task Group, tshine nga u pfufhifhadzwa tsha vhidzwa (LANGTAG). Pulane ya u thoma u shumisa i sumbedzisa nila dzine dza o shumiswa u thoma u shumiswa ha Phoisi iyi ya Lushaka, u ambedzana na zwiirakitsha zwine zwa o vha zwone khoo dza u thoma u shumisa, na nila dzine dza nga shumiswa u avhanyedzisa u bveledziswa na u phuromotiwa ha Nyambo dza Tshirema.  
Muvhuso u khou kona u vha na luvhonela lwa khaedu dzine dza vha hone kha kulangulele kwa u fhambana ha dzinyambo kune kwa vha hone. Ndi zwine ngazwo u thoma u shumiswa ha Pulane iyi hu tshi khou sumbedzisa nila dzine dza nga shandukisea na u bvela phana. Musi hu tshi sedzwa fhungo a u phuromota na u bveledziswa ha nyambo dzashu, fhungo ii ndi wone ongo wa u etshedzwa ha iyi Phoisi ya Luambo, hune Pulane ya u thoma u shumiswa ya ita khuwelelo ya u siwa ha tshomedzo dza dzinyambo na nila dzo teaho dzine dza nga shumisea kha u shumiswa ha nyambo dzo fhambanaho kha Tshumelo ya Lushaka. Zwenezwo, vhashumisani nga rine, vha kha Lushaka, mavunu na mivhuso yapo, i o shuma mushumo muhulwane vhukuma une wa o khwahisedza u bvela phana ha u thoma u shumiswa ha Phoisi ya Luambo. 
Ri tshi khou dzhiela nzhele khaedu yashu sa Muvhuso, ri tea u khwahisa u etshedza tshumelo i fushaho ine ya swikelela hoea dza vhadzulapo vhohe, sa izwi luambo i nila ine ngayo ra kona u davhidzana. Zwenezwo zwi a ri kombetshedza uri hei Phoisi ya Luambo i thome u shumiswa nga u avhanya. 
Nga zwenezwo, ndi o tama u humbela vhashumisani vhohe, ho katelwa na zwiirakitshara zwa muvhuso na mihasho ya Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe, u khwahisa uri u thoma u shumiswa ha iyi Pulane hu etshedze khonadzeo ya u shumiswa ha nyambo nnzhi hune ha vha vhungoho ha vhadzulapo vhohe vha Afrika Tshipembe. 
.................................................. PROF I MOSALA 
MUTEVHE WA MADZINA-TSHIKHAU

CBO  Community-Based Organisation  .Madzangano a Tshumelo-Dzapo  
DAC  Department of Arts and Culture  .Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele  
DoE  Department of Education  .Muhasho wa Pfunzo.  
DoJ  Department of Justice  and Constitutional Develpoment  .Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa  
DPSA  Department of Public Service  And Administration  .Muhasho wa Vhushumela-Vhapo  na Ndangulo  
NGO  Non-Governmental Organisation .Madzangano a si a Muvhuso  
NLB   National Language Body  .Dzangano a Luambo a Lushaka  
NLPF  National Language Policy Framework  .Mutheo wa Phoisi ya Luambo ya Lushaka  
NLS   National Language Service   .Tshumelo Lushaka.  ya  Nyambo  ya  
NLU   National Lexicography Unit   Yuniti ya Lushaka  ekizikhogirafi  ya  
NQF  National Qualifications Framework  MutheoLushaka  wa  Ndalukano  ya  
PanSALB  Pan South African Language Board  Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe  
PLC  Provincial Language Committee  Komiti ya Luambo ya Vunu  
SADC  Southern African Development  Comminuty  Dzangano Mashango Afrika  a a  Mveledziso ya Tshipembe ha  
SAQA  South African Qualifications Authority  Ndangulo ya Ndalukano Afrika Tshipembe  ya  
TCS  Terminology Coordination Section   Khethekanyo ya kudzudzanyele kwa Mathemo  

TISSA  Telephone Interpreting Service   Tshumelo  ya  Vhuologi  ha  
Luingo Afrika Tshipembe  
for South Africa  

1. MARANGAPHANA 
Pulane hei ya u thoma u shumiswa ndi tshipia tsha Mutheo wa Phoisi ya Luambo ya Lushaka, ine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (NLPF), ine ya ea ndeme ya u etshedzwa ha luambo sa zwe zwa sumbedziswa kha khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa, 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996). Musi yo no fhelela, mbunda yohe i o katela Tshitatamennde tsha Phoisi ya Luambo, Pulane ya u thoma u shumisa, bono la u siwa ha Mulayo na ndangulo ya Luambo, na bono a u siwa ha Mulayo wa Khoro ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe, Mulayo wa Khoro. 
Pulane ya u thoma u shumiswa i khou etshedzwa sa ihumbulwa ine a nga shandukiswa, hune zwiirakitshara zwiwe zwa nga dzheniswa na nila dziwe dza u phuromota u shumiswa ha nyambo nnzhi ha o anganedzwa. 
Fhungo a Phoisi ya NLPF o ivhadzwa nga Minisia wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekinolodzhi nga a 3 Nyendavhusiku 2002. Khabinethe yo mbo i anganedza tshitatamennde itshi nga a 12 Luhuhi 2003. Ndivho ya Phoisi ndi u phuromota u shumisiwa lwa tshiofisi hu linganaho ha nyambo dzohe dza fuminthihi(11), hu u itela u swikelelea ha tshumelo dzohe dzine dza etshedzwa kha muvhuso, nivho ya mafhungo, na u vha na hompho ya pfanelo dza nyambo. Hedzi ndivho dzi itika kha u bvela phana ha u phuromotiwa na u bveledziswa ha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo. Sa izwo luambo tshi tshishumiswa tsha vhudavhidzano kha vhutshilo ha vhathu na vhadzulapo vhohe, ndi zwa ndeme uri zwiirathedzhi zwa u khakhulula u sa shumiswa ha nyambo nga nila i linganaho zwo tea u simiwa. 
1.1. Ndivho Pulane ya u thoma u shumiswa i etshedza zwidodombedzwa malugana na zwiirakitsha na nila dzine dza oea kha u shumisea ha Phoisi ya Luambo, ho sedzwa na mugaganyagwama une wa o oea kha lushaka na kha mihasho ya mavunu. 
1.2 U etshedzwa ha Phoisi ya Luambo 
Phoisi i pfesesea zwavhui kha tshipia tsha u thoma u shumiswa. Zwiirakitshara zwohe zwa muvhuso wa (lushaka, mavunu na mivhuso yapo) zwo ewa mbofho  nga u etshedzwa ha Phoisi, sa izwi hu na zwiwe zwiimiswa zwine zwa khou ita nowenowe ya u shumisa maana kana u ita mushumo wa u sumbedzisa malugana na zwa vhusimamilayo. Phoisi ya Luambo i isa phana na u etshedza u shumiswa ha dzinyambo nga nila dzi tevhelaho: 
1.2.1 Nyambo dzi no shumiswa 
Muhasho kana Vunu iwe na iwe i nga nanga luambo lune lwa nga shumiswa. Hu fanela u dzhielwa nzhele ya uri hu songo vha na muthu ane a thivhelwa u shumisa luambo lune a lu funa kana a lu pfesesa. Arali ha wanala hu na hoea, tshumelo ya vhuologi kana vhupinduleli i fanela u etshedzwa. 
1.2.2 Mihasho ya Muvhuso wa Lushaka 
Musi hu tshi tevhedzwa vhudavhidzano ho walwaho, mbekanyamushumo ya nyanadzo ya u shumiswa ha nyambo nnzhi (ho sedzwa mushumo, vhathetshelesi, na mulaedza) hu fanela u tevhedzwa kha zwiwo zwine zwa sa oe nyanadzo ya nyambo dzohe dza fumithihi dza tshiofisi. Hone ha, hune u shumisea ho khwahaho ha muvhuso kha tshiwe tshiimo ha oa vhudavhidzano vhu pfeseseaho ha mafhungo, hu nga itwa-ha nyanadzo ya mafhungo ayo nga nyambo dzohe dza tshiofisi dza fumithihi. 
Kha masia ane mawalo a muvhuso a sa kone u wanala nga nyambo dzohe dza tshiofisi dza fumithihi, mihasho ya mivhuso ya lushaka i fanela u anadza nga tshifhinga tshithihi, nga nyambo dzine dza swika rathi zwadzo. Kunangelwe kwa dzinyambo hu o itwa nga nila hedzi: 
C  Luambo luthihi u bva kha tshigwada tsha Nguni (Tshindevhele, Tshithoza,  
Tshizulu na Tshiswati);  
C  Luambo luthihi u bva kha tshigwada tsha Sotho (Tshisuthu tsha devhula,  
Tshisuthu, Tshitswana);  

C  Tshivena;  
C  Tshitsonga;  
C  English;  
C  Afrikaans.  

Mulayo wa madewa a u sielisana u o shumiswa kha u nanga luambo lune lwa o shumiswa kha idzo nyambo dza Nguni na dza Sotho. hoea hukhu-hukhu ine ya tea u swikelelwa nga mihasho ya muvhuso wa lushaka ndi u anadza mawalwa a tshiofisi nga nyambo dza rathi (6) zwadzo. 
1.2.3	 Mavunu 
Mulayo wa u sielisana a u shumiswi kha mavunu, sa izwi dzi tshi o shumisa luambo lune lwa shumiseswa kha vhupo honoho. 
1.2.4	 Mivhuso-Yapo 
Mivhuso-yapo i o ta u shumiswa ha luambo na dzangalelo a luambo lune vhadzulapo vha vhuponi honoho vha i sumbedzisa vhukati ha Mutheo wa phoisi ya vunu eneo. Musi ho no tiwa u shumiswa ha luambo na dzangalelo a vhadzulapo, mivhuso yapo, i fanela u vha na vhukwamani ho andavhuwaho na vhadzulapo vha vhuponi havho, u bveledzisa, u anadza na u thoma u shumisa phoisi ya nyambo nnzhi. 
1.2.5	Vhudavhidzano na mirao ya phabuiki Kha vhudavhidzano hohe ha tshiofisi, luambo lune lwa takalelwa nga mudzulapo lu fanela u shumiswa. Vhudavhidzano hohe ha u amba hu fanela u etshedzwa nga luwe lwa nyambo dza tshiofisi lune lwa tiwa na u pfesesiwa nga vhathetshelesi vhenevho. Arali hu na hoea, hu fanela u luswa nga nungo dzohe u shumiswa ha tshomedzo dzohe dza luambo dzine dza nga vhuologi (ha thevhekano, ha tshifhinga tshithihi, ha luingo na ha u hevhedza) hune ha vha na khonadzeo. Izwi zwi katela mavunu na mihasho ya mivhuso ya lushaka. 
1.3 	Fhethu ho sedzwaho Maitele a u thoma u shumiswa ha pulane hu sumbedzwa nila nga ndivho na ndivhotiwa dze dza etshedzwa kha Phoisi. Hu tevhelaho ndi fhethu ha deme ha tsedzuluso ya u thoma u shumiswa ha pulane: 
(a) 
U bveledziswa ha nyambo dza ngwaniwapo, dzine dza katela u siwa ha tshomedzo na u bveledziswa ha zwibveledzwa zwine zwa nga halusa maipfi na luambo. 

(b) 
U khwahisedzwa ha vhuifhinduleli ha muvhuso u vhona uri mbuelo dza u etshedzwa ha tshumelo hu khou phaaladzwa nga nila i linganaho nga u etshedza u swikelelea ha tshumelo dza vhadzulapo vhohe nga nila i linganaho hu sa sedzwi luambo, u itela u uuwedza u idzhenisa na u vha na ipfi kha mafhungo ane a kwama muvhuso wavho. 

(c) 
U langulwa ha dzinyambo u khwahisa u shumiswa ha nyambo dzohe dza tshiofisi na u phuromota tshiimo tshavhui tsha Muvhuso. 


(d)U 	uuwedza u guda luambo, nga maana lune lwa swikelela hoea dza Tshumelo ya Nnyi na Nnyi, u khwinisa vhukoni ha vhashumeli vha muvhuso na u u awa mitshelo mishumoni na u etshedza mbuelo dza u vhonala ha u shumiswa ha nyambo nnzhi. 
(e)U uuwedza u isa phana na vhudavhidzano nga ha u shumiswa ha nyambo nnzhi na vhashelamulenzhe kha zwa dzinyambo na vhawe vhashumisani vha zwiwe zwiimiswa. 
(f) U simiwa ha vhukwamani na vhawe vhashumisani u khwahisa u bvela phana ha u thoma u shumiswa ha Phoisi. 
1.4 	Mutheo wa u thoma u shumisa 
U thoma u shumiswa ha Phoisi hu o alulwa nga u tevhedza zwiga zwo tiwaho, zwi tevhelaho: 
(a) 
U thoma u shumiswa ha Phoisi hu o dzheniswa nga iga nga iga nga tshifhinga tshi fushaho; 

(b) 
Maitele u thoma u shumisa a o itea kha zwifhinga zwo tiwaho nahone zwi swikeleleaho; 

(c) 
Maana a u shumisa a o vhumbwa na u engedzedzwa nga nila i pfadzaho ine ya ea khonadzeo ya u shumiswa; 

(d) 
U bvelela ha u shumiswa hu o oa u shanduka ha mvelele ya kushumisele kwa nyambo dza tshiofisi kha zwiirakitsha zwa muvhuso u iteala uri nyambo dza ngwaniwapo dzi kone u shumiseswa hune ha vha ho fanela; 

(e) 
Kulangulelwe kwavhui kwa zwishumiswa ku o vha kwa ndeme malugana na u anda ha hoea ya u pindulela na u khakhulula, nga maana kha Nyambo dza Tshirema; 

(f)
 hoea dza u thoma dza vhugudisi ha u khwinisa zwikili zwa u pindulela na u khakhulula, vhuologi, tsiko ya halusa maipfi na mathemo; 

(g) 
U bvela phana ha u thoma u shumiswa ha Phoisi hu o senguluswa tshifhinga tshohe hu na vhudavhidzano na vha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo Afrika Tshipembe, ine nga u pfufhifhadza ya pfi (PanSALB). Zwidodombedzwa zwa muvhigo une wa o senguluswa zwi o anadzwa; 

(h)
 hoisiso nga ha u shumisa luambo hu o rwelwa ari musi zwo fanela u ivhadza Phoisi na u thoma u shumiswa ha tsheo yo swikelelwaho. 


1.5 	Tsenguluso ya Nzulele Afrika Tshipembe ndi hayani ha zwigwada zwo fhambanaho u ya nga mvelele na dzinyambo. Hu anganyelwa uri nyambo dzine dza swika 25 dzi a ambiwa kha ino shango, he nyambo dza 11 dza ambadzwa maana a u vha kha tshiimo tsha tshiofisi u ya nga ha khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa. Hedzi nyambo dza tshiofisi dza fumithihi (11) dzi ambiwa sa nyambo dza amuni nga vhathu vhane vha swika tshivhalo tsha 98%, sa izwi zwi tshi o sumbedzwa kha tsumbedzi i tevhelaho, ye ya isendeka kha Mbalavhathu ya 1996: 
Cut and paste statistics figure, pg 9. No translation. 
Figara ya 1: U phaaladzwa ha Luambo Afrika tshipembe u ya nga ha luambo lwa u thoma kana lwa amuni (Vhubvo: Muvhalelano wa 2002 nga u pfufhifhadza, Tshitatesitiki tsha Afrika Tshipembe) 
Tshiwe tsha zwiga zwine zwa alula u anavhuwa ha nyambo dza Afrika Tshipembe tsho vha tshipia tsha u dzhielwa maana ha tshivhumbeo tsha luambo kha iwe sia, na u pwanyeledzwa kha iwe sia. Phoisi ya tshifhingani tsho fhiraho ya u shumiswa ha nyambo mbili yo sima muya wa vhushaka ha u sa lingana vhukati ha English na Afrikaans (nyambo dze dza vha dzi dzone fhedzi dza tshiofisi) na Nyambo dza Tshirema. U vhonalesa ha hedzi nyambo ho anwa mitshelo i kalakataho kha vhunzhi ha vhaambi vha Nyambo dza Tshirema malugana na vhudavhidzano na Muvhuso, na u kona u swikelela tshumelo dza muvhuso, vhulamukanyi, pfunzo na mishumo. 
U bveledziswa ha Nyambo dza Tshirema ndi tshiga tsha ndeme kha u lulamisa u sa lingana ha tshifhingani tsho fhiraho. Khano dza u sa bveledziswa ha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo malugana na u shumiswa ha luambo lu anganedzeaho na kuwalele, mathemo a thekinikhaa na halusa maipfi ndi khaedu khulu vhukuma kha u bvela phana ha u thoma u shumiswa ha Phoisi. U adzisa afho, Muvhigo wa vha LANGTAG wa (1996) u sumbedzisa uri u sa bveledziswa ha hedzi nyambo ho shela mulenzhe kha u ita uri vhae vha nyambo vha si tsha vha na dzangalelo kha nyambo dzavho vhone vhae. Dzangalelo a u shumisa English na /kana Afrikaans i khou uuwedzwa nga tshiimo tsha idzi nyambo kha sia a u shumisa luambo lwa thekinikhaa. 
Khaedu khulwane ya u thoma u shumiswa ha pulane ndi tshiimo tsha zwino tsha mashumisele a luambo, ane a umana na mishumo minzhi ye English ya vha i tshi i swikelela kha Afrika Tshipembe i si na khethululo. English i shumiswa fhethu hunzhi ho fhambanaho, kha zwiirakitsha zwa muvhuso na kha midia (yo tou ganiswaho na ya eekithironiki), mishumoni, sa luambo lwa vhudavhidzano vhukati ha zwigwada zwine zwa tea u davhidzana, lwa dovha hafhu lwa vha luambo lwa inthanete na Saintsi na Thekinolodzhi. Naho English i tshi etshedza u swikelela kha mishumo na pfunzo, lu dovha hafhu lwa vha tshikhukhulisi kha vhathu vhane vha sa vhe na nivho ya vhudzivha nga ha holwu luambo. Naho English i tshi dzhiiwa sa khoo ya matshilele na zwa matshimbidzele a zwa ikonomi na u homphiwa, i isa tshutshedzo kha u shumisa na u vhulunga nyambo dza ngwaniwapo khathihi na u thoma u shumiswa ha phoisi ya nyambo nnzhi. 
Hone-ha, vhukoni ha English a ho ngo phaaladzwa nga nila ye ha vha ho tea u phaaladzwa ngaho, zwenezwo hu na tshiimo tsha shishi tsha u nanga luambo lune lwa vha lwa khwinesa. Tsedzuluso ya lushaka lwohe ya zwa matshilisano na luambo ye ya ewa maana a tsedzuluso nga vha PanSALB nga 2000 yo sumbedzisa uri vhathu vha tshivhalo tshine tsha fhira 40% fhano Afrika Tshipembe a vha pfesesi zwine zwa vha zwi tshi khou ambiwa nga English. Ho wanala uri vhadzulapo vhanzhi vha Afrika Tshipembe a vha fushei nga nila ine nyambo dzavho dza shumiswa ngaho kha sekhithara dza Nnyi na Nnyi. Tsedzuluso yo dovha ya wana uri vhadzulapo nga u angaredza vha dzhia Tshumelo dza Phabuliki dzi sa swikelelei siani a luambo. 
U adzisa kha u bveledziswa ha Nyambo dza Tshirema, zwi o vha zwa ndeme u khwahisedza u shumiswa ha nyambo dzohe dza tshiofisi. Pulane ya u thoma u shumisa i o kwama na mafhungo aya nga u a na muhumbulo wa u sima zwiwe zwiirakitshara na u wana dziwe nila dza u lulamisa nyimele iyi. 
1.6 	U thomiwa ha Phoisi ya Luambo Hu tshi dzhielwa nzhele fhungo a uri u thomiwa ha u shumiswa ha Phoisi hu o vha vhukando vhuhulwane ha tshanduko u bva kha kushumele kwa zwino, nila ya u shandukisea na u shumiswa nga zwiuku nga zwiuku ha pulane hu o tevhedzwa. U thivhela u sa tshimbila zwavhui ha u thoma u shumiswa ha pulane, ho ahiswa mahumbulwa haya: 
(1)	
Naho mihasho ya fumi fhedzi i tshi nga khethiwa kha u sima yuniti dza dzinyambo, mihasho yohe ya muvhuso i o lavhelelwa u thoma yuniti dza nyambo. 

(2)	
Nyanadzo ya nyambo nnzhi i fanela u thomiwa kha tshifhinga tsha miwaha miraru u ya nga ha mbekanyamushumo dza mihasho ya muvhuso. Sa tsumbo, kha waha wa u thoma 30%, kha wa vhuvhili 60%, kha wa vhuraru 100% ya nyanadzo dzavho dzi fanela u anadzwa. 


2. ZWIIRAKITSHA ZWA U THOMA U SHUMISA 
Zwiwe zwa zwiirakitsha na nila dze dza alutshedzwa kha tshipia tshine tsha o tevhela dzo etshedzwa u khwinisa u thomiwa ha pulane ino o bvelela. Zwiirakitsha zwi o vha na ndeme ya u langula kushumisele kwa luambo, vhukwamani ha mveledziso dza thandela dza nyambo, mashumele a tshiphurofeshenaa na u ea thikhedzo kha ndima ine ya khethwa nga vha tshumelo ya dzinyambo, na u bveledzisa zwiko zwa u shuma ha vhathu. Vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka, vhane nga u pfufhifhadza vha pfi (NLS) vha kha Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele, une nga u pfufhifhadzwa wa pfi (DAC) u o ranga phana u simiwa ha zwiirakitsha zwine zwa o oea, ya dovha ya vha na mushumo malugana na u wana nila dzo teaho. Zwenezwo, u bvela phana ha u thoma u shumiswa ho itika nga tshumisano na zwiirakitsha zwohe zwa shango ohe na zwa vunu, khathihi na vha PanSALB. 
U adzisa kha zwine zwa vha hone kha PanSALB na Hansard kha tshomedzo dza luambo, zwiwe zwiirakitsha zwine zwa fanela u simiwa u kona u langula u thoma u shumiswa ha Phoisi ya Luambo, ndi Dziyuniti dza Luambo, Foramu ya Luambo ya Lushaka ya na Khoro ya Luambo ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe. 
2.1 Vha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe 
PanSALB ndi mushumisani wa zwiirathedzhi zwa DAC kha mafhungo a dzinyambo. Zwenezwo i shuma mushumo muhulwane kha u bveledzisa na u phuromota nyambo dzohe dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe, ho katelwa na Khoe na San khathihi na Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe. Nyito dzohe dzine dza tshimbidzana na u siwa ha zwiirakitsha zwiswa na dziwe nila dzi o shumiswa nga kha vhukwamani kana tshumisano na vha PanSALB. Zwiirakitsha zwi tevhelaho, nga maana maana, zwi o vha zwishumiswa zwa ndeme kha u bveledzisa nyambo dza ngwaniwapo: 
(a) 
Komiti ya Luambo lwa vunu (dzi PLC) 

(b) 
Yuniti dza u dzudzanya halusa maipfi/dikishinari na Mathemo a Lushaka 


lwothe (dzi NLU)  Dzangano a Luambo lwa Lushaka lwohe (dzi NLB)
2.1.1 Mushumo wa Komiti ya Luambo ya Vunu 
Dzi PLC dzi o tea u shumisana na mavunu kha sia a zwa dzinyambo dzine dza kwama vunu avho. Dzi o shumana na u ea ngeletshedzo kha mafhungo ane a kwamana na -  
(1)	
u phuromota u shumiswa ha nyambo nnzhi; 

(2)	
vhusimamilayo ha phoisi ya luambo, ho katelwa phoisi ya luambo, maitele na zwa vhusimamilayo ha vunu na ha vhalanguli vha na maana kha vhupo ha vunu eneo; 

(3)	
luambo lwa pfunzo, u pindulela, vhuologi, u bveledzisa na u phuromota mawalo a mawalwa a nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo, pfanelo dza nyambo na vhukonanyi, na u bveledziswa ha lekizikhogirafi na mathemo; 

(4)	
 hoisiso; na 

(5)	
dzithandela 


2.1.2	Mushumo wa dziyuniti dza Lekizikhogirafi ya Lushaka 
Dzi NLU dzi o isa phana na u bveledzisa dzidikishinari kana halusa maipfi nga nyambo dzohe dza tshiofisi. Dzi o fanela u ibaekanya na khethekanyo ine ya vhidzwa Khethekanyo ya Vhukwamani ya Mathemo ya vha NLS. Nila dza u vhiga u ya nga ha mashumele na vha dzi NLB i fanela u alutshedzwa nga vhuronwane. 
2.1.3 Mishumo ya Madzangano a Luambo a Lushaka 
Dzi NLB a dzo ngo vhumbwa fhedzi nga mirao ine ya vha vhaambi vha luambo lwa amuni vha luambo lwonolwo, fhedzi tshiga tshihulwane ndi tsha uri vha fanela u vha vha na nivho ya tshipentshele kana ya nha ya luambo sa izwo vha tshi o etshedza ngeletshedzo kha vha PanSALB kha mafhungo ane a kwama Luambo kwalwo, Lekizikhogirafi, Tsiko ya mathemo na Mawalwa. Vha na maana a u anganedza ekizikhogirafi na luambo kwalwo. 
2.2 Hansard 
Ho sedzwa tshivhumbeo tsha nyito dza zwa vhusimamilayo yavho, Vhusimamilayo ha Mavunu na ha Phaamennde ndi mafhungo a pfanelo, dzine dza etshedza tshumelo kha nyambo dzohe dza fumithihi dza tshiofisi. Nga mawe maipfi, mavunu a dzi tou fanela u etshedza nyambo dzohe dza tshiofisi dza fumithihi. Ofisi dza Hansard dzi re phaamenndeni kha mavunu o fhambanaho dzi na mushumo muhulwane wa u tikedza vhuifhinduleli uhu. Zwenezwo ndi zwa ndeme uri hedzi ofisi dzi shumisane na Dziyuniti dza Luambo na zwiwe zwiirakitsha zwine zwa tshimbidzana na mafhungo aya. 
2.3 Dziyuniti dza Luambo kha mihasho ya muvhuso na kha Mavunu 
U thoma u shumiswa ha Phoisi ya Luambo hu o ea mvelelo dza u alusa hoea dza tshumelo dza luambo, nga maana nga vhupinduleli, u khakhulula na u bveledziswa ha mathemo. U ya nga ha tsedzuluso ya waha wa 2000, nga vha DAC, yo sumbedzisa uri 40% ya zwiirakitsha zwa muvhuso wa lushaka na 80% ya mavunu i na dziyuniti dzine dza shuma na zwa mafhungo a vhupinduleli na khakhululo, fhedzi yuniti idzi dzi fhambana nga vhuhulwane na mishumo. Hu tshi khou o thoma u shumiswa ha Phoisi ya Luambo, hoea ndi ya uri mihasho yohe ya muvhuso wa lushaka na ya mavunu i fanela u vha na dziyuniti dza luambo. 
2.3.1	Tshakha dza zwiirakitsha Dziyunuti dza Luambo dze dza iimisela u langula u thoma u shumiswa ha Phoisi ya Luambo dzi o simiwa kha mihasho yohe ya muvhuso kha vunu iwe na iwe. Yuniti iwe na iwe ya luambo i o vhumbwa nga murao wa tshiafu une wa vha na vhukoni ha u pindulela kana u bviseala mushumo uyo wa u pindulela nna ha kona u sedzuluswa ndeme ya mushumo wonoyo kha -  
.	
nyambo dza tshiofisi dza fumithihi, kha mihasho ya muvhuso ya lushaka lwohe; kana 

.	
luambo lwa tshiofisi lwo nangwaho u shumiswa kha vunu eneo. 


U bvisela mushumo wa vhupinduleli nna kha mupinduleli hu o langulwa nga phoisi ya zwa u bvisela nna ya zwa vhupinduleli na khakhululo, ine ya lavhelelwa u alula kuetshedzele kwa tshumelo ya thendara ya u pindulela na u khakhulula ine ya etshedzwa nga murahu ha miwaha mivhili zwayo. 
2.3.2	Muhumbulo muhulwane 
Dziyuniti dza Luambo dzi o vha vhukati na u khwahisa u bvela phana ha u shumiswa ha nyambo dzohe dza tshiofisi u ya nga ha hoea ya Phoisi ya Luambo. Dzi o dovha dza tikedza maana a u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi. 
2.3.3	Mushumo 
Mushumo wa hedzi yuniti u o vha u langula u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi kha muwe wa mihasho kana vunu na u kwamana na miwe mihasho kha mafhungo ane a kwamana na zwa dzinyambo. 
Dziyuniti dza Luambo dzi o vha na vhuifhinduleli, vhukati ha zwiwe zwithu, na zwi tevhelaho: 
Cu sima Phoisi ya Luambo kha muhasho na kha mavunu; 
Cu bva fulo a tsivhudzo ya Phoisi ya Luambo na Khoudu ya Vhuifari ya Luambo vhukati ha mihasho kana vunu. 
CU langula na u leludza tshumelo yohe ya u pindulela na u khakhulula, hu nga vha kha mushumo une wa khou itwa nga ngomu kana wo bviselwaho nna. 
CU vhalulula na u ganisa mawalwa ohe a nyambo dza tshiofisi. CU leludza u shumiswa ha tshumelo ya vhuologi kha nyambo dzohe dza tshiofisi. CU ea ngeletshedzo muhasho kana vunu kha luambo lune lwa tea u shumiswa (kha u amba kana u wala). 
CU langula na u leludza mbekanyamushumo dza vhugudisi kha vhathu vhane vha kha i vha vhaswa kha vhupinduleli, vhukhakhululi na u bveledziswa ha mathemo, na mbekanyamushumo dza luambo kha luambo lwa tshiofisi lune lwa tea u shumiswa nga vhashumeli vha muhasho kana vha vunu. 
CVhukwamani na mirao ya DAC na PanSALB (tsumbo, komiti dza luambo lwa vunu, mirao ya luambo lwa lushaka na dziyuniti dza lekizikhogirafi ya lushaka) u bveledzisa mathemo. 
CU shuma sa mukonanyi vhukati ha muhasho kana vunu na DAC na/kana PanSALB malugana na u bveledzisa thikhedzo na vhugudisi vhune ha etshedzwa nga DAC na/kana PanSALB. 
CU uuwedza u shumiswa ha luambo lwo leluwaho kha Tshumelo dza Nnyi 
na Nnyi Yuniti dzohe dza luambo dzine dza khou themendelwa nga Phoisi dzi fanela u simiwa mafheloni a waha wa 2005 
2.4 	Foramu ya Luambo ya Lushaka 
2.4.1	Tshakha dza zwiirakitsha 
Foramu ya Luambo lwa Lushaka ine ya katela vhaimeleli vha vhukwamani vhane vha bva kha muvhuso na kha zwiirakitsha zwi si zwa muvhuso i o simiwa. Foramu i o angana nga kotara. I o vhumbwa nga vhaimeleli vhane vha bva kha mavunu na avho vhane vha bva kha mivhuso ya lushaka vhane vha o vha tshipia tsha u thomiwa ha maitele, ho katelwa na PanSALB na zwiirakitsha zwayo. Musi ho sedzwa nivho ya vhukonesesi vhune ha o oea, muimeleli ane a bva kha khoro ya zwiimiswa zwa Pfunzo dza Nha, u fanela u vha tshipia tsha Foramu iyi.  
2.4.2 Muhumbulo muhulwane 
Ndivho khulwane ya Foramu ya luambo ndi u uuwedza nyambedzano nga ha phoisi ya luambo na mafhungo a u thoma u shumiswa vhukati ha vhoradzinyambo na vhomakone vhane vha vha fhasi ha vhurangaphana ha Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele. Fhethu hune ha o sedzeswa hu o vha kha vhukwamani ha zwiirakitsha zwa luambo zwo fhambanaho na tshumelo ya u thomiwa ha NLPF hu na ndivho ya u alusa vhukwamani na u fushea kha u shumiswa zwavhui ha zwiko. I o dovha hafhu ya vha luvhane lwa u kovhekana mihumbulo na tshenzhemo kha sia a u pulana dziwe thandela na mawe maitele ane a tshimbidzana na fhungo ii. 
2.4.3 Mushumo 
Mushumo muhulwane wa Foramu u o vha wa u sedzulusa maitele a u thoma u shumisa phoisi, u sengulusa na u sedza hoea ya thandela dzine dza tea u thoma, na u rangela phana mafulo a u rwela ari. I o dovha hafhu ya vha na mushumo wa u oa vhukwamani na u shumisana kha mafhungo a u thoma u shumiswa ha Phoisi ya Luambo. Zwenezwo, tshiga tsha ndeme tshine tsha o sedzwa khatsho ndi u bveledzisa mathemo na thandela dza luambo hu u itela u thivhela u dovhololwa ha mushumo muthihi, zwine zwa o gonyisa mbuelo dza zwe zwa vhulungwa. 
Ho ahiswa muhumbulo wa uri u simiwa ha Foramu ya Luambo ya Lushaka i mbo i rwelwa ari lwa tshiofisi. 
2.5 Khoro ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe 
2.5.1 Tshakha dza zwiirakitsha 
Khoro iyi i o tholiwa nga Minisia wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekinolodzhi, hune ya o vhumbwa nga murao we wa khethwa nga DAC, DoJ, PanSALB, SAQA, na Khantsela ya Pfunzo dza Nha, na vhathu vha rathi vhe vha khethwa nga vhoraphurofesheni na mawe madzangano ane a vha kha zwa tsimu ya vhupinduleli, vhuologi, lekizikhogirafi, tsiko ya mathemo, vhukhakhululi ha luambo na zwa mulayo. Mirao ya Khoro i o shuma kha iyi ofisi miwaha i no swika mianu fhedzi, fhedzi vha nga i sudzuluselwa kha vhuwe vhuimo kana u dovha vha tholwa kha iwe themo ya ofisi, zwi amba uri nga murahu ha miwaha mianu ya u thoma. Khantsela i o vha tshiga tsho imiswaho nga kha Mulayo wa Phaamennde. 
2.5.2 Muhumbulo muhulwane 
Ndivho hulwane ya Khoro ya Luambo ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe i o vha u alusa tshiimo tsha phurofesheni na u ola tshileme tsha zwibveledzwa. I o dovha ya tsireledza mirao ya phabuiki ine ya shumisa tshumelo dza luambo. 
2.5.3
 Mishumo 

Mushumo muhulwane wa iyi Khoro ya vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe u o vha wa u langula zwa vhugudisi, u rwelwa ari, na u redzhisiariwa ha vhoradzinyambo hu u itela u alusa tshiimo tsha phurofesheni ya dzinyambo na ndeme ya zwibveledzwa zwa luambo zwine zwa vhewa u vhulunga maimo a luambo. Khoro i o shumisana na Furemiweke Ndalukano ya Lushaka, ine nga i pfufhifhadza ya pfi (NQF) kha mbekanyamushumo dza zwa vhugudisi na vha zwa Ndango ya zwa Ndalukano ya Afrika tshipembe, ine nga u pfufhifhadza ya pfi (SAQA). 

3. 
DZIWE NILA 


Nila dza kuitele dzine dza nga shumiswa kha u thoma u shumiswa ha Phoisi ya Luambo dzi o leludziwa nga u bveledziswa ha mathemo, vhupinduleli na vhukhakhululi, thekinolodzhi ya luambo, Khoudu ya Vhuifari ya luambo, Vhulanguli ha Tshumelo dza luambo, vhuoli na tsedzuluso dza luambo, mafulo a tsivhudzo a nyambo, Tshumelo ya Vhuologi ha hingo ya Afrika Tshipembe, tshisiku tsha mafhungo, u bveledziswa ha Nyambo dza Zwiga, vhugudi ha luambo na mugaganyagwama. 
3.1 U bveledziswa ha Mathemo 
U thoma u shumiswa ha Phoisi ya Luambo hu o ea mvelelo dza hoea ya nha ya vhupinduleli na vhukhakhululi, na u bveledziswa ha mathemo kha masia ohe hu o vha na ndeme khulu, hoea ya tshumisano na vhawe vhashelamulenzhe, dziyuniti dza luambo, madzangano a nyambo (sa tsumbo, zwiirakitsha zwine zwa wela ha fhasi ha PanSALB zwine zwa nga yuniti dza lekizikhogirafi, madzangano a luambo a lushaka na komiti dza luambo lwa mavunu). Khethekanyo ya Vhukwamani ha Zwamathemo, tshine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (TCS) ine ya vha fhasi ha NLS i o wana tshumisano ya nha nga kha vhukonanyi vhune ha bva kha Foramu ya Luambo ya Lushaka. Tshisiku tsha Mathemo a Lushaka, ane a o vha o longelwa kha khomphyutha, tshi o simiwa nga vha DAC u leludza u swikelelea na u phaaladzwa ha mathemo kha nyambo dzohe dza tshiofisi. Tshisiku tsha mathemo tshi o swikelelea nga kha inthanete nahone i o khwiniswa luthihi zwalwo nga wedzi. 
Vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka zwa zwino vho idzhenisa kha thandela dza tshivhalo, ndivho hu u itela u sika tshisiku tsha mathemo a u shumiswa ha nyambo nnzhi, tshine tsha o o katela masia o fhambanaho a mafhungo, hune 
ha nga vha na khonadzeo ya uri u anganyiswa ha mutevhe wa mathemo a nyambo dzo fhambanaho hu nga bveledziswa kha itshi tshisiku. U ya nga ha hoea dza vhashumisi kana khumbelo, mutevhe uyu wa mathemo u nga dovha wa etshedza mafhungo ane a kwama halutshedzo, tsumbo dza mafhungo, muhumbulo, na vhubvo ha nyanadzo. U ri hu kone u swikelelwa ndivho ya tshifhinga tshipfufhi, dziwe dza thandela dzi tevhelaho dzi khou iswa phana: 
(1)	
Vhuthu, Matshilisano, Zwa ikonomi na vhulanguli ha zwa saintsi 

(2)	
Zwasaintsi na Thekinolodzhi ya Murole 1-6 

(3)	
 ivhambalo ya Murole 1-6 

(4)	
Zwakhomphyutha na IT 

(5)	
Radio Dzapo 


Vhukwamani vhukati ha mawe mashango a re vhahura vha a Afrika Tshipembe kha u bveledzisa nyambo dzine dza kovhekanywa a o uuwedzwa. 
3.2 	Vhuologi, vhupinduleli na vhukhakhululi Kha tshifhinga tsha zwino, hu vhonala hu na tshomedzo dzi sa fushi dza vhuologi, vhupinduleli na vhukhakhululi. Musi dziyuniti dza Luambo dzi tshi o vha na mushumo muhulu wa u sedzana na fhungo ii, tshikhala tshine tsha vha hone vhukati ha hoea ya tshumelo ya luambo na zwishumiswa zwine zwa o swikelela u etshedzwa ha tshumelo iyi zwi oa u lingululwa. Zwiga zwine zwa o sedzuluswa zwi o katela hezwi zwi tevhelaho: 
(6)	
 Khoso dza vhugudisi dza vhapinduleli 

(7)	
Zwiko zwa vhupinduleli/vhuologi 

(8)	
Phoisi ya vhupinduleli na vhukhakhululi 


Tsumbanila ya Phoisi ya zwa Vhupinduleli na Vhukhakhululi yo livha kha u etshedza tsumbanila kha vhupinduleli vhune ha khou itwa nga ngomu, vhukhakhululi na u sedzulusa mawalwa na kha u bvisela nna ha mawalwa ho sedzwa kha u khwinisa tshumelo na u alusa zwibveledzwa zwa maiimo a nha vhukuma. 
3.3 	Vhugudisi u fhaa tshumelo, nga maana ya vhupinduleli, vhukhakhululi, vhuologi, lekizikhogirafi na tsiko ya mathemo i o vha hoea khulwane ya u bvelela kha u thoma u shumiswa ha Phoisi. Vhugudisi siani a ndango ya u shumiswa ha luambo i o sedzuluswa nga mbekanyamushumo dza vhugudisi dzo bveledzwaho nga vha DAC na PanSALB u ya nga ha vhaetshedzi vha u rwela ari. 
Mbekanyamushumo dzine dza pfi, Block-release, dzi o ambedzaniwa nga hadzo nga vhaetshedzi vha tshumelo kha vhoradzinyambo vhane vha vha hone zwino, ha kona u etshedzwa masheleni a u ya u wana vhugudisi kha vhoradzinyambo vhane vha kha i vha vhaswa. Mbekanyamushumo dza ngudiso dzi o katela khoso dza tshifhinganyana, ngudiso dza mvusuludzo na ngudiso dza mbekanyamushumo dza tshifhinga tshilapfu, tshumisano na SAQA, DoE na zwiwe zwiimiswa zwa pfunzo, kha zwinzhi-zwinzhi, ndi zwa ndeme kha u lingedza u fhungudza u ahela ha vhashumeli vha phurofeshenaa vha luambo. hodea dza Mutheo wa Zwa pfunzo ya Lushaka (NQF) i o tevhedzwa kha u dzudzanya na u etshedza tshumelo ya mbekanyamushumo dza vhugudisi. 
U ka nivho na u bveledziswa ha u vha makone kha zwa dzinyambo nga vhashumeli vhohe vha muvhuso kha dzinyambo dziwe nga nna ha luambo lwa amuni/ kana luambo lwa u thoma, zwi dzhiiwa tshi tshiga tsha ndeme kha u etshedza tshumelo ya lushaka. Zwiuuwedzi zwi o bveledziswa nga vha DAC, vha tshi khou shumisana na vha PanSALB, DoE na DPSA, u uuwedza vhashumeli vha muvhuso u vha na dzangalelo a u guda na u vhulunga dziwe nyambo, zwenezwo vha swikelela u ivha nyambo nnzhi. 
3.4 	Luambo lwa Thekinolodzhi Thekinolodzhi i fanela u shumiswa u leludza vhukwamani vhukati ha vhashumisani kha sia a zwa dzinyambo, hu na ndivho ya u bveledzisa nyambo dza ngwaniwapo. Dzi software dza Khomphyutha dzine dza nga mbekanyamushumo dza word processing word processing programme, sisieme dza vhulanguli ha mathemo Terminology management systems na Software dza vhupinduleli translation software, dzi fanela u shumisana na u uuwedza u shandukiswa ha mathemo na mawe mafhungo vhukati ha yuniti dza dzinyambo na vhawe vhashumisani vhane vha nga vha Hansard na vha dziyuniti dza lekizikhogirafu dza lushaka (dzi-NLU). 
U fusha hoea ya u avhanyedzisa u bveledziswa ha nyambo dza ngwaniwapo na u ka nivho na u langa iwalo a didzhithaa ine a kona u dovha dza shumiswa na data ya tshipitshi, DAC yo iimisela u fhaa maana a tshumelo ya u etshedza mafhungo a tshomedzo dza thekinoodzhi. Nyambo dza ngwaniwapo dzi o tikedzwa nga u bveledziswa ha zwiirathedzhi zwiswa, zwine zwa shumisa thekinolodzhi ntswa, vhukwamani na u thoma u shumisa. 
3.5 	Khoudu ya Vhuifari ya Luambo ya vhashumeli vha muvhuso Khoudu ya Vhuifari ya luambo ya vhashumeli vha muvhuso i o sumbedzisa nila ine vhashumeli vha muvhuso vha fanela u davhidzana na u shumisana na phabuiki u itela u etshedza tshumelo i fushaho. Khoudu ya vhuifari i o katela maitele kana milayo a dzangano a Batho Pele u ya nga hune tshumelo ya nnyi na nnyi ya vha na muano wa u etshedza tshumelo yo fhelelaho, mafhungo a vhukuma ane a etshedzwa nga nyambo dzine dza pfeseswa nga khasiama. Khoudu i o ombedzela fhungo a uri hu songo vha na khasiama kana mushumeli wa muvhuso ane a o thudzelwa thungo kana a o vha kha vhuimo vhu si havhui nga mulandu wa u shumiswa ha luambo lune a nga vha a sa lu pfesesi. Vha DAC, khathihi na vha DPSA vhane vha o vha vha tshi kwamana na miwe mihasho ya muvhuso, vha o bveledzisa na u anadza Khoudu u ya nga mbonelaphana ya Mulayo wa Nyambo wa Afrika Tshipembe. Vho Minisia vha o anadza milayo ya ndango malugana na khoudu kha Gazethe mafheloni a waha wa 2005. 
U adzisa kha fhungo a u anadza kha Gazethe, hu o shumiswa luambo lwo leluwaho lune Gazethe iyi ya o anadzwa ngalwo u itela uri vhashumeli vhohe vha muvhuso vha kone u dzhiela nzhele na u ivha nga ha heyi khoudu. 
3.6 	Ndaedzo dza tshumelo na tshisiku tsha mafhungo Ndaedzo ya tshumelo ya dzinyambo (sa tsumbo, tshisiku tshine tsha vha na madzina a mazhendedzi a yelanaho/ dzikhamphani/yuniti dza luambo, vhupinduleli, vhukhakhululi, na tshumelo ya mathemo, pulane dza luambo) dzi o bveledziswa. Khophi dza idzi ndaedzo dzi o phaaladzwa kha zwiirakitsha zwohe zwa muvhuso wa lushaka na wa mavunu, na kha madzangano a zwa dzinyambo na dziyunivesithi. I o dovha ya wanala kha website ya DAC nahone i o dzulela u khwinisiwa tshifhinga tshohe. Vhulanguli vhu fushaho ha u thoma u shumiswa ha phoisi vhu o engedzedzwa nga u etshedzwa ha mafhungo ane a wanala kha zwiko na zwiirakitsha zwa dzinyambo. 
Hu na hoea ya u luvhane/matshimbidzele o imiselaho kha mushumo wa u kuvhanganya na u phaaladza mafhungo nga ha u thoma u shumiswa ha phoisi ya luambo, maga a u thoma na maga ane a o tevhedzwa (lwa u thoma kha tshiimo tsha lushaka, fhedzi na kha tshiimo tsha madzingu (Tshipembe ha Afrika) na kha tshiimo tsha mashangoavha). 
Ndivhotiwa ndi u uuwedza u kovhekana ha mafhungo, na hoisiso na u shumisana vhukati ha vhalanguli vha mazhendedzi a dzinyambo na madzangano ane a vha na dzangalelo. U adzisa kha luwalo lwa mafhungo lune lwa bveledziswa nga kotara, hu o rwelwa ari website.  Mafhungo o teaho na mahumbulwa ane a o ahiswa nga vhawe vhashumisani a o sedzuluswa nga vha Tshumelo ya Luambo lwa Lushaka, NLS. 
3.7 	 Vhulanguli na vhusedzulusi U isa phana na u thoma u shumiswa ha phoisi na u sedzuluswa ha data ya vhukuma nga ha tshivhumbeo tsha u shumiswa ha luambo na mashumisele a luambo ane a khou shumiswa tshifhingani tsha zwino, u itela u topola zwavhui na zwisi zwavhui kha Phoisi na u langula mvelaphana yayo. Tsedzuluso na vhuoli ha zwa dzinyambo vhu o etshedzwa na vhukwamani na madzangano o teaho ane anga PanSALB na hoisiso na u bveledziswa ha zwiwe zwiimiswa. Mvelelo dzine dza o wanala kha hedzi tsedzuluso na vhuoli dzi o thusa muvhuso kha u dzhia tsheo yo teaho kha u thoma u shumiswa ha Phoisi ya Luambo. 
Yuniti dza Luambo dzi o oea u ola zwikili/vhukoni na maana a tshumelo ane a vha hone kha mihasho na kha mavunu avho. Mafhungo aya a o vha a ndeme kha sia a u kunga mirao miswa, u thoma u shumisa Khoudu ya Vhuifari ya Luambo na u wana hoea na zwiga zwine zwa oea kha mihasho yo fhambanaho na kha mavunu. 
3.8 	Mafulo a tsivhudzo a luambo Mafulo a tsivhudzo a luambo ndi a ndeme kha u karusa dzangalelo a nnyi na nnyi siani a luambo. Vha DAC, vha tshi shumisana na PanSALB, vha o isa phana na u bva mafulo a tsivhudzo a nyambo u   
(a) 
lulamisa phoisi dza luambo na maitele ane a shumiswa kha zwipia zwo fhambanaho zwa muvhuso; 

(b) 
u ita uri NLPF i ivhee na u ita uri vhathu vha dzhiele nzhele u etshedziwa ha u shumisa nyambo nnzhi kha ndayotewa; 

(C)
 uuuwedza vhashumeli vha muvhuso u etshedza tshumelo kha dzikhasiama nga luambo lune dza lu pfesesa; 

(d) 
u uuwedza vhathu u shumisa nyambo dzavho na u vha na dzangalelo a u guda dziwe dzinyambo; 

(e)
 u alutshedza sekithara dza vhubindudzi na dzo iimisaho nga ha mbuelo dzi sa timatimisi dzine dza nga kaiwa kha u thoma u shumiswa ha phoisi ya nyambo nnzhi kha madzangano avho; 

(f)
 u sima muya wa tshenzhemo wa ndeme dza u fhambana na u anda ha dzinyambo sa tshiga tsha vhufa tshashu Afrika Tshipembe; 

(g) 
u uuwedza muya wa u konelelana kha u fhambana ha dzinyambo fhano Afrika Tshipembe; 

(h) 
u sima muya wa u dzhiela nzhele mbuelo dza u dzula kha shango ine ha ambiwa nyambo nnzhi; 

(i) 
khwahisedza u pfesesa ha vhukuma zwine zwa khou alutshedzwa nga phol isi kha vhuimo hohe. 


Mafulo o tiwaho a u tsivhudza nga ha nyambo a o thoma u shumisw nga dziyuniti dza luambo (dza lushaka na dza mavunu), DAC na PanSALB. Musi hu tshi sedzwa mushumo une vha u shuma kha u thoma u shumiswa ha phoisi, mihasho ya muvhuso/vhashumeli vha muvhuso vhane vha o vha vhone vhawanatshumelo kha miwaha mivhili ya u thoma. Mafulo o livhiswaho kha vhadzulapo vhohe vha o dzheniswa nga tshifhinga tshithihi. Matheriaa o fhambanaho a u phuromota ( sa tsumbo, nyanadzo dzine dza longelwa kha dziguranna na kha mawalo a mafhungo a o phaaladzwa) na luambo lwa vhudavhidzano lu o bveledziswa kha fulo iwe na iwe o tiwaho. 
3.9 	Vhuologi ha hingo Kha vhupo ha nyambo nnzhi sa Afrika Tshipembe, vhuologi ha hingo vhu etshedza Muvhuso nila dza u vhulunga masheleni na u fhungudza u shaea ha nivho ya luambo na u kona u swikelelea ha tshumelo dzine dza etshedzwa. Heyi nila ya vhuologi yo leluwa vhukuma na u kona u vhulunga masheleni nga u sudzulusa vhukule ha vhupo ho fhambanaho nga u kona u swikelela muologi kha kha luingo. Zwenezwo, Vhuologi ha luingo ndi tshumelo yo teaho kha vhupo vhune ha nga ha Afrika Tshipembe vhune ha vha na nyambo nnzhi dzine dza ambiwa, hune tshumelo ya luambo ya o oea, u leludza nivhadzo dza shishi kha nyimelo dzine khasiama kha vhuwe vhupo ha tshumelo vhune ha nga dzikiliniki na zwiitshini zwa mapholisa, hune ha nga oea luwe lwa luambo ngeno na zwifhinga zwa vhukwamani zwa vha zwi sa tou ivhea zwavhui. 
Nga tshino tshifhinga, vha DAC vha khou tshimbidza ndingo ya Tshumelo ya Vhuologi ha Luingo ya Afrika Tshipembe, ine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (TISSA) hu na ndivho ya u ita tsedzuluso ya u konadzea ha vhuologi ha luingo kha a Afrika Tshipembe. Ndingo ya Tshumelo yo itwa kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe kha zwiitshi zwa mapholisa zwine zwa swika 70 na kha mivhuso-yapo kha dzikiliniki dzine dza swika fumithihi (11) na kha dzikhaunthara dza malo dza tshumelo ya dzikhasiama dzine dza wanala ngei kha vha Thwane Metropolitan Council. 
3.10	 U phuromotiwa ha Khoe na San na Nyambo dza Zwiga dza Afrika Tshipembe PanSALB yo no dzudzanya Bodo dza Luambo dza Lushaka (Dzi NLB) u bveledzisa, u phuromota na u kona u ta zwipia zwa ndeme zwa u bveledzisa Khoe, San na Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe, u itela u alusa tshiimo tshadzo. Zwiwe zwiirakitsha zwine zwa vha hone zwine zwa phuromota na u bveledzisa Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe na dziwe thandela dzine dza khou bvela phana dzi o tikedzwa. Vhukwamani na madzangano a tshumisano ndi ha ndeme kha tshiwo hetshi. 
3.11	 Midia Midia u o shela mulenzhe zwihulwane kha u sika mafulo a u tsivhudza kha sia a Mutheo wa Phoisi ya Luambo. Ndivho ya u shumisa midia i o vha ya u kwama tshigwada tsha phabuiki u tshi etshedza pfunzo nga ha zwi re ngomu kha Phoisi uri i kone u pfesesa pfanelo dzayo na vhuifhinduleli vhune ya vha na ho. Khasho ya midia malugana na mafhungo ane a katela Phoisi ya Luambo a o khwahisedzwa. U adzisa kha midia wa zwa u ganisa na wa eekihironiki, website ya DAC i o shumiswa u vhambadza u shumiswa ha nyambo nnzhi. Miwe mihasho ya Muvhuso i o uuwedzwa u phuromotiwa ha u shumiswa ha nyambo nnzhi kha dzi website dzayo na kha nyanadzo dza nga nna. 
DAC i o dovha ya shumisana na SABC na dziwe midia dza vhudavhidzano dzine dza nga zwiitshi zwa radio zwo iimisaho kha u uuwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi. Sa tsumbo, vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka, NLS, vha kati na u tshimbidza iwe thandela na tshiitshi tsha radio yapo kha u bveledzisa mathemo. 
4. MAHUMBULWA A ZWA MASHELENI NA VHASHUMELI VHANE VHA O OEA Mushumo wa u vhea mutengo we wa etshedzwa nga vha Vhufaragwama ha Lushaka na vha DAC nga waha wa 2001, wo sumbedzisa uri masheleni e a anganyelwa a u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi a o swikelela nahone a nga dovha a longelwa kha tshandukiso hukhu dza mugaganyagwama wo dzudzanywaho. Mushumo uyu wa u avhela masheleni wo itwa u ya nga ha u sielisana ha zwigwada zwia zwa nyambo, he mawanwa a sumbedzisa uri hu o oea u engedzedzwa ha mugaganyagwama une wa 
vha fhasi ha 1%. U shumiswa ha nyambo dza rathi, u ya nga ha themendelo dza NLPF, dzi o gonyisa zwiuku mutengo fhedzi a u nga pai 2%. 
Ngeno hu na a uri mavunu na mivhuso yapo i o langwa nga nyambo dzine dza shumiswa kha vhupo honoho, mihasho ya muvhuso wa lushaka u o fanela u ita iwalwa a tshiofisi ine a o wanala nga -
a.	
Afrikaans 

b. 
English 

c.	
Tshitsonga 

d. 
Tshivena; na Luthihi lwa nyambo dzi tevhelaho: 

e.	
Tshizulu, Tshithoza, Tshindevhele, Tshiswati (tshigwada tsha Nguni); 

f.	
Tshisuthu, Tshitswana, Tshisuthu tsha Devhula (tshigwada tsha Sotho). 


Zwiirakitsha zwohe zwa muvhuso zwi o etshedza thikhedzo i fushaho ya masheleni kha u thoma u shumiswa ha Phoisi ya Luambo ine ya tshimbidzana na Mutheo wa kushumisele kwa Masheleni kwa Vhukati ha waha, une wa pfi (MTEF), hune u thoma u shumiswa ha o thoma mathomoni a waha wa muvhalelano wa 2003/4. 
4.1 Masheleni o anganyelwaho Masheleni o anganyelwaho u thoma u shumiswa ha Phoisi a o dzhiela nzhele zwiga zwi tevhelaho: 
(1)  U dzudzanya tshomedzo kha yuniti ya luambo ya muhasho/vunu iwe  
na iwe  
(2)  Vhukungi na vhugudisi  
(3)  Miholo na mbuelo dza tshiafu tsha dziyuniti   
(4)  Mbekanyamushumo dza yuniti dzine dza o  uuwedza u thoma u  
shumiswa  
(5)  U bvisela nna tshumelo ya vhupinduleli  
(6)  tshivhalo tsha vhuanadzi kha muhasho muwe na muwe  
(7)  u bvela phana na vhugudisi ha tshiafu tsha kha dziyuniti  

Zwitewa zwine zwa vha tshipia tsha tshumelo ya misi sa vhutshimbidzi (sa tsumbo, u pfuluwa, vhuendi, madzulo, ofisi, na mbadelo dza hingo), na tshisiku tsha mawalwa (vhuanadzi, u ganisa, mawalwa, zwishumiswa zwa u wala na zwishumiswa zwa dziofisini) na zwishumiswa zwine zwa nga (dzikhomphyutha, zwishumiswa zwa zwilidzo na zwishumiswa ha hingo) zwohe hezwi zwi o vha na mutsiko kha mutengo. 
Thebulu i re afho fhasi i etshedza na u vhambedza masheleni o anganyelwaho dziyuniti dza luambo dzine dza khou o thomiwa nga tshifhinga tsha (MTEF). 
C Mbadelo dza yuniti ya luambo 
(Tsenguluso u ya nga tshikalo tsha tshifhinga tsha MTEF) 
2002/03  2003/04  2004/05  hanganyelo  
30%  60%  100%  
Tshiafu  760 675  797 948  833 055  2 391 678  
Ndaulo  1 180 874  575 477  883 798  2 640 149  

Zwisiku  1 011 839  2 067 965  3 574 768  6 654 572  
Zwishumiswa   130 222  51 004  53 198  234 425  
Shango     - 
Tshumelo dza Phurofeshina a na ya Tshipentshela.  1 017 640  1 957 452  3 347 595  6 322 686  
Tsudzuluso     - 
Zwiwe-vho     - 
hanganyelo  4 101 250  5 449 847  8 692 413  18 243 510  

4.2 	Maitele a mugaganyagwama wa MTEF Hu tshi khou dzhielwa nzhele fhungo a uri Mihasho i o fanela u thoma u shumisa NLPF u ya nga ha hoea dza MTEF, zwenezwo zwi nga vha zwa ndeme u andavhudza kana u dodombedza zwine maitele aya a o katela. Maitele a mugaganyagwama wa MTEF a thoma nga u sedza zwiga zwa ndeme na ndugiselo dza mugaganyagwama une wa o etshedzwa nga tshifhinga tsha wedzi wa muvhalelano une wa a nga Lambamai. U swikelela kha u shumisana na phoisi ya waha wa muvhalelano wa Mutheo wa ikonomi khulu na DoR une wa vha hone u thoma nga wedzi wa Fulwana musi Komiti ya zwa kushumisele kwa masheleni a vhukati ha waha, ine ya pfi (MTEC) ya o ita themendelo dzayo. Ndugiselo dza mugaganyagwama nga u dodombedza na u phaaladzwa ha mafhungo dzi o vha hone nga murahu ha musi Fureimiweke ya Tshinyalelo dza Vhukati ha waha (MTEF) yo na anganedzwa henefhaa kha wedzi wa Tshimedzi nga 2003. 
A tevhelaho ndi maga ane a fanela u dzhiiwa phana ha musi mugaganyagwama u saathu u thoma u shumiswa: 
CU ridzhisiara phoisi kha maitele a zwine zwa tea u dzhielwa nha kha lushaka na kha vunu; 
CU dzhielwa nzhele ha phoisi nga Muhasho na pulane yo andavhuwaho ya u thoma u shumisa; 
C	U vhekanywa ha pulane ya u thoma u shumisa na u anganyela masheleni 
ane a o oea kha Muhasho. 
C	U bveledziswa ha u anganyelwa ha mugaganyagwama wa muhasho. 
C	U wana zwiko zwa ndambedzo ya masheleni 
Mihasho na mavunu zwi o vha na vhuifhinduleli ha u anganyela 
mugaganyagwama wa u thoma u shumiswa ha NLPF kha sia a kuvhusele. 
4.3 	Tshiafu tshine tsha o oea Tshiafu tsha Dziyuniti dza Luambo tshi o kungiwa nga mihasho yo teaho tsha dovha tsha etshedzwa vhugudisi ha mvuseledzo yo livhanaho na vhuifhinduleli ha mishumo yavho nga DAC, ine ya o vha i tshi khou shumisana na vhaofisiri vha PanSALB. Mbekanyamushumo dza vhugudisi ho fanelaho dzi o bveledziswa (kha vha sedze 2.2.2). 
Hu o vha na u fhambana nga tshikalo ya dziyuniti dza mihasho yo fhambanaho na mavunu. Tshivhalo tsha vhoradzinyambo tshine tsha o oea kha yuniti iwe na iwe tshi o langwa zwi tshi ya mbekanyamushumo dza nyanadzo na mugaganyagwama wa muhasho na wa vunu. 
Vhuhulwane ha dziyuniti vhu o bva kha mbekanyamushumo dzine dza khou shumiswa na vhukoni vhune ha o oea u uuwedza na u thoma u shumiswa ha Phoisi. Sa tsumbo, tshigwada tsha tshiafu tshi fanela u katela vhapinduleli, vhakhakhululi, vhapulani vha luambo, vhasiki vha mathemo, vhadzudzanyi vha dzi dikishinari, nazw. 
5.	MAHUMBULWA A U PENDELA 
Vha DAC vha dzhiela nzhele uri u thoma u shumiswa ha Phoisi zwi o isa khaedu khulwane vhukuma. Zwenezwo i o itika zwihulu nga tshumisano ya mawe madzangano a kwameaho kha u ita uri divho dzohe dzo bulwaho dzi konadzee nahone dzi swikelelee. 
6.	MANWELEDZO: PULANE NYANGAREDZI YA U THOMA U SHUMISA YA NLPF 
NDIVHOTIWA  NYITO  TSUMBAVHUYO  VHUIFHIND  TSHIFHINGA  
DZA  ULELI  TSHO TIWAHO  
KUSHUMELE  
U phasisa Mulayo wa Nyambo wa  1.U etshedza mvetamveto ya  1. U anganedzwa ha Pholisi nga  DAC  1. 5 Luhuhi 2003 2. hafamuhwe  
Afrika Tshipembe NLPF kha  Khabinethe  2003  
 Phalamenndeni  Khabinethe  2. U anganedzwa  3. Fulwi 2003  
2. U etshedza  ha pulane ya u  4. Fulwana 2003  
pulane ya u thoma  thoma u shumisa  5. hangule 2003  
u shumisa kha  nga Khabinethe  
Khabinethe  3. U anganedzwa  
3. U etshedza  ha mulayotibe wa  
Mulayotibe wa  Nyambo wa Afrika  
Nyambo dza  Tshipembe nga  
Afrika Tshipembe  khabinethe  
kha Khabinethe  4. U anganedzwa  
4. Vhukwamani na  nga Komiti ya  
Komiti ya  Photifolio  
Photifolio  5. U phasiswa na u  
5. Mulayotibe wo  anganedzwa ha  
kumedzwaho  Mulayotibe  
Phaamenndeni  
U sima Foramu ya  U dzudzanya  Vhuimeli u bva kha  DAC  Luhuhi 2003  
Luambo ya  dziwekishopo dza  mihasho na  
Lushaka  nyambedzano nga  mavunu  
ha u thoma u  
shumisa phoisi  
U anadza ndangulo fhasi ha Mulayo wa  1. Dziyuniti dza Luambo 2. Khoudu ya  1.Dziyuniti dza luambo dzi no shuma  DAC na DPSA  1. Tshimedzi 2003 2. Fulwana 2004  

Nyambo ya Afrika Tshipembe  Vhuifari ya tshumelo ya nnyi na nnyi  2. Khoudu u ya nga ha hoea ya Phoisi  
U sima dziyuniti  1. Vhuoli ha  1. Mafhungo a  Mihasho yo  1. Lambamai 2004  
dza luambo  zwikili zwa luambo  vhukuma ane a  teaho na DAC  2. Fulwi 2004  
na tshomedzo dza  sumbedzisa tshiimo  
u leludza vhukungi  tsha zwiirakitsha  
kha tshiafu tshi  zwa luambo zwa  
re hone  muvhuso  
2. Tshiafu tsho kungiwaho na u tholiwa  2. U tshimbidzana na zwine zwa lavhelelwa nga  
Phoisi na hoea  
dza mihasho  
U sima Khoro ya Vhoradzinyambo vha Afrika Tshipembe  U thoma dzangano ine a o rwela ari vhapinduleli, vhaologi vhoramathemo, lekizikhogirafasi na u langula phurofesheni  1. Redzhisiara ya vhoraphurofesheni vha luambo ya Afrika Tshipembe 2. U rwelwa ari ha vhoraphurofesheni vha luambo 3. Vhuhulwane ha u linga pfunzo ya phurofesheni dza luambo dzo fhambanaho  
U oisisa, u shumisa na u bveledzisa  U wana vhushumisani na vhabveledzisi vha  Nyambo dza Tshirema dzo bveledziswaho nga  DAC i tshi shumisana na PanSALB,  2003 na u isa phana  
thekinoodzhi yo teaho  thekinoodzhi  Thekinoodzhi  Muhasho wa Vhudavhidzano,  
dzi-NLU,  
Vhoradzinyambo  
, zwiimiswa zwa  

u guda, IT,  
mazhendedzi na  
sekhithara dzo  
iimisaho  
U etshedza  U thoma vhuoli  Tsheo yo  Zwiirakitsha  Tshifhinga  
ngeletshedzo ya  ha yuniti dza  isendekaho kha  zwa Muvhuso,  tshohe, luthihi  
luambo i fushaho  luambo  ngeletshedzo dzi no  DAC, PanSALB,  zwalwo nga  
pfadza  Stats SA  waha  
U alusa tshiimo  1. U bva fulo a  1. U tendelana na  DAC, PanSALB  Tshifhinga  
tsha Nyambo dza Tshirema hu tshi katelwa nyambo  tshenzhemo ya Dzinyambo 2. U topola  zwiirakitsha zwa muvhuso u ya nga ha u thoma u  na mihasho ya muvhuso  tshohe  
dza Khoe na San  zwiwe zwiga  shumiswa ha  
na Nyambo dza Zwiga dza Afrika  zwine zwa kwama luambo lwa  Phoisi 2. U tendelana na  
Tshipembe  lushaka  phabuliki u ya nga  
3. U Tsivhudzanga  ha zwine ya  
ha mushumo une  lavhelela kha  
luambo lwa vha  nyambo dzayo  
nawo kha lushaka  
U bveledzisa  1. U topola masia  1. Dikishinari dza  1. PanSALB,  Tshifhinga  
Nyambo dza  ane a tea u  thekhinikhaa  DAC na mirao  tshohe  
Tshirema na  dzhielwa nha  2.Kuwalele/othogir  ya vhadzulapo  
Nyambo dza zwiga  2. U tikedza  afi  vha muvhuso  
dza Afrika Tshipembe  zwiirakitsha zwi re hone zwi no  3. Milayo ya Mupeleo &  2 PanSALB, dzi-PLC, dzi-NLB,  
khou phuromota  dzigirama  dzi-NLU, DAC,  
mveledziso  Zwiimiswa zwa  
3. U thusa kha u  pfunzo,  
sima  zwiimiswa zwa  
zwiirakitsha/mbe  hoisiso,  
kanyamushumo  sekhithara dzo  
dzine dza  iimisaho,  
idzhenisa kha  muthu o  

mveledziso 4. U tikedza thandela dza nyambo dzi re vhahura na dzashu  iimisaho nga ehe, madzangano a phurofeshenala, dzi-NGO, dzi-CBO na mihasho ya muvhuso 3. PanSALB, dzi-PLC, dzi-NLB, DAC, zwiimiswa zwa pfunzo, zwiimiswa zwa hoisiso, madzangano a phurofeshen aa, dzi-NGO, dzi-CBO, na mihasho ya muvhuso 4. SADC, DAC, PanSALB, Ofisi ya Phuresidennde, Muhasho wa Mafhungo a zwa Nna, Zwagwama, Zwa makwevho, UNESCO na AU  

6.1 PULANE YA U THOMA U SHUMISWA KHA MUHASHO WA LUSHAKA (TSUMBO. MUHASHO WA PFUNZO) 
Pulane ya u thoma u shumiswa yo isendeka kha u humbulela uri Mulayo wa Luambo wa Afrika Tshipembe u o thoma u shumiswa nga wedzi wa Khubvumedzi 2003 
NDIVHOT IWA  NYITO  TSUMBAVHUYO DZA KUSHUMELE  VHUIFHIND ULELI  TSHIFHINGA TSHO TIWAHO  
1. U anganedz a Phoisi ya luambo  1. U thola Komiti ya Phoisi ya Luambo 2. U fara dziwekishopo na tshiafu 3. U vetaveta Phoisi ya Luambo 4. Mugaganyagwama u ya nga u aluwa ha u shumiswa ha pulane ya Phoisi (waha wa u thoma 30%, wa vhuvhili 60%, wa vhuraru 100%  1. Phoisi i swikelela hoea dza NLPF 2. Tshiafu tshi a tendelana 3. Phoisi ya Luambo i re na Ndunzhendunzhe 4. Thikhedzo ya masheleni ya u thoma u shumisa Phoisi  1. Vhulanguli ha nha 2. Vhulanguli ha nha 3. Vhulanguli ha nha 4. DG  1. Khubvumedzi 2003 2. Phando 2004 3. hafamuhwe 2004  
2. U sima yuniti dza luambo  1. Tsheo ya vhuhulwane ha yuniti 2. Vhuoli ha zwikili na maana a tshiafu 3. U kunguwa ha mirao ya tshiafu ya vhapinduleli vha 6 na vhaofisiri vhavhili: CKhunguwedzo CNdingo na u thola  1. U kovhekanywa u ya nga ha hoea dza mbekanyamushumo dza nyanadzo 2. Mafhungo a vhukuma ane a sumbedza zwikili, pfunzo na vhukonesesi ha u shumisa luambo kha  1. Vhulanguli ha nha 2.Vhudavhidza no 3. HR i tshi shumisana na NLS 4. NLS  1. ara 2003 2. ara-. Nyendavhusiku 2003 3. Phando- Lambamai 2004 4. Shundunthule 2004  

4. Vhugudisi ha tshiafu tsha yuniti dza luambo u thoma u shumisa Phoisi ya Luambo  tshiafu 3. Vhapinduleli vha phurofeshenala vha zwigwada zwa rathi vha nyambo (Nguni, Sotho, Tshivena, Xitsonga, English, Afrikaans) 4. Tshiafu tshi re na zwikili zwa nha  
3. U engedza u pfesesea ha Phoisi ya Luambo  1. Dziwekishopo tshiafu tsha DoE nga ha Pho lisi ya Luambo na vhuifhinduleli na pfanelo dzavho fhasi ha Mulayo wa Dzinyambo  1. U shumiswa ho teaho ha Phoisi ya Luambo 2. U pfesesa pfanelo na vhuifhinduleli ha tshiafu khathihi na idzo dza khasiama  Yuniti ya Luambo  Fulwi -Fulwana 2004  
4. U pindulela na u khakhulula mawalwa fhasi ha Phoisi  1. U pindulela na U khakhulula ha mawalwa e a thomiwa nga (waha wa u thoma 30%, waha wa vhuvhili 60%, waha wa vhuraru 100% 2. U langula mushumo wa u pinduelela uno khou itwa nna nga vhapinduleli vha nna: Cndangulo ya ndeme ya mushumo CU ita thendelano dza vhapinduleli vha nna  vhupinduleli ha tshiimo tsha nha  Yuniti dza Luambo  Fulwi 2004 u isa phana  


5. U ganisa mawalwa a re fhasi ha Phoisi  1. U ita thendelano ya vhaganisi u ganisa mawalwa ohe u ya nga ha u tiwa hao (waha wa u thoma 30%, waha wa vhuvhili 60%, waha wa vhuraru 100%) 2. U vhalulula na u khakhulula tshivhumbeo   nyanadzo ine ya fusha hoea dza Phoisi ya Luambo  Yuniti ya Luambo, Vhudavhidzano  Fulwi 2004 u isa phana  
6. U etshedza vhudologi fhasi ha Phoisi  u ita thendelano ya vhaologi arali hu na hoea  Vhuologi vhu pfadzaho kha luambo lu oeaho  Yuniti ya Luambo  Fulwi 2004 u ya phana  
7. U etshedza ngeletshed zo ya luambo  U dzulela u etshedza ngeletshedzo kha vhalanguli na tshiafu malugana na u shumisa luambo, u shumisa Khoudu ya Vhuifari ya luambo, u pindulela na u ologa, u uwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi  Ngeletshedzo u ya nga ha hoea dza Phoisi ya Luambo na dza tshiafu  Yuniti ya Luambo  Fulwi 2004  
8. U etshedza vhugudisi ha khoso dza luambo  U ita koniraka ya vhagudisi vho teaho u etshedza khoso dza u guda luambo  Khoso dzo dzudzanywaho kha luwe na luwe lwa nyambo dza tshiofisi dza fumuthihi u ya nga ha zwigwada zwa u sielisana  Yuniti ya Luambo  Fulwi 2004  
9. U  1. U shela mulenzhe kha  1. U dzhenela  Yuniti ya  Fulwi 2004 na u  

shumisana na NLS  seminara dza luambo nga ha u thoma u shumiswa ha Phoisi  2. U etshedza mathemo kha NLS u tikedza u bveledziswa ha luambo na u shumisana kha mathemo  dziseminara tshifhinga tshohe 2. Mutevhe wa mathemo wa nyambo dzo teaho tshifhinga tshohe  Luambo  isa phana  



